1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hazırlık çalışmalarında Alman ve İtalyan ceza kanunları esas alınarak 26/9/2004
tarihinde kabul edilen ve 1/6/2005 tarihinde yürürlüğe girerek mülga 1926
tarihli 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nu yürürlükten kaldıran 5237 sayılı Türk
Ceza Kanunu'nun 253. maddesi [1], Özel Hükümler kitabının "Millete ve Devlete
Karşı Suçlar" kısmında, "Kamu İdaresinin Güvenilirliğine ve İşleyişine Karşı
Suçlar" bölümünde düzenlenmiştir. Rüşvet suçu, kamu görevlilerinin veya kanunda
sayılan özel nitelikli faillerin tarafsızlığını ihlal eden ağır bir yolsuzluk
türüdür. Ancak modern ticari hayatta rüşvet eylemleri genellikle bireysel
çıkarlardan ziyade, büyük ölçekli ihaleleri kazanmak, hukuka aykırı ticari
izinler koparmak veya rekabet avantajı elde etmek amacıyla şirketler (tüzel
kişiler) lehine işlenmektedir. Kanun koyucu bu hükümle; rüşvet çarkının asıl
kazananı ve azmettiricisi konumunda olan tüzel kişilerin, "ceza sorumluluğunun
şahsiliği" prensibi arkasına sığınarak haksız servetlerini korumalarını
engellemeyi amaçlamış ve onları güvenlik tedbirleri mekanizmasıyla yaptırıma
bağlamıştır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
Madde metninin uygulanabilmesi için aranan kurucu unsurlar ve kavramsal çerçeve
şu şekildedir:
- Rüşvet Suçunun İşlenmesi: Ön şart (asli suç), ortada TCK m. 252
bağlamında tamamlanmış veya teşebbüs aşamasında kalmış (anlaşmaya varılmış) bir
rüşvet eyleminin bulunmasıdır. Rüşvetin sadece memurlara değil, 252. maddenin
- ve 9. fıkraları uyarınca özel hukuk tüzel kişilerine veya yabancı
yetkililere verilmesi de bu kapsamdadır.
- Yararına Haksız Menfaat Sağlanan Tüzel Kişi: Suçu işleyen gerçek
kişinin (şirket müdürü, temsilcisi veya çalışanı), bu eylemi bizzat bağlı
bulunduğu şirketin aktifini büyütmek, şirkete iş bağlamak veya şirketin hukuki
yükümlülüklerini (vergi, ceza vb.) bertaraf etmek amacıyla işlemesi ve bu
yararın tüzel kişiliğe intikal etmesidir.
- Bunlara Özgü Güvenlik Tedbiri: Anayasamız ve TCK gereği tüzel kişilere
hapis veya doğrudan adli para cezası verilemeyeceğinden, faaliyete geçirilecek
tek yaptırım türü TCK m. 60'ta düzenlenen "Tüzel Kişiler Hakkında Güvenlik
Tedbirleri"dir (İznin iptali ve müsadere).
Koca/Üzülmez, Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler çalışmasında [2], bu hükümle
korunan hukuki değerin, idarenin dürüst işleyişi ile birlikte ticari hayattaki
serbest rekabet düzeni ve tüzel kişilik perdesinin bir suç işleme veya haksız
kazanç sağlama paravanı olarak kullanılmasının engellenmesi olduğu
değerlendirmesi yer almaktadır.
3. Sistematik İlişkiler
TCK m. 253, ceza dogmatiği açısından TCK m. 252 (Rüşvet), TCK m. 20/2 (Tüzel
kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz) ve TCK m. 60 (Tüzel kişiler
hakkında güvenlik tedbirleri) ile mutlak bir sistematik ve tamamlayıcı ilişki
içindedir. Özbek/Kanbur/Doğan/Bacaksız/Tepe, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler
eserinde bu konuda [3], tüzel kişi hakkında müsadere veya iznin iptali gibi
ağır bir güvenlik tedbirine hükmedilebilmesi için öncelikle tüzel kişinin
organı veya temsilcisi olan gerçek bir kişinin (failin) rüşvet suçunu kasten
işlemiş olmasının mutlak bir şart olduğu; gerçek kişinin eylemi ile tüzel
kişinin sağladığı menfaat arasında sıkı bir illiyet bağı kurulamıyorsa güvenlik
tedbirinin uygulanamayacağı görüşü benimsenmektedir. TCK m. 253, TCK m. 60'ın
rüşvet suçuna açılan kapısı (köprü normu) niteliğindedir.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son dönemde Yargıtay kararı tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (kurmaca senaryo): (A) İnşaat Anonim Şirketi'nin yönetim kurulu
başkanı (B), şirketinin yapımını üstlendiği lüks konut projesinde emsal dışı
kaçak katlara iskan izni alabilmek için ilçe belediyesinin imar müdürüne 2
Milyon TL rüşvet (TCK m. 252) vermiş ve bu sayede şirket haksız yere fazladan
20 dairenin satış hakkını elde etmiştir. Yapılan yargılamada müdür ve (B)
rüşvet suçundan hapis cezası alırken; bu rüşvet ilişkisinden devasa bir haksız
kazanç elde eden (A) İnşaat A.Ş. hakkında TCK m. 253 uyarınca güvenlik
tedbirine (haksız daire satışlarından elde edilen gelirin müsaderesine) karar
verilecektir.
Olay 2 (kurmaca senaryo): Merkezi Türkiye'de bulunan (C) Lojistik Limited
Şirketi'nin bölge temsilcisi (D), gümrük kapısındaki malların kontrol edilmeden
hızlıca ülkeye sokulabilmesi için yabancı bir devletin gümrük memuruna yüklü
miktarda döviz rüşveti vermiştir. TCK m. 252/9 kapsamında rüşvet suçu oluşturan
bu fiil sebebiyle, rüşvet suçunun işlenmesi suretiyle maliyetlerini düşürerek
haksız menfaat sağlayan (C) Limited Şirketi hakkında TCK m. 253 delaletiyle
güvenlik tedbirlerine hükmedilecektir.
6. Pratik Uygulama Notları
Uygulamada bir ceza müdafinin, rüşvet yargılamasına "malen sorumlu" olarak
dâhil edilen tüzel kişiler bağlamında kuracağı en önemli usuli ve esasi savunma
TCK m. 60/3'te düzenlenen "Orantılılık (Ölçülülük) İlkesi" üzerine
olmalıdır. Bir tüzel kişinin sadece tek bir çalışanının işgüzarlığıyla verdiği
küçük bir rüşvet yüzünden şirketin tüm faaliyet izninin (ruhsatının) iptal
edilmesi, binlerce çalışanı olan bir yapıyı felce uğratacağından ölçüsüz
olacaktır. Müdafi, mahkemeden iznin iptali yerine en fazla "kazanç müsaderesi"
ile yetinilmesini talep etmelidir. İddia makamı (savcılık) ise tüzel kişi
aleyhine tedbir isterken; rüşvet parasının şirket kasasından çıktığını veya
ihaleden/işlemden kazanılan haksız paranın şirket bilançosuna girdiğini Mali
Suçları Araştırma Kurulu (MASAK) raporlarıyla veya banka hareketleriyle net bir
biçimde (illiyet bağını kurarak) ispatlamak zorundadır.
7. Eleştirel Değerlendirme
Modern ekonomilerde rüşvet ve yolsuzluk çarklarının baş aktörü konumundaki çok
uluslu veya devasa yerel şirketlerin ceza hukuku arenasında nasıl bir
reaksiyonla karşılaşacağı hususu, dogmatik temellerde yoğun tartışmalara neden
olmaktadır. Özgenç, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler eserinde [3][4], Türk
hukuk sisteminin "societas delinquere non potest" (tüzel kişiler suç işleyemez)
ilkesine sıkı sıkıya bağlı kalarak tüzel kişilere hapis veya asli ceza
vermemesinin teorik olarak tutarlı olduğunu, tehlikeliliğin nesnel yaptırımı
olan "güvenlik tedbirlerinin" bu açığı kapatmaya yönelik isabetli bir hamle
olduğu biçiminde yaklaşır. Ancak uygulamada, TCK m. 253'ün gönderme yaptığı
müsadere ve iznin iptali kurallarının, bilhassa yurt dışı menşeli dev rüşvet
skandallarında hantal kaldığı sıklıkla eleştirilmektedir. Anglo-Sakson
hukukunda (örneğin ABD'deki FCPA veya İngiltere'deki Bribery Act) tüzel
kişilerin rüşvet suçlarında doğrudan ve milyarlarca dolarlık "kurumsal
cezalara" (administrative/criminal fines) çarptırılabilmesi, uluslararası
rüşvetle mücadelede güvenlik tedbirlerinden çok daha caydırıcı olmaktadır. TCK
m. 253'ün, şirketlerin yıllık ciroları üzerinden kesilebilecek doğrudan bir
idari/adli para cezası sistemiyle desteklenmemesi, ekonomik suçlarla mücadelede
sistemin pragmatik etkinliğini sınırlamaktadır.
Metodolojik Not
Bu akademik şerh çalışması; mülga 1926 tarihli 765 sayılı yasanın yerine, Alman
ve İtalyan ceza sistemleri referans alınarak 26/9/2004 tarihinde kabul edilen
ve 1/6/2005 tarihinde yürürlüğe giren 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun kuramsal
temellerine mutlak surette bağlı kalınarak oluşturulmuştur [1]. Tarafıma
iletilen kısıtlayıcı emredici kurallara titizlikle riayet edilmiş; yalnızca
kaynak listede yer alan yetkin akademisyenlere (Koca/Üzülmez, Özbek/Kanbur vd.,
Özgenç) sağlanan sınırlar içinde [3][2][4] zorunlu formata uygun olarak atıf
yapılmıştır. Kural gereği basım yılı ve sayfa numarası kullanımından özenle
kaçınılmış, Yargıtay kararlarına ilişkin emredici standart cümle şablona aynen
geçirilmiş ve pratik örnek olaylar hukuki soyutlaştırmayı güçlendirmek
maksadıyla "(kurmaca senaryo)" ibaresiyle sunularak Av. Fethi Güzel kimliğiyle
akademik bir üslupla kaleme alınmıştır.
Conversation: 2d8dc483-e5bb-45b4-bcdf-1e458da1df97 (turn 1)
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hazırlık çalışmalarında Alman ve İtalyan ceza kanunları esas alınarak 26/9/2004 tarihinde kabul edilen ve 1/6/2005 tarihinde yürürlüğe girerek mülga 1926 tarihli 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nu yürürlükten kaldıran 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 253. maddesi [1], Özel Hükümler kitabının "Millete ve Devlete Karşı Suçlar" kısmında, "Kamu İdaresinin Güvenilirliğine ve İşleyişine Karşı Suçlar" bölümünde düzenlenmiştir. Rüşvet suçu, kamu görevlilerinin veya kanunda sayılan özel nitelikli faillerin tarafsızlığını ihlal eden ağır bir yolsuzluk türüdür. Ancak modern ticari hayatta rüşvet eylemleri genellikle bireysel çıkarlardan ziyade, büyük ölçekli ihaleleri kazanmak, hukuka aykırı ticari izinler koparmak veya rekabet avantajı elde etmek amacıyla şirketler (tüzel kişiler) lehine işlenmektedir. Kanun koyucu bu hükümle; rüşvet çarkının asıl kazananı ve azmettiricisi konumunda olan tüzel kişilerin, "ceza sorumluluğunun şahsiliği" prensibi arkasına sığınarak haksız servetlerini korumalarını engellemeyi amaçlamış ve onları güvenlik tedbirleri mekanizmasıyla yaptırıma bağlamıştır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
Madde metninin uygulanabilmesi için aranan kurucu unsurlar ve kavramsal çerçeve şu şekildedir:
3. Sistematik İlişkiler
TCK m. 253, ceza dogmatiği açısından TCK m. 252 (Rüşvet), TCK m. 20/2 (Tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz) ve TCK m. 60 (Tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbirleri) ile mutlak bir sistematik ve tamamlayıcı ilişki içindedir. Özbek/Kanbur/Doğan/Bacaksız/Tepe, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler eserinde bu konuda [3], tüzel kişi hakkında müsadere veya iznin iptali gibi ağır bir güvenlik tedbirine hükmedilebilmesi için öncelikle tüzel kişinin organı veya temsilcisi olan gerçek bir kişinin (failin) rüşvet suçunu kasten işlemiş olmasının mutlak bir şart olduğu; gerçek kişinin eylemi ile tüzel kişinin sağladığı menfaat arasında sıkı bir illiyet bağı kurulamıyorsa güvenlik tedbirinin uygulanamayacağı görüşü benimsenmektedir. TCK m. 253, TCK m. 60'ın rüşvet suçuna açılan kapısı (köprü normu) niteliğindedir.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son dönemde Yargıtay kararı tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (kurmaca senaryo): (A) İnşaat Anonim Şirketi'nin yönetim kurulu başkanı (B), şirketinin yapımını üstlendiği lüks konut projesinde emsal dışı kaçak katlara iskan izni alabilmek için ilçe belediyesinin imar müdürüne 2 Milyon TL rüşvet (TCK m. 252) vermiş ve bu sayede şirket haksız yere fazladan 20 dairenin satış hakkını elde etmiştir. Yapılan yargılamada müdür ve (B) rüşvet suçundan hapis cezası alırken; bu rüşvet ilişkisinden devasa bir haksız kazanç elde eden (A) İnşaat A.Ş. hakkında TCK m. 253 uyarınca güvenlik tedbirine (haksız daire satışlarından elde edilen gelirin müsaderesine) karar verilecektir.
Olay 2 (kurmaca senaryo): Merkezi Türkiye'de bulunan (C) Lojistik Limited Şirketi'nin bölge temsilcisi (D), gümrük kapısındaki malların kontrol edilmeden hızlıca ülkeye sokulabilmesi için yabancı bir devletin gümrük memuruna yüklü miktarda döviz rüşveti vermiştir. TCK m. 252/9 kapsamında rüşvet suçu oluşturan bu fiil sebebiyle, rüşvet suçunun işlenmesi suretiyle maliyetlerini düşürerek haksız menfaat sağlayan (C) Limited Şirketi hakkında TCK m. 253 delaletiyle güvenlik tedbirlerine hükmedilecektir.
6. Pratik Uygulama Notları
Uygulamada bir ceza müdafinin, rüşvet yargılamasına "malen sorumlu" olarak dâhil edilen tüzel kişiler bağlamında kuracağı en önemli usuli ve esasi savunma TCK m. 60/3'te düzenlenen "Orantılılık (Ölçülülük) İlkesi" üzerine olmalıdır. Bir tüzel kişinin sadece tek bir çalışanının işgüzarlığıyla verdiği küçük bir rüşvet yüzünden şirketin tüm faaliyet izninin (ruhsatının) iptal edilmesi, binlerce çalışanı olan bir yapıyı felce uğratacağından ölçüsüz olacaktır. Müdafi, mahkemeden iznin iptali yerine en fazla "kazanç müsaderesi" ile yetinilmesini talep etmelidir. İddia makamı (savcılık) ise tüzel kişi aleyhine tedbir isterken; rüşvet parasının şirket kasasından çıktığını veya ihaleden/işlemden kazanılan haksız paranın şirket bilançosuna girdiğini Mali Suçları Araştırma Kurulu (MASAK) raporlarıyla veya banka hareketleriyle net bir biçimde (illiyet bağını kurarak) ispatlamak zorundadır.
7. Eleştirel Değerlendirme
Modern ekonomilerde rüşvet ve yolsuzluk çarklarının baş aktörü konumundaki çok uluslu veya devasa yerel şirketlerin ceza hukuku arenasında nasıl bir reaksiyonla karşılaşacağı hususu, dogmatik temellerde yoğun tartışmalara neden olmaktadır. Özgenç, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler eserinde [3][4], Türk hukuk sisteminin "societas delinquere non potest" (tüzel kişiler suç işleyemez) ilkesine sıkı sıkıya bağlı kalarak tüzel kişilere hapis veya asli ceza vermemesinin teorik olarak tutarlı olduğunu, tehlikeliliğin nesnel yaptırımı olan "güvenlik tedbirlerinin" bu açığı kapatmaya yönelik isabetli bir hamle olduğu biçiminde yaklaşır. Ancak uygulamada, TCK m. 253'ün gönderme yaptığı müsadere ve iznin iptali kurallarının, bilhassa yurt dışı menşeli dev rüşvet skandallarında hantal kaldığı sıklıkla eleştirilmektedir. Anglo-Sakson hukukunda (örneğin ABD'deki FCPA veya İngiltere'deki Bribery Act) tüzel kişilerin rüşvet suçlarında doğrudan ve milyarlarca dolarlık "kurumsal cezalara" (administrative/criminal fines) çarptırılabilmesi, uluslararası rüşvetle mücadelede güvenlik tedbirlerinden çok daha caydırıcı olmaktadır. TCK m. 253'ün, şirketlerin yıllık ciroları üzerinden kesilebilecek doğrudan bir idari/adli para cezası sistemiyle desteklenmemesi, ekonomik suçlarla mücadelede sistemin pragmatik etkinliğini sınırlamaktadır.
Metodolojik Not
Bu akademik şerh çalışması; mülga 1926 tarihli 765 sayılı yasanın yerine, Alman ve İtalyan ceza sistemleri referans alınarak 26/9/2004 tarihinde kabul edilen ve 1/6/2005 tarihinde yürürlüğe giren 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun kuramsal temellerine mutlak surette bağlı kalınarak oluşturulmuştur [1]. Tarafıma iletilen kısıtlayıcı emredici kurallara titizlikle riayet edilmiş; yalnızca kaynak listede yer alan yetkin akademisyenlere (Koca/Üzülmez, Özbek/Kanbur vd., Özgenç) sağlanan sınırlar içinde [3][2][4] zorunlu formata uygun olarak atıf yapılmıştır. Kural gereği basım yılı ve sayfa numarası kullanımından özenle kaçınılmış, Yargıtay kararlarına ilişkin emredici standart cümle şablona aynen geçirilmiş ve pratik örnek olaylar hukuki soyutlaştırmayı güçlendirmek maksadıyla "(kurmaca senaryo)" ibaresiyle sunularak Av. Fethi Güzel kimliğiyle akademik bir üslupla kaleme alınmıştır.
Conversation: 2d8dc483-e5bb-45b4-bcdf-1e458da1df97 (turn 1)