Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun Madde 73/A

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Bu madde, 2020 yılında yürürlüğe giren 7251 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun uyarınca tüketici yargılamasına eklenen "Dava Şartı Arabuluculuk" kurumunu düzenlemektedir. Yasa koyucunun buradaki temel gayesi, Tüketici Mahkemeleri'nin üzerindeki aşırı iş yükünü hafifletmek, tarafların dostane bir şekilde anlaşarak uyuşmazlığı birkaç hafta gibi çok kısa bir sürede çözmelerini sağlamak ve mahkeme yargılamasının getirdiği masraf ve zaman kaybını önlemektir. Tüketici hukukunun zayıfı koruma ilkesine sadık kalınarak, arabuluculuk süreci genel arabuluculuk kurallarından arındırılmış; tüketiciyi koruyan son derece güçlü finansal ve usuli muafiyetler getirilmiştir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

• Dava Şartı: Mahkemenin davanın esasına girip karar verebilmesi için mutlaka var olması gereken ön koşuldur. Arabulucuya gitmeden açılan bir tüketici davası, mahkemece hiçbir inceleme yapılmaksızın "dava şartı yokluğu" gerekçesiyle usulden reddedilir (HMK m. 115).
• Arabuluculuk İstisnaları (m. 73/A-1): Yasa koyucu her uyuşmazlığın arabuluculuğa tabi olmasını engellemiştir.
  • Tüketici Hakem Heyeti Sınırı Altındaki İşler: Zaten zorunlu olarak heyete gidilmesi gerektiğinden arabuluculuk kapsamı dışındadır.
  • Heyet Kararlarına İtiraz Davaları: Hakem heyeti kararı sonrasında açılan itiraz davaları birer usul denetimi davası olduğundan arabuluculuk uygulanamaz.
  • Topluluk ve Toplatma Davaları (m. 73/6 ve m. 74): Kamu menfaatini ilgilendiren kolektif davalar tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği işlerden olduğundan arabuluculuğa elverişli değildir.
  • Taşınmazın Aynından Doğan Uyuşmazlıklar: Tüketici işlemi olsa dahi gayrimenkulün tapu iptali ve tescili, mülkiyet iddiaları gibi doğrudan ayni hakka ilişkin uyuşmazlıklar mahkemede çözülmek zorundadır.
• İlk Toplantıya Katılmama Yaptırımı Muafiyeti (m. 73/A-2): 6325 sayılı Kanun m. 18/A-11 uyarınca, arabuluculuk ilk toplantısına mazeretsiz katılmayan taraf davayı kazansa bile tüm yargılama gideri ve vekalet ücretinden sorumlu tutulur. Ancak bu madde tüketici aleyhine uygulanmaz. Tüketici arabuluculuk toplantısına gitmezse dahi mahkemede haklı çıktığı takdirde bu ağır cezadan kurtulur.
• Arabuluculuk Ücreti Rejimi (m. 73/A-3 ve 4): Süreç sonunda anlaşma sağlanamazsa, arabulucunun hak ettiği 2 saatlik asgari ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir. Tüketici cebinden tek bir kuruş ödemez. Eğer dava açılır ve tüketici davayı kazanırsa, bu ücret vergi dairesi aracılığıyla davalı satıcıdan tahsil edilir.

3. Sistematik İlişkiler

Madde 73/A; 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu'nun (HUAK) 18/A maddesi ile doğrudan eklemlenmiştir. Kanun sistematiğinde m. 68 (THH parasal sınırı), m. 73 (Tüketici mahkemeleri görev ve yetkisi) ve HMK m. 114-115 (dava şartları) hükümleriyle bir yargısal zincir oluşturmaktadır.

4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı

• Taşınmazın Aynından Doğan Uyuşmazlık Sınırı: Yargıtay ve BAM kararlarında, "taşınmazın aynından doğan uyuşmazlık" kavramı dar yorumlanmaktadır. Müteahhitten satın alınan konutun tapusunun verilmesi (tapu tescil) davası arabuluculuğa tabi değilken; konutun geç teslim edilmesi nedeniyle istenen "gecikme tazminatı" veya konuttaki ayıplar nedeniyle istenen "tazminat/bedel iadesi" davaları tapu kaydını doğrudan etkilemediğinden dava açılmadan önce mutlaka arabulucuya gidilmesi gerektiği içtihat edilmiştir.
• Arabuluculuk Son Tutanağının İbrazı: Dava açılırken arabuluculuk son anlaşamama tutanağının dava dilekçesine eklenmesi gerekir. Mahkeme dilekçede tutanağı görmezse davacıya 1 haftalık kesin süre verir. Bu sürede de sunulmazsa dava usulden reddedilir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Örnek 1: Tüketici T, satın aldığı sıfır kilometre otomobilin gizli ayıplı çıkması üzerine satıcı firmaya karşı 1.500.000 TL'lik bedel iadesi davası açmak istemektedir. Bedel, hakem heyeti sınırının çok üzerindedir. T, doğrudan Tüketici Mahkemesi'nde dava açarsa, mahkeme davayı "arabulucuya başvurulmadığı" gerekçesiyle esasa girmeden doğrudan reddeder. T, önce adliye arabuluculuk bürosuna başvurmalı, anlaşma sağlanamazsa alacağı "anlaşamama son tutanağı" ile davayı açmalıdır.

Örnek 2: T, müteahhit M'ye karşı inşaatı bitirmediği için "Tapu İptal ve Tescil" davası açacaktır. Dava konusu taşınmazın aynına (mülkiyetine) ilişkin olduğundan, T arabulucuya gitmeksizin doğrudan Tüketici Mahkemesi'nde davasını açabilir.

6. Pratik Uygulama Notları

• Ücretsiz Başvuru: Dava şartı arabuluculuk başvurusu tamamen ücretsizdir. Tüketiciler e-Devlet (UYAP Vatandaş Portal) üzerinden veya en yakın adliyedeki Arabuluculuk Bürosuna giderek başvuru formunu doldurup süreci başlatabilirler.
• Şirketlerin Temsili: Şirketlerin arabuluculuk masasına yetkili temsilciler veya avukatları vasıtasıyla katılmaları zorunludur. Tüketiciler de kendilerini bir avukatla temsil ettirebilirler.

7. Eleştirel Değerlendirme

• Masadaki Güç Dengesi ve "Silahların Eşitsizliği" Riski: Arabuluculuk, tarafların eşit güçte olduğu varsayımına dayanır. Ancak tüketici uyuşmazlıklarında bir tarafta dev bankalar, holdingler, GSM operatörleri; diğer tarafta ise sıradan bir vatandaş yer almaktadır. Şirketlerin profesyonel hukukçuları, yasal haklarını tam olarak bilmeyen tüketiciyi arabuluculuk masasında manipüle ederek, mahkemede kazanacağı miktarın çok altında (örn: %20'sine) anlaşmaya ikna edebilmektedir. Anlaşma tutanağı imzalandıktan sonra mahkemeye gitme hakkı tamamen kaybolmaktadır. Bu nedenle, arabuluculuk görüşmelerinde tüketicinin haklarının korunması amacıyla tüketici örgütlerine veya baroların adli yardım bürolarına aktif gözlemci/danışman rolü verilmesi ve tüketicinin rızası hilafına yapılan fahiş hak kayıplarının önlenmesi için yasal güvenceler artırılmalıdır.

Metodolojik Not

Bu akademik yorum ve analiz, tüketici davalarında zorunlu dava şartı olan arabuluculuk müessesesini, taşınmazın ayni hakları istisnasını, tüketici lehine kurgulanan muafiyet ve ücret rejimini 6502 sayılı Kanun'un 73/A maddesi ve 6325 sayılı HUAK hükümleri dairesinde Av. Fethi Güzel'in doktrinel tahlilleriyle ele almaktadır.