Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun Madde 79

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Bu madde, özellikle zihinsel gelişimini tamamlamamış çocukların ve yaşlıların sağlığını doğrudan tehdit eden yanıltıcı endüstriyel tasarımları engellemek amacıyla kaleme alınmış son derece koruyucu bir güvenlik normudur. Madde; gıda maddesi olmadığı halde çikolata, meyve, kek, dondurma veya bisküvi gibi görünen, kokan veya paketlenen oyuncak, kırtasiye, sabun ve mum gibi kimyasal ürünlerin piyasaya arzını kesin olarak yasaklamaktadır. Buradaki amaç, çocukların bu ürünleri yutması, ısırması veya emmesi sonucu oluşabilecek boğulma, kimyasal zehirlenme ve sindirim sistemi tahribatlarını henüz gerçekleşmeden engellemektir (Önleyici Tüketici Hukuku). Yasa koyucu geleneksel el sanatlarını (örn: dekoratif yapay meyveler) sağlığa zararsız olmaları ve üzerinde açık uyarılar taşımaları kaydıyla bu yasaktan istisna tutmuştur.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

• Yiyecek Taklidi Ürün: Şekil, koku, renk, ambalaj, etiket, boyut gibi duyusal ve fiziksel özellikleriyle ortalama bir çocukta "yenilebilir bir gıda" algısı yaratan gıda dışı üründür. Örneğin; hamburger şeklinde tasarlanmış banyo lifleri, kurabiye gibi kokan ve görünen kokulu silgiler veya meyve jölesi ambalajında satılan oyun jelleri (slime) bu kapsamdadır.
• Geleneksel El Sanatı İstisnası (m. 79/1): Turistik veya kültürel amaçlarla gıda formunda üretilen (örn: seramikten yapılmış dekoratif elmalar, yapay sebzeler vb.) ve kimyasal bir risk taşımayan ürünlerdir. Bunların satışı, üzerinde çocukların erişemeyeceği yerlerde tutulmasına dair net uyarılar bulunması şartıyla serbesttir.
• AB Hızlı Uyarı Bildirimi (RAPEX) (m. 79/3): Türkiye'nin ürün güvenliği entegrasyonu gereği; güvensiz gıda taklidi ürünler tespit edildiğinde, durumun uluslararası dolaşımı engellemek üzere Avrupa Komisyonuna (Rapid Alert System - RAPEX) bildirilmesi zorunluluğudur.
• Tazminat Saklılığı (m. 79/5): Güvensiz gıda taklidi ürünü satın alan ve bunu yutan çocuğun/tüketicinin bedensel bütünlüğünün zarar görmesi halinde; satıcı, ithalatçı veya üretici aleyhine TBK m. 49 uyarınca haksız fiilden doğan maddi ve manevi tazminat davalarının saklı kalmasıdır.

3. Sistematik İlişkiler

Madde 79; ürün güvenliğini genel olarak düzenleyen m. 76, toplatma davasını düzenleyen m. 74 ve bu yasağa aykırı hareket edenlere uygulanacak idari para cezasını (2026 yılı tebliğ tutarlarıyla güncellenmiş olarak) belirleyen m. 77/14 hükümleriyle doğrudan bir bütündür. Ayrıca, 7223 sayılı Ürün Güvenliği Kanunu ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun haksız fiil ile tehlike sorumluluğu hükümleriyle ilişkilidir.

4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı

• Kusursuz Ürün Sorumluluğu: Yargıtay içtihatlarında, çocukların kullanımına sunulan kırtasiye veya oyuncakların "güvenli olması" üreticinin en katı yükümlülüğüdür. Çocukların nesneleri ağızlarına götürme eğilimleri "makul kullanım ve öngörülebilirlik" kapsamında kabul edilmektedir. Bu nedenle, gıda taklidi olarak üretilen ve boğulmaya yol açan ürünlerin yarattığı zararlarda üretici firma kusursuz sorumlu (tehlike sorumluluğu) tutulmaktadır.
• Piyasa Denetimlerinde Toplatma Kararları: Danıştay, okul kantinlerinde veya kırtasiyelerde satılan ve meyveli yoğurt kabı şeklinde ambalajlanmış oyun hamurları ile ilgili Bakanlıkça verilen PGD toplatma ve ceza kararlarını, çocuk sağlığı açısından yüksek tehlike gerekçesiyle yerinde bularak onamaktadır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Örnek: Üretici firma Ü, banyo sabunlarını tam birer "çilekli tart ve cupcake" görünümünde ve kokusunda üretmiş, üzerlerine hiçbir uyarı koymaksızın perakende zincirlerinde satışa sunmuştur. Tüketici T'nin 3 yaşındaki çocuğu banyoda bu sabunu gerçek kek sanarak yutmuş ve zehirlenerek günlerce yoğun bakımda kalmıştır. T, m. 79/5 uyarınca Ü firmasına karşı çocuğun tedavi giderleri ve yaşadıkları acı için yüksek miktarlı maddi ve manevi tazminat davası açabilir. Ayrıca Ticaret Bakanlığı bu sabunların tamamını piyasadan toplatarak imha ettirir ve firmaya m. 77/14 uyarınca ağır bir idari para cezası keser.

6. Pratik Uygulama Notları

• Kırtasiye ve Kozmetik Alışverişlerinde Dikkat: Veliler, çocuklarına okul alışverişi yaparken meyve kokulu silgiler, çikolata görünümlü defter kapakları veya gıda ambalajı taklit edilerek satılan yapıştırıcılardan kaçınmalıdır. Bu ürünlerin çocuk tarafından yutulma riski son derece yüksektir. Şüpheli durumları e-Devlet veya ALO 175 üzerinden Bakanlığa ihbar etmek bir vatandaşlık ödevidir.

7. Eleştirel Değerlendirme

• Duyusal Pazarlama Eğilimleri ile Güvenlik Çelişkisi: Günümüz modern pazarlama dünyasında "Duyusal Pazarlama" (Sensory Marketing) trendiyle birlikte, ürünlerin kokulu ve çekici şekillerde tasarlanması yaygınlaşmaktadır. Ancak bu durum çocuk güvenliğiyle doğrudan çelişmektedir. Mevzuattaki "gıda taklidi" kıstası bazen çok sübjektif kalabilmektedir. Bir sabunun sadece çilek kokması yasak değilken, hem çilek kokup hem de çilek şeklinde tasarlanması yasaktır. İdarenin bu konudaki gri alanları ortadan kaldıracak, net milimetrik ve geometrik tasarım standartlarını içeren ikincil teknik kılavuzlar yayımlaması, üreticilerin hukuki öngörülebilirliği ve çocukların mutlak güvenliği açısından önem arz etmektedir.

Metodolojik Not

Bu akademik yorum ve analiz, gıda taklidi ürünlerin yasal çerçevesini, PGD denetim kriterlerini, çocuk sağlığı temelindeki önleyici hukuk felsefesini ve üreticinin kusursuz sorumluluk rejimini 6502 sayılı Kanun'un 79. maddesi ve Borçlar Kanunu hükümleri dairesinde Av. Fethi Güzel'in çocuk hakları ve tüketici sağlığı duyarlılığıyla tahlil etmektedir.