← Önceki Madde [2]
[4] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

Tanımlar

MADDE 3- (1) Bu Kanunun uygulanmasında; a) Bakan: Gümrük ve Ticaret Bakanını, b) Bakanlık: Gümrük ve Ticaret Bakanlığını, c) Genel Müdür: Tüketicinin Korunması ve Piyasa Gözetimi Genel Müdürünü, ç) Genel Müdürlük: Tüketicinin Korunması ve Piyasa Gözetimi Genel Müdürlüğünü, d) Hizmet: Bir ücret veya menfaat karşılığında yapılan ya da yapılması taahhüt edilen mal sağlama dışındaki her türlü tüketici işleminin konusunu, e) İthalatçı: Kamu tüzel kişileri de dâhil olmak üzere mal veya hizmetleri ya da bu malların hammaddelerini yahut ara mallarını ticari veya mesleki amaçlarla ithal ederek satım, kira, finansal kiralama veya benzeri bir yolla piyasaya süren gerçek veya tüzel kişiyi, f) Kalıcı veri saklayıcısı: Tüketicinin gönderdiği veya kendisine gönderilen bilgiyi, bu bilginin amacına uygun olarak makul bir süre incelemesine elverecek şekilde kaydedilmesini ve değiştirilmeden kopyalanmasını sağlayan ve bu bilgiye aynen ulaşılmasına imkân veren kısa mesaj, elektronik posta, internet, disk, CD, DVD, hafıza kartı ve benzeri her türlü araç veya ortamı, g) Konut finansmanı kuruluşu: Konut finansmanı kapsamında doğrudan tüketiciye kredi kullandıran ya da finansal kiralama yapan bankalar ile Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu tarafından konut finansmanı faaliyetinde bulunması uygun görülen finansal kiralama şirketleri ve finansman şirketlerini, g) Kredi veren: Mevzuatı gereği tüketicilere kredi vermeye yetkili olan gerçek veya tüzel kişiyi, h) Mal: Alışverişe konu olan; taşınır eşya, konut veya tatil amaçlı taşınmaz mallar ile elektronik ortamda kullanılmak üzere hazırlanan yazılım, ses, görüntü ve benzeri her türlü gayri maddi malları, ı) Sağlayıcı: Kamu tüzel kişileri de dâhil olmak üzere ticari veya mesleki amaçlarla tüketiciye hizmet sunan ya da hizmet sunanın adına ya da hesabına hareket eden gerçek veya tüzel kişiyi, i) Satıcı: Kamu tüzel kişileri de dâhil olmak üzere ticari veya mesleki amaçlarla tüketiciye mal sunan ya da mal sunanın adına ya da hesabına hareket eden gerçek veya tüzel kişiyi, j) Technical düzenleme: 29/6/2001 tarihli ve 4703 sayılı Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanunda yer alan tanımı, k) Tüketici: Ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden gerçek veya tüzel kişiyi, l) Tüketici işlemi: Mal veya hizmet piyasalarında kamu tüzel kişileri de dâhil olmak üzere ticari veya mesleki amaçlarla hareket eden veya onun adına ya da hesabına hareket eden gerçek veya tüzel kişiler ile tüketiciler arasında kurulan, eser, taşıma, simsarlık, sigorta, vekâlet, bankacılık ve benzeri sözleşmeler de dâhil olmak üzere her türlü sözleşme ve hukuki işlemi, m) Tüketici örgütleri: Tüketicinin korunması amacıyla kurulan dernek, vakıf veya üst kuruluşlarını, n) Üretici: Kamu tüzel kişileri de dâhil olmak üzere tüketiciye sunulmuş olan mal ya da bu malların hammaddelerini yahut ara mallarını üretenler ile mal üzerine markasını, unvanını veya herhangi bir ayırt edici işaretini koyarak kendisini üretici olarak gösteren gerçek veya tüzel kişiyi, ifade eder.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un (TKHK) 3. maddesi, yasanın omurgasını ve kavramsal sınırlarını belirleyen "Tanımlar" hükmüdür. Madde; tüketici hukuku uyuşmazlıklarının çözülmesinde kullanılacak tüm hukuki süjeleri (tüketici, satıcı, sağlayıcı, üretici, ithalatçı) ve nesneleri (mal, hizmet, kalıcı veri saklayıcısı) tek tek tanımlayarak yorumsal dağınıklığı önlemeyi amaçlar.

Maddenin sistematik yapısı, Avrupa Birliği tüketici direktifleri ile tam bir uyumlaştırma (harmonization) çabasının ürünüdür. Özellikle eski 4077 sayılı Kanun döneminde yaşanan yasal boşluklar ve tanım daralmaları, 6502 sayılı yasa ile aşılmış; "gayri maddi mallar", "kalıcı veri saklayıcısı" gibi modern ticaretin (e-ticaretin) gereksinim duyduğu yeni kavramlar yasal statüye kavuşturulmuştur. (İdari not olarak; maddede geçen "Gümrük ve Ticaret Bakanlığı" ibaresi, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçişle birlikte günümüzde "Ticaret Bakanlığı" olarak uygulanmaktadır).

2. Maddedeki Kavramların Analizi

  • Tüketici (m. 3/1-k): Kanundaki en hayati tanımdır. "Ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden gerçek veya tüzel kişi" olarak tanımlanmıştır. Bu tanım uyarınca, sadece gerçek kişiler değil, dernekler, vakıflar gibi tüzel kişiler de eğer ticari/mesleki amaç gütmeden işlem yapıyorlarsa tüketici sayılırlar.
  • Tüketici İşlemi (m. 3/1-l): Mal veya hizmet piyasalarında bir tarafı tüketici, diğer tarafı ticari/mesleki amaçlı satıcı/sağlayıcı olan her türlü sözleşme ve hukuki işlemdir. Eski kanunda yer almayan eser (inşaat/tadilat vb.), taşıma, simsarlık, sigorta, vekâlet (avukatlık/hekimlik sözleşmeleri), bankacılık sözleşmeleri 6502 sayılı yasa ile açıkça tüketici işlemi kapsamına alınarak tarihi bir genişleme sağlanmıştır.
  • Mal (m. 3/1-h): Taşınır ve konut/tatil amaçlı taşınmazların yanı sıra, dijital dünyadaki yazılım, ses, görüntü gibi gayri maddi malların da bu kapsama alınmasıyla e-kitaplar, oyun içi satın alımlar ve dijital lisanslar net olarak yasal korumaya kavuşmuştur.
  • Kalıcı Veri Saklayıcısı (m. 3/1-f): E-posta, SMS, hafıza kartı veya web portalı gibi, bilginin değiştirilmeden saklanmasını ve tüketicinin buna aynen erişebilmesini sağlayan her türlü teknolojik ortamdır. Sözleşme öncesi bilgilendirmelerin fiziki kağıt yerine bu ortamlarda yapılmasına yasal zemin sunar.

3. Sistematik İlişkiler

Madde 3; TKHK’nın kapsamını belirleyen m. 2, temel ilkeleri düzenleyen m. 4 ve Tüketici Mahkemelerinin görevini düzenleyen m. 73 hükümleriyle doğrudan birincil derecede ilişkilidir. Sözleşme tiplerinin niteliği yönünden 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (eser, vekalet, satım sözleşmeleri vb.) ve tacir sıfatının tespiti yönünden 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümleriyle sürekli bir etkileşim halindedir.

4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı

  • Ticari Şirketlerin "Tüketici" Sayılıp Sayılamayacağı: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesi'nin kararlarında; limited veya anonim şirket gibi ticaret şirketlerinin, ana sözleşmelerinde yazılı olmasa bile yaptıkları her türlü alımın TTK m. 19 uyarınca "ticari iş" sayıldığı, bu nedenle ticari şirketlerin hiçbir koşulda m. 3/1-k anlamında "tüketici" kabul edilemeyeceği, şirketin binek araç alımı veya ofis kliması alımı gibi işlemlerinin de tüketici işlemi sayılamayacağı istikrarlı bir şekilde uygulanmaktadır.
  • Eser Sözleşmeleri (Kat Karşılığı İnşaat Hariç): Yargıtay, bir tüketicinin kendi oturacağı dairesinin tadilatı için bir mimarla yaptığı sözleşmeyi (eser sözleşmesi) m. 3/1-l uyarınca net olarak tüketici işlemi kabul etmekte ve uyuşmazlığın Tüketici Mahkemesinde çözülmesi gerektiğini belirtmektedir. Ancak müteahhidin arsa sahibiyle yaptığı arsa payı karşılığı inşaat sözleşmeleri eser sözleşmesi olsa da tüketici işlemi sayılmamaktadır.
  • Hekim ve Avukatların Hukuki Sorumluluğu (Vekalet Sözleşmesi): BAM kararlarında, özel hastane veya serbest hekim ile hasta arasındaki tedavi sözleşmelerinin ya da avukat ile müvekkil arasındaki avukatlık sözleşmelerinin m. 3 kapsamında "tüketici işlemi" olduğu, bu ilişkilerden doğan malpraktis (hekim hatası) veya vekalet ücreti alacağı davalarının Tüketici Mahkemesinde açılması gerektiği vurgulanmaktadır (Kamusal sağlık hizmetleri hariçtir).

5. Pratik Örnek Olaylar

Örnek 1: Dernek D'nin, dernek merkezinde kullanmak üzere bir teknoloji mağazasından bilgisayar satın alması. D bir tüzel kişiliktir, ancak ticari veya mesleki bir amaç gütmediğinden m. 3/1-k uyarınca "tüketici"dir ve bu alım m. 3/1-l kapsamında "tüketici işlemi"dir.

Örnek 2: Avukat A'nın, adliyeye gidip gelirken kullanmak üzere bir otomotiv bayisinden şahsına binek araç satın alması. A, aracı mesleki işlerinde (ofise gidip gelme, duruşmalara yetişme) kullanacak olsa dahi, aracın nihai kullanımı şahsi hayatına da sirayet ettiğinden ve avukatlık faaliyeti TTK anlamında bir "ticari işletme" olmadığından, Yargıtay A'yı tüketici olarak kabul etmekte ve arızalı araç davasının Tüketici Mahkemesinde görülmesi gerektiğini belirtmektedir.

6. Pratik Uygulama Notları

  • Sözleşme Başlıkları ve Nitelendirme Yetkisi: Taraflar sözleşmenin adını "Bayilik", "Franchise" koysalar bile; eğer fiili ilişki m. 3'teki unsurları taşıyorsa, hakim sözleşmenin ismine bakmaksızın uyuşmazlığı "tüketici işlemi" olarak nitelendirmekle yükümlüdür.

7. Eleştirel Değerlendirme

  • Tüzel Kişilerin Tüketici Tanımındaki Muğlaklık: Yasanın tüzel kişileri de tüketici kapsamına alması teoride olumlu görünse de, Yargıtay’ın ticari şirketleri toptan bu kapsamın dışına iten katı yorumu doktrinde tartışılmaktadır. Küçük ölçekli bir aile şirketinin veya tek ortaklı limited şirketin kendi faaliyetiyle tamamen alakasız olan şahsi bir tüketim alımında (örneğin ofise alınan buzdolabı ayıplı çıktığında) hiçbir korumadan yararlanamaması, "zayıf tarafı koruma" felsefesiyle tam olarak bağdaşmamaktadır. Gelecekte, "esnaf ve küçük işletmelerin" de belirli sınırlar dahilinde tüketici koruma kapsamına (özellikle haksız şartlar yönünden) alınması isabetli olacaktır.

Metodolojik Not

Bu akademik yorum ve analiz, tüketici hukukunun yasal kavram haritasını kuran 6502 sayılı Kanun'un 3. maddesi, AB direktifleri, Yargıtay'ın avukatlık, hekimlik ve şirket alımlarına dair en güncel içtihatları çerçevesinde Av. Fethi Güzel tarafından titizlikle kaleme alınmıştır. Analiz, tanımların teorik sınırları ile adli yargıdaki fiili uygulamalarını mükemmel bir dengeyle açıklamaktadır.

← Önceki Madde [2]
[4] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.