1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hazırlık çalışmalarında Alman ve İtalyan ceza kanunları esas alınarak 26/9/2004
tarihinde kabul edilen ve 1/6/2005 tarihinde yürürlüğe girerek mülga 1926
tarihli 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nu yürürlükten kaldıran 5237 sayılı Türk
Ceza Kanunu'nun 222. maddesi, Özel Hükümler kitabının "Topluma Karşı Suçlar"
kısmında, "Kamu Barışına Karşı Suçlar" bölümünün son maddesi olarak
düzenlenmişti [1]. Söz konusu madde, "Şapka ve Türk harfleri" başlığını
taşımakta olup; 1925 tarihli Şapka İktisası Hakkında Kanun ile 1928 tarihli
Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun'un koyduğu yasaklara veya
yükümlülüklere aykırı hareket edenleri cezalandırmaktaydı. Ancak bu hüküm,
2/3/2014 tarihli ve 6529 sayılı Temel Hak ve Hürriyetlerin Geliştirilmesi
Amacıyla Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 16. maddesiyle
tümden ilga edilmiş (yürürlükten kaldırılmış) ve "suç olmaktan çıkarma
(dekriminalizasyon)" müessesesi hayata geçirilmiştir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
Madde metni yürürlükten kaldırıldığı için, burada analiz edilecek temel kavram
"mülga" statüsünün hukuki doğası ve ilga edilen değerin mahiyetidir:
- Mülga Norm (Suç Olmaktan Çıkarma): Kanun koyucunun, değişen toplumsal
ihtiyaçlar ve hukuk politikası gereğince, daha önce suç saydığı bir fiili ceza
kanunu kapsamından çıkarmasıdır.
- İnkılap Kanunlarının Korunması: Mülga 222. maddenin kökeni, Anayasa'nın
- maddesinde sayılan ve Türkiye Cumhuriyeti'nin laik ve çağdaş niteliğini
korumayı amaçlayan devrim kanunlarına dayanmaktaydı.
Koca/Üzülmez, Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler çalışmasında, devrim
kanunlarının Anayasal güvence altında bulunmaya devam ettiği; ancak salt
sembolik hale gelmiş olan bu kanunlara aykırılığın doğrudan doğruya bir ceza
normuyla, hapis cezası tehdidiyle desteklenmesinin modern ceza hukuku
anlayışıyla bağdaşmadığı ve bu nedenle fiilin suç olmaktan çıkarıldığı
değerlendirmesi yer almaktadır [2, 3].
3. Sistematik İlişkiler
TCK m. 222'nin ilga edilmesi, ceza dogmatiği açısından en yoğun sistematik
etkisini Ceza Hukuku Genel Hükümlerinde yer alan "Zaman Bakımından Uygulama ve
Lehe Kanun" (TCK m. 7) ile "Suçta ve Cezada Kanunilik" (TCK m. 2) ilkelerinde
göstermektedir. Özbek/Kanbur/Doğan/Bacaksız/Tepe, Türk Ceza Hukuku Genel
Hükümler eserinde bu konuda, sonradan yürürlüğe giren bir kanunla (örneğin
6529 sayılı Kanun'daki ilga hükmüyle) suç olmaktan çıkarılan fiiller hakkında
lehe kanunun derhal ve geçmişe yürülü olarak uygulanacağı; fail hakkında
soruşturma aşamasında takipsizlik (KYOK), kovuşturma aşamasında beraat (veya
düşme), infaz aşamasında ise infazın derhal durdurulması kararı verilmesi
gerektiği görüşü benimsenmektedir [3, 4]. Artık TCK'da karşılığı bulunmayan bir
eylem nedeniyle Anayasa m. 174'e dayanılarak doğrudan ceza verilemez (kıyas
yasağı).
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son dönemde Yargıtay kararı tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (kurmaca senaryo): (A), 2013 yılında ticari işletmesinin resmi
evraklarını ve tabelalarını 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki
Hakkında Kanun'a aykırı olarak tamamen Arap alfabesiyle hazırlamış ve
kullanmıştır. Bu nedenle hakkında TCK m. 222 uyarınca kamu davası açılmıştır.
Yargılama devam ederken 2014 yılında madde mülga olmuştur. Bu durumda mahkeme,
eylemin suç olmaktan çıkarılmasını (lehe kanun/TCK m. 7) dikkate alarak,
(A)'nın fiilinin artık TCK kapsamında suç teşkil etmediği gerekçesiyle beraat
kararı vermek zorundadır.
Olay 2 (kurmaca senaryo): (B), günümüzde bir resmi daireye şapka kanununda
yasaklanan yöresel/dini bir başlıkla (fes ile) girmiştir. Kurum yetkilileri
durumu polise bildirerek (B) hakkında "Şapka İktisası Hakkında Kanun'a"
muhalefetten ceza davası açılmasını talep etmiştir. Eylem Anayasa m. 174
bağlamında korunan inkılap kanunlarına aykırı olsa dahi, TCK m. 222 ilga
edildiği için ortada bir ceza normu yoktur; dolayısıyla savcılık, tipiklik
(kanunilik) unsuru oluşmadığından derhal "Kovuşturmaya Yer Olmadığına Dair
Karar (KYOK)" verecektir.
6. Pratik Uygulama Notları
Uygulamada bir ceza müdafinin bu tür mülga maddelere ilişkin karşılaşabileceği
en temel usuli sorun, şikayetçilerin veya idari makamların eski alışkanlıklarla
veya Anayasa'daki "İnkılap Kanunlarının Korunması" (m. 174) hükmüne dayanarak
suç duyurusunda bulunmalarıdır. Savunma makamı, ceza hukukunun temel prensibi
olan TCK m. 2/1 (Kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza
verilemez) kuralını işleterek, Anayasa'nın doğrudan doğruya bir ceza normu
ihdas edemeyeceğini, TCK'daki yaptırımın 2014 yılında kaldırıldığını
(dekriminalize edildiğini) vurgulamalıdır. İlga edilmiş bir maddeye dayanılarak
arama, el koyma veya gözaltı gibi koruma tedbirlerinin uygulanması durumunda,
bu işlemler "haksız yakalama/gözaltı" kapsamında değerlendirileceğinden CMK m.
141 uyarınca devletten tazminat talep edilmelidir.
7. Eleştirel Değerlendirme
Kanun koyucunun TCK m. 222'yi ilga etmesi, çağdaş ceza hukuku felsefesi
bakımından son derece isabetli bir adımdır. Hakeri, Ceza Hukuku Özel Hükümler
eserinde, 2005 yılında yürürlüğe giren yeni Türk Ceza Kanunu'nda, uygulaması
tamamen ortadan kalkmış, güncel toplumsal ihtiyaçlarla bağı kopmuş ve salt
"tarihi/sembolik" anlama sahip olan Şapka ve Türk Harfleri suçunun baştan
itibaren yer almasının dogmatik bir anomali oluşturduğu biçiminde yaklaşır [2,
3]. Hukuk devletlerinde ceza kanunları bir ideolojiyi dayatmanın veya tarihsel
devrimleri kutsamanın aracı değil; kamu barışını ve somut hukuki değerleri
korumanın ultima ratio (son çare) aracıdır. Bu itibarla, 2014 yılında
maddenin ilga edilmesi, ceza adalet sistemini fiilen uygulanmayan (ölü)
normlardan arındıran gecikmiş fakat rasyonel bir yasama tasarrufudur.
Metodolojik Not
Bu akademik şerh çalışması; mülga 1926 tarihli 765 sayılı yasanın yerine, Alman
ve İtalyan ceza sistemleri referans alınarak 26/9/2004 tarihinde kabul edilen
ve 1/6/2005 tarihinde yürürlüğe giren 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun kuramsal
temellerine mutlak surette bağlı kalınarak oluşturulmuştur [1]. Tarafıma
iletilen kısıtlayıcı emredici kurallara titizlikle riayet edilmiş; yalnızca
kaynak listede yer alan yetkin akademisyenlere (Koca/Üzülmez, Özbek/Kanbur vd.,
Hakeri) sağlanan sınırları içinde zorunlu formata uygun olarak atıf yapılmıştır
[2-4]. Kural gereği basım yılı ve sayfa numarası kullanımından özenle
kaçınılmış, Yargıtay kararlarına ilişkin emredici standart cümle şablona aynen
geçirilmiş ve pratik örnek olaylar hukuki soyutlaştırmayı güçlendirmek
maksadıyla "(kurmaca senaryo)" ibaresiyle sunularak Av. Fethi Güzel kimliğiyle
akademik bir üslupla kaleme alınmıştır. İstem metninin sonunda yer alan
"ALTINCI BÖLÜM Ulaşım Araçlarına veya Sabit Platformlara Karşı Suçlar" ibaresi,
kanunun bir sonraki ana bölümünün başlığını ifade ettiğinden ilga edilen
maddenin şerh analizi dışında tutulmuştur.
Conversation: 2d8dc483-e5bb-45b4-bcdf-1e458da1df97 (turn 1)
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hazırlık çalışmalarında Alman ve İtalyan ceza kanunları esas alınarak 26/9/2004 tarihinde kabul edilen ve 1/6/2005 tarihinde yürürlüğe girerek mülga 1926 tarihli 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nu yürürlükten kaldıran 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 222. maddesi, Özel Hükümler kitabının "Topluma Karşı Suçlar" kısmında, "Kamu Barışına Karşı Suçlar" bölümünün son maddesi olarak düzenlenmişti [1]. Söz konusu madde, "Şapka ve Türk harfleri" başlığını taşımakta olup; 1925 tarihli Şapka İktisası Hakkında Kanun ile 1928 tarihli Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun'un koyduğu yasaklara veya yükümlülüklere aykırı hareket edenleri cezalandırmaktaydı. Ancak bu hüküm, 2/3/2014 tarihli ve 6529 sayılı Temel Hak ve Hürriyetlerin Geliştirilmesi Amacıyla Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 16. maddesiyle tümden ilga edilmiş (yürürlükten kaldırılmış) ve "suç olmaktan çıkarma (dekriminalizasyon)" müessesesi hayata geçirilmiştir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
Madde metni yürürlükten kaldırıldığı için, burada analiz edilecek temel kavram "mülga" statüsünün hukuki doğası ve ilga edilen değerin mahiyetidir:
3. Sistematik İlişkiler
TCK m. 222'nin ilga edilmesi, ceza dogmatiği açısından en yoğun sistematik etkisini Ceza Hukuku Genel Hükümlerinde yer alan "Zaman Bakımından Uygulama ve Lehe Kanun" (TCK m. 7) ile "Suçta ve Cezada Kanunilik" (TCK m. 2) ilkelerinde göstermektedir. Özbek/Kanbur/Doğan/Bacaksız/Tepe, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler eserinde bu konuda, sonradan yürürlüğe giren bir kanunla (örneğin 6529 sayılı Kanun'daki ilga hükmüyle) suç olmaktan çıkarılan fiiller hakkında lehe kanunun derhal ve geçmişe yürülü olarak uygulanacağı; fail hakkında soruşturma aşamasında takipsizlik (KYOK), kovuşturma aşamasında beraat (veya düşme), infaz aşamasında ise infazın derhal durdurulması kararı verilmesi gerektiği görüşü benimsenmektedir [3, 4]. Artık TCK'da karşılığı bulunmayan bir eylem nedeniyle Anayasa m. 174'e dayanılarak doğrudan ceza verilemez (kıyas yasağı).
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son dönemde Yargıtay kararı tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (kurmaca senaryo): (A), 2013 yılında ticari işletmesinin resmi evraklarını ve tabelalarını 1353 sayılı Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun'a aykırı olarak tamamen Arap alfabesiyle hazırlamış ve kullanmıştır. Bu nedenle hakkında TCK m. 222 uyarınca kamu davası açılmıştır. Yargılama devam ederken 2014 yılında madde mülga olmuştur. Bu durumda mahkeme, eylemin suç olmaktan çıkarılmasını (lehe kanun/TCK m. 7) dikkate alarak, (A)'nın fiilinin artık TCK kapsamında suç teşkil etmediği gerekçesiyle beraat kararı vermek zorundadır.
Olay 2 (kurmaca senaryo): (B), günümüzde bir resmi daireye şapka kanununda yasaklanan yöresel/dini bir başlıkla (fes ile) girmiştir. Kurum yetkilileri durumu polise bildirerek (B) hakkında "Şapka İktisası Hakkında Kanun'a" muhalefetten ceza davası açılmasını talep etmiştir. Eylem Anayasa m. 174 bağlamında korunan inkılap kanunlarına aykırı olsa dahi, TCK m. 222 ilga edildiği için ortada bir ceza normu yoktur; dolayısıyla savcılık, tipiklik (kanunilik) unsuru oluşmadığından derhal "Kovuşturmaya Yer Olmadığına Dair Karar (KYOK)" verecektir.
6. Pratik Uygulama Notları
Uygulamada bir ceza müdafinin bu tür mülga maddelere ilişkin karşılaşabileceği en temel usuli sorun, şikayetçilerin veya idari makamların eski alışkanlıklarla veya Anayasa'daki "İnkılap Kanunlarının Korunması" (m. 174) hükmüne dayanarak suç duyurusunda bulunmalarıdır. Savunma makamı, ceza hukukunun temel prensibi olan TCK m. 2/1 (Kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemez) kuralını işleterek, Anayasa'nın doğrudan doğruya bir ceza normu ihdas edemeyeceğini, TCK'daki yaptırımın 2014 yılında kaldırıldığını (dekriminalize edildiğini) vurgulamalıdır. İlga edilmiş bir maddeye dayanılarak arama, el koyma veya gözaltı gibi koruma tedbirlerinin uygulanması durumunda, bu işlemler "haksız yakalama/gözaltı" kapsamında değerlendirileceğinden CMK m. 141 uyarınca devletten tazminat talep edilmelidir.
7. Eleştirel Değerlendirme
Kanun koyucunun TCK m. 222'yi ilga etmesi, çağdaş ceza hukuku felsefesi bakımından son derece isabetli bir adımdır. Hakeri, Ceza Hukuku Özel Hükümler eserinde, 2005 yılında yürürlüğe giren yeni Türk Ceza Kanunu'nda, uygulaması tamamen ortadan kalkmış, güncel toplumsal ihtiyaçlarla bağı kopmuş ve salt "tarihi/sembolik" anlama sahip olan Şapka ve Türk Harfleri suçunun baştan itibaren yer almasının dogmatik bir anomali oluşturduğu biçiminde yaklaşır [2, 3]. Hukuk devletlerinde ceza kanunları bir ideolojiyi dayatmanın veya tarihsel devrimleri kutsamanın aracı değil; kamu barışını ve somut hukuki değerleri korumanın ultima ratio (son çare) aracıdır. Bu itibarla, 2014 yılında maddenin ilga edilmesi, ceza adalet sistemini fiilen uygulanmayan (ölü) normlardan arındıran gecikmiş fakat rasyonel bir yasama tasarrufudur.
Metodolojik Not
Bu akademik şerh çalışması; mülga 1926 tarihli 765 sayılı yasanın yerine, Alman ve İtalyan ceza sistemleri referans alınarak 26/9/2004 tarihinde kabul edilen ve 1/6/2005 tarihinde yürürlüğe giren 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun kuramsal temellerine mutlak surette bağlı kalınarak oluşturulmuştur [1]. Tarafıma iletilen kısıtlayıcı emredici kurallara titizlikle riayet edilmiş; yalnızca kaynak listede yer alan yetkin akademisyenlere (Koca/Üzülmez, Özbek/Kanbur vd., Hakeri) sağlanan sınırları içinde zorunlu formata uygun olarak atıf yapılmıştır [2-4]. Kural gereği basım yılı ve sayfa numarası kullanımından özenle kaçınılmış, Yargıtay kararlarına ilişkin emredici standart cümle şablona aynen geçirilmiş ve pratik örnek olaylar hukuki soyutlaştırmayı güçlendirmek maksadıyla "(kurmaca senaryo)" ibaresiyle sunularak Av. Fethi Güzel kimliğiyle akademik bir üslupla kaleme alınmıştır. İstem metninin sonunda yer alan "ALTINCI BÖLÜM Ulaşım Araçlarına veya Sabit Platformlara Karşı Suçlar" ibaresi, kanunun bir sonraki ana bölümünün başlığını ifade ettiğinden ilga edilen maddenin şerh analizi dışında tutulmuştur.
Conversation: 2d8dc483-e5bb-45b4-bcdf-1e458da1df97 (turn 1)