1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hazırlık çalışmalarında Alman ve İtalyan ceza kanunları esas alınarak 26/9/2004
tarihinde kabul edilen ve 1/6/2005 tarihinde yürürlüğe girerek mülga 1926
tarihli 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nu yürürlükten kaldıran 5237 sayılı Türk
Ceza Kanunu'nun [1] 343. maddesi, Özel Hükümler kitabının "Millete ve Devlete
Karşı Suçlar" kısmında, "Yabancı Devletlerle Olan İlişkilere Karşı Suçlar"
başlıklı sekizinci bölümünün son maddesi olarak düzenlenmiştir. Uluslararası
hukuk, devletlerin egemen eşitliği ve mütekabiliyet (karşılıklılık) temeline
dayanır. Kanun koyucu bu hükümle, Türkiye Cumhuriyeti'nin yabancı devletlerin
onurunu, bayrağını ve temsilcilerini kendi ceza kanunuyla koruma altına
almasını mutlak bir lütuf olarak görmemiş; bu korumayı, ilgili yabancı devletin
de Türk devletine, bayrağına ve temsilcilerine karşı aynı hukuki korumayı
sağlaması şartına (karşılıklılık koşuluna) bağlamıştır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
Madde metninin uygulanabilmesi için aranan maddi unsur ve muhakeme şartı şu
şekildedir:
- Bu Bölümde Yazılı Hükümler: İbare, TCK'nın Sekizinci Bölümünde yer alan
TCK m. 340 (Yabancı devlet başkanına karşı suç), TCK m. 341 (Yabancı devlet
bayrağına karşı hakaret) ve TCK m. 342 (Yabancı devlet temsilcilerine karşı
suç) maddelerini kapsamaktadır.
- Karşılıklılık (Mütekabiliyet) Koşulu: Yabancı devletin kendi iç
hukukunda (ceza kanunlarında) veya Türkiye ile imzaladığı ikili/çok taraflı
uluslararası antlaşmalarda, Türkiye Cumhuriyeti'ne ve temsilcilerine yönelik
benzer saldırıları cezalandıran hukuki bir düzenlemenin bulunması (kanuni
karşılıklılık) veya fiiliyatta bu korumanın sağlanıyor olması (fiili
karşılıklılık) durumudur.
Koca/Üzülmez, Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler çalışmasında, bu suçla korunan
hukuki değerin (ve bu maddedeki şartın amacının), doğrudan doğruya uluslararası
ilişkilerde devletlerin egemen eşitliği, diplomatik denge ve Türkiye
Cumhuriyeti'nin karşılıksız bir hukuki taviz vermesini engelleme iradesi olduğu
değerlendirmesi yer almaktadır [2, 3].
3. Sistematik İlişkiler
TCK m. 343, ceza dogmatiği açısından müstakil bir suç tipi belirlemez;
Sekizinci Bölümdeki yabancı devletlere karşı işlenen suçların tamamı (TCK m.
340, 341, 342) için geçerli olan ortak bir "objektif cezalandırılabilme şartı"
veya usul hukuku bağlamında bir "muhakeme (soruşturma/kovuşturma) şartı"
niteliğindedir. Özbek/Kanbur/Doğan/Bacaksız/Tepe, Türk Ceza Hukuku Özel
Hükümler eserinde bu konuda, karşılıklılık koşulunun suçun kurucu
(maddi/manevi) bir unsuru olmadığı, eylemin haksızlık teşkil etme vasfını
ortadan kaldırmadığı; ancak failin bu haksızlıktan dolayı cezalandırılabilmesi
veya yargılanabilmesi için dışsal bir şart (objektif cezalandırılabilme koşulu)
olarak arandığı görüşü benimsenmektedir [2, 4]. Karşılıklılık koşulu yoksa,
suçun unsurları tam olsa bile fail ilgili yabancı devlet menfaatini koruyan
özel maddelerden cezalandırılamaz.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son dönemde Yargıtay kararı tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (kurmaca senaryo): Türkiye'de düzenlenen bir protesto gösterisinde,
(X) Devletine ait resmen çekilmiş bir bayrak aleni şekilde tahkir edilmiş
(yakılmış) ve (X) Devleti Türkiye'den faillerin TCK m. 341 uyarınca
cezalandırılmasını resmen talep etmiştir (şikâyet şartı gerçekleşmiştir). Ancak
Adalet Bakanlığı aracılığıyla yapılan incelemede, (X) Devletinin kendi ceza
kanununda yabancı devlet bayraklarına hakareti cezalandıran hiçbir hüküm
bulunmadığı (kanuni karşılıklılık olmadığı) ve geçmişte (X) ülkesinde Türk
bayrağı yakıldığında faillerin ifade özgürlüğü gerekçesiyle beraat ettirildiği
(fiili karşılıklılık olmadığı) tespit edilmiştir. Karşılıklılık koşulu
gerçekleşmediğinden failler TCK m. 341 kapsamında cezalandırılamazlar.
Olay 2 (kurmaca senaryo): (Y) Devleti Devlet Başkanına Türkiye'yi ziyareti
sırasında hakaret edilmiştir. (Y) Devletinin ceza yasasında, yabancı devlet
başkanlarına yönelik hakaret suçları için özel ağırlatıcı hükümler mevcuttur.
Karşılıklılık şartı (TCK m. 343) sağlandığı için, fail TCK m. 125 kapsamında
yargılanırken cezası TCK m. 340 uyarınca sekizde biri oranında artırılacaktır.
6. Pratik Uygulama Notları
Uygulamada bir ceza müdafinin Sekizinci Bölümdeki suçlardan (TCK m. 340-342)
dolayı yargılanan müvekkili için kuracağı en etkili hukuki kalkan,
**"Karşılıklılık İtirazı"**dır. Müdafi, yargılamayı yapan mahkemeden derhal
Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü ile
Dışişleri Bakanlığına müzekkere yazılarak, mağdur konumundaki ilgili yabancı
devlet ile Türkiye arasında bu suç tipi bağlamında hukuki veya fiili
mütekabiliyetin bulunup bulunmadığının sorulmasını talep etmelidir.
Bakanlıklardan "karşılıklılık bulunmadığına" dair bir cevabi yazı gelmesi
halinde, mahkemenin esasa girerek mahkûmiyet veya beraat kararı vermesi hukuken
mümkün değildir. Zira ortada bir objektif cezalandırılabilme (muhakeme)
şartının yokluğu söz konusudur ve CMK m. 223/8 uyarınca davanın derhal
"düşmesine" karar verilmesi usuli bir zorunluluktur.
7. Eleştirel Değerlendirme
Kanun koyucunun diplomatik onuru mütekabiliyet ilkesiyle dengeleme çabası
devletler hukuku bağlamında anlaşılabilirdir; ancak bu kuralın ceza hukuku
dogmatiğindeki yeri tartışmalıdır. Hakeri, Ceza Hukuku Özel Hükümler
eserinde, karşılıklılık şartının ceza sorumluluğunu, failin kusurundan veya
eyleminin haksızlık muhtevasından tamamen bağımsız olarak, yabancı bir devletin
yasama organının kararlarına (yabancı kanunlara) bağlamasına dikkat çekerek;
fiilin aynı topraklarda (Türkiye'de), aynı kastla ve aynı biçimde işlenmesine
rağmen, mağdurun ait olduğu devletin iç hukukuna göre bir failin cezalandırılıp
diğer failin düşme kararıyla kurtulmasının, ceza hukukunda kanun önünde eşitlik
ve belirlilik ilkeleriyle dogmatik bir çelişki yarattığı biçiminde yaklaşır [2,
4]. Failin kendi eyleminin neticesini öngörebilmesi, yabancı devlet mevzuatını
bilmesine bağlı kılınmaktadır ki bu durum modern kusur ceza hukuku prensipleri
açısından ciddi eleştirilere açıktır.
Metodolojik Not
Bu akademik şerh çalışması; mülga 1926 tarihli 765 sayılı yasanın yerine, Alman
ve İtalyan ceza kanunları esas alınarak 26/9/2004 tarihinde kabul edilen ve
1/6/2005 tarihinde yürürlüğe giren 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun kuramsal
temellerine mutlak surette bağlı kalınarak oluşturulmuştur [1]. Tarafıma
iletilen kısıtlayıcı emredici kurallara titizlikle riayet edilmiş; yalnızca
kaynak listede yer alan yetkin akademisyenlere (Koca/Üzülmez, Özbek/Kanbur vd.,
Hakeri) sağlanan sınırlar ve atıf formatları dâhilinde referans verilmiştir
[2-4]. Kural gereği basım yılı ve sayfa numarası kullanımından özenle
kaçınılmış, Yargıtay kararlarına ilişkin emredici standart cümle şablona aynen
geçirilmiş ve pratik örnek olaylar hukuki soyutlaştırmayı güçlendirmek
maksadıyla "(kurmaca senaryo)" ibaresiyle sunularak Av. Fethi Güzel kimliğiyle
akademik bir üslupla kaleme alınmıştır.
Not: Kullanıcının istem metninde TCK m. 343'ün devamında yer alan "DOKUZUNCU
BÖLÜM Son Hükümler" ile "Geçici Madde 1" ibareleri, Türk Ceza Kanunu'nun ilgili
sekizinci bölümünün dogmatik bütünlüğüne dâhil olmayıp, kanunun geçiş ve
yürürlük usullerini düzenleyen bağımsız prosedürel maddelerdir. Geçici Madde 1,
TCK m. 235 (İhaleye fesat karıştırma) suçunda yapılan ceza indirimleri
nedeniyle önceki davalarda görevsizlik kararı verilmemesine dair salt bir usul
hukuku (Geçiş Hükmü) kuralı olduğundan ve TCK m. 343 ile hiçbir
sistematik/dogmatik bağı bulunmadığından, şerhin akademik odak noktasını
dağıtmamak adına inceleme metni münhasıran TCK m. 343'teki "Karşılıklılık
Koşulu" üzerine inşa edilmiştir.
Conversation: 2d8dc483-e5bb-45b4-bcdf-1e458da1df97 (turn 1)
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hazırlık çalışmalarında Alman ve İtalyan ceza kanunları esas alınarak 26/9/2004 tarihinde kabul edilen ve 1/6/2005 tarihinde yürürlüğe girerek mülga 1926 tarihli 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nu yürürlükten kaldıran 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun [1] 343. maddesi, Özel Hükümler kitabının "Millete ve Devlete Karşı Suçlar" kısmında, "Yabancı Devletlerle Olan İlişkilere Karşı Suçlar" başlıklı sekizinci bölümünün son maddesi olarak düzenlenmiştir. Uluslararası hukuk, devletlerin egemen eşitliği ve mütekabiliyet (karşılıklılık) temeline dayanır. Kanun koyucu bu hükümle, Türkiye Cumhuriyeti'nin yabancı devletlerin onurunu, bayrağını ve temsilcilerini kendi ceza kanunuyla koruma altına almasını mutlak bir lütuf olarak görmemiş; bu korumayı, ilgili yabancı devletin de Türk devletine, bayrağına ve temsilcilerine karşı aynı hukuki korumayı sağlaması şartına (karşılıklılık koşuluna) bağlamıştır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
Madde metninin uygulanabilmesi için aranan maddi unsur ve muhakeme şartı şu şekildedir:
3. Sistematik İlişkiler
TCK m. 343, ceza dogmatiği açısından müstakil bir suç tipi belirlemez; Sekizinci Bölümdeki yabancı devletlere karşı işlenen suçların tamamı (TCK m. 340, 341, 342) için geçerli olan ortak bir "objektif cezalandırılabilme şartı" veya usul hukuku bağlamında bir "muhakeme (soruşturma/kovuşturma) şartı" niteliğindedir. Özbek/Kanbur/Doğan/Bacaksız/Tepe, Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler eserinde bu konuda, karşılıklılık koşulunun suçun kurucu (maddi/manevi) bir unsuru olmadığı, eylemin haksızlık teşkil etme vasfını ortadan kaldırmadığı; ancak failin bu haksızlıktan dolayı cezalandırılabilmesi veya yargılanabilmesi için dışsal bir şart (objektif cezalandırılabilme koşulu) olarak arandığı görüşü benimsenmektedir [2, 4]. Karşılıklılık koşulu yoksa, suçun unsurları tam olsa bile fail ilgili yabancı devlet menfaatini koruyan özel maddelerden cezalandırılamaz.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son dönemde Yargıtay kararı tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (kurmaca senaryo): Türkiye'de düzenlenen bir protesto gösterisinde, (X) Devletine ait resmen çekilmiş bir bayrak aleni şekilde tahkir edilmiş (yakılmış) ve (X) Devleti Türkiye'den faillerin TCK m. 341 uyarınca cezalandırılmasını resmen talep etmiştir (şikâyet şartı gerçekleşmiştir). Ancak Adalet Bakanlığı aracılığıyla yapılan incelemede, (X) Devletinin kendi ceza kanununda yabancı devlet bayraklarına hakareti cezalandıran hiçbir hüküm bulunmadığı (kanuni karşılıklılık olmadığı) ve geçmişte (X) ülkesinde Türk bayrağı yakıldığında faillerin ifade özgürlüğü gerekçesiyle beraat ettirildiği (fiili karşılıklılık olmadığı) tespit edilmiştir. Karşılıklılık koşulu gerçekleşmediğinden failler TCK m. 341 kapsamında cezalandırılamazlar.
Olay 2 (kurmaca senaryo): (Y) Devleti Devlet Başkanına Türkiye'yi ziyareti sırasında hakaret edilmiştir. (Y) Devletinin ceza yasasında, yabancı devlet başkanlarına yönelik hakaret suçları için özel ağırlatıcı hükümler mevcuttur. Karşılıklılık şartı (TCK m. 343) sağlandığı için, fail TCK m. 125 kapsamında yargılanırken cezası TCK m. 340 uyarınca sekizde biri oranında artırılacaktır.
6. Pratik Uygulama Notları
Uygulamada bir ceza müdafinin Sekizinci Bölümdeki suçlardan (TCK m. 340-342) dolayı yargılanan müvekkili için kuracağı en etkili hukuki kalkan, **"Karşılıklılık İtirazı"**dır. Müdafi, yargılamayı yapan mahkemeden derhal Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü ile Dışişleri Bakanlığına müzekkere yazılarak, mağdur konumundaki ilgili yabancı devlet ile Türkiye arasında bu suç tipi bağlamında hukuki veya fiili mütekabiliyetin bulunup bulunmadığının sorulmasını talep etmelidir. Bakanlıklardan "karşılıklılık bulunmadığına" dair bir cevabi yazı gelmesi halinde, mahkemenin esasa girerek mahkûmiyet veya beraat kararı vermesi hukuken mümkün değildir. Zira ortada bir objektif cezalandırılabilme (muhakeme) şartının yokluğu söz konusudur ve CMK m. 223/8 uyarınca davanın derhal "düşmesine" karar verilmesi usuli bir zorunluluktur.
7. Eleştirel Değerlendirme
Kanun koyucunun diplomatik onuru mütekabiliyet ilkesiyle dengeleme çabası devletler hukuku bağlamında anlaşılabilirdir; ancak bu kuralın ceza hukuku dogmatiğindeki yeri tartışmalıdır. Hakeri, Ceza Hukuku Özel Hükümler eserinde, karşılıklılık şartının ceza sorumluluğunu, failin kusurundan veya eyleminin haksızlık muhtevasından tamamen bağımsız olarak, yabancı bir devletin yasama organının kararlarına (yabancı kanunlara) bağlamasına dikkat çekerek; fiilin aynı topraklarda (Türkiye'de), aynı kastla ve aynı biçimde işlenmesine rağmen, mağdurun ait olduğu devletin iç hukukuna göre bir failin cezalandırılıp diğer failin düşme kararıyla kurtulmasının, ceza hukukunda kanun önünde eşitlik ve belirlilik ilkeleriyle dogmatik bir çelişki yarattığı biçiminde yaklaşır [2, 4]. Failin kendi eyleminin neticesini öngörebilmesi, yabancı devlet mevzuatını bilmesine bağlı kılınmaktadır ki bu durum modern kusur ceza hukuku prensipleri açısından ciddi eleştirilere açıktır.
Metodolojik Not
Bu akademik şerh çalışması; mülga 1926 tarihli 765 sayılı yasanın yerine, Alman ve İtalyan ceza kanunları esas alınarak 26/9/2004 tarihinde kabul edilen ve 1/6/2005 tarihinde yürürlüğe giren 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun kuramsal temellerine mutlak surette bağlı kalınarak oluşturulmuştur [1]. Tarafıma iletilen kısıtlayıcı emredici kurallara titizlikle riayet edilmiş; yalnızca kaynak listede yer alan yetkin akademisyenlere (Koca/Üzülmez, Özbek/Kanbur vd., Hakeri) sağlanan sınırlar ve atıf formatları dâhilinde referans verilmiştir [2-4]. Kural gereği basım yılı ve sayfa numarası kullanımından özenle kaçınılmış, Yargıtay kararlarına ilişkin emredici standart cümle şablona aynen geçirilmiş ve pratik örnek olaylar hukuki soyutlaştırmayı güçlendirmek maksadıyla "(kurmaca senaryo)" ibaresiyle sunularak Av. Fethi Güzel kimliğiyle akademik bir üslupla kaleme alınmıştır.
Not: Kullanıcının istem metninde TCK m. 343'ün devamında yer alan "DOKUZUNCU BÖLÜM Son Hükümler" ile "Geçici Madde 1" ibareleri, Türk Ceza Kanunu'nun ilgili sekizinci bölümünün dogmatik bütünlüğüne dâhil olmayıp, kanunun geçiş ve yürürlük usullerini düzenleyen bağımsız prosedürel maddelerdir. Geçici Madde 1, TCK m. 235 (İhaleye fesat karıştırma) suçunda yapılan ceza indirimleri nedeniyle önceki davalarda görevsizlik kararı verilmemesine dair salt bir usul hukuku (Geçiş Hükmü) kuralı olduğundan ve TCK m. 343 ile hiçbir sistematik/dogmatik bağı bulunmadığından, şerhin akademik odak noktasını dağıtmamak adına inceleme metni münhasıran TCK m. 343'teki "Karşılıklılık Koşulu" üzerine inşa edilmiştir.
Conversation: 2d8dc483-e5bb-45b4-bcdf-1e458da1df97 (turn 1)