← Önceki Madde [157]
[159] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

Nitelikli dolandırıcılık

Madde 158- (1) Dolandırıcılık suçunun; a) Dinî inanç ve duyguların istismar edilmesi suretiyle, b) Kişinin içinde bulunduğu tehlikeli durum veya zor şartlardan yararlanmak suretiyle, c) Kişinin algılama yeteneğinin zayıflığından yararlanmak suretiyle, d) Kamu kurum ve kuruluşlarının, kamu meslek kuruluşlarının, siyasi parti, vakıf veya dernek tüzel kişiliklerinin araç olarak kullanılması suretiyle, e) Kamu kurum ve kuruluşlarının zararına olarak, f) Bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle, g) Basın ve yayın araçlarının sağladığı kolaylıktan yararlanmak suretiyle, h) Tacir veya şirket yöneticisi olan ya da şirket adına hareket eden kişilerin ticari faaliyetleri sırasında; kooperatif yöneticilerinin kooperatifin faaliyeti kapsamında, i) Serbest meslek sahibi kişiler tarafından, mesleklerinden dolayı kendilerine duyulan güvenin kötüye kullanılması suretiyle, j) Banka veya diğer kredi kurumlarınca tahsis edilmemesi gereken bir kredinin açılmasını sağlamak maksadıyla, k) Sigorta bedelini almak maksadıyla, l) (Ek: 24/11/2016-6763/14 md.) Kişinin, kendisini kamu görevlisi veya banka, sigorta ya da kredi kurumlarının çalışanı olarak tanıtması veya bu kurum ve kuruluşlarla ilişkili olduğunu söylemesi suretiyle, İşlenmesi halinde, üç yıldan on yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adlî para cezasına hükmolunur. (Ek cümle: 29/6/2005 – 5377/19 md.; Değişik: 3/4/2013-6456/40 md.) Ancak, (e), (f), (j), (k) ve (l) bentlerinde sayılan hâllerde hapis cezasının alt sınırı dört yıldan, adli para cezasının miktarı suçtan elde edilen menfaatin iki katından az olamaz.71 (2) Kamu görevlileriyle ilişkisinin olduğundan, onlar nezdinde hatırı sayıldığından bahisle ve belli bir işin gördürüleceği vaadiyle aldatarak, başkasından menfaat temin eden kişi, yukarıdaki fıkra hükmüne göre cezalandırılır. (3) (Ek fıkra: 24/11/2016-6763/14 md.) Bu madde ile 157 nci maddede yer alan suçların, üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi hâlinde verilecek ceza yarı oranında; suç işlemek için teşkil edilmiş bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde verilecek ceza bir kat artırılır.

24/11/2016 tarihli ve 6763 sayılı Kanunun 14 üncü maddesiyle, bu fıkrada yer alan “iki yıldan yedi yıla” ibaresi “üç yıldan on yıla” şeklinde, “(j) ve (k)” ibaresi “(j), (k) ve (l)” şeklinde ve “üç yıldan” ibaresi “dört yıldan” şeklinde değiştirilmiştir.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Hazırlık çalışmalarında Alman ve İtalyan ceza kanunları esas alınarak 26/9/2004 tarihinde kabul edilen ve 1/6/2005 tarihinde yürürlüğe girerek eski 1926 tarihli 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nu yürürlükten kaldıran 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 158. maddesi [1], Özel Hükümler kitabının "Malvarlığına Karşı Suçlar" bölümünde düzenlenmiştir. TCK m. 157'de dolandırıcılık suçunun temel şekli tanımlanmışken; kanun koyucu TCK m. 158'de suçun işleniş biçimi, failin sıfatı, kullanılan araçların niteliği (bilişim sistemleri, basın-yayın) veya mağdurun içinde bulunduğu özel durumları (dini duygular, algılama zayıflığı) dikkate alarak haksızlık içeriği çok daha ağır olan nitelikli hallerini geniş bir bentler kataloğu halinde ihdas etmiştir. Madde metni, zaman içinde artan telefon ve internet dolandırıcılıklarına karşı ceza siyasetinin sertleşmesiyle (özellikle 2016 yılındaki 6763 sayılı Kanun değişiklikleriyle) sürekli güncellenmiş; hapis cezalarının alt sınırları yükseltilmiş, elde edilen haksız menfaatin oranına göre devasa adli para cezaları öngörülmüş ve suçun örgütlü veya iştirak halinde işlenmesi durumu için özel artırım fıkraları (m. 158/3) eklenmiştir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Madde metnindeki nitelikli haller, korunan ilave hukuki değerlere göre tasnif edilebilir:

  • İnanç ve Duyguların İstismarı (1/a): Failin, mağdurun dini inançlarını (cennet vaadi, büyü bozma, şifa verme gibi) bir hile aracı olarak kullanıp onu aldatmasıdır.
  • Bilişim Sistemleri ve Bankaların Araç Kılınması (1/f): Dolandırıcılık eyleminin doğrudan internet, banka altyapısı veya kredi kurumlarının sistemleri üzerinden gerçekleştirilmesidir.
  • Kamu Kurumlarının Zarara Uğratılması (1/e): SGK, İŞKUR veya vergi daireleri gibi devlete ait kurumların hile ile aldatılarak haksız ödeme veya menfaat sağlanmasıdır.
  • Kendisini Kamu Görevlisi Tanıtma (1/l): Failin, mağduru kendisinin polis, savcı veya banka görevlisi olduğuna inandırarak iradesini sakatlamasıdır. Koca/Üzülmez, Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler çalışmasında, bu suçla korunan hukuki değerin mülkiyet hakkı ve irade hürriyetinin yanı sıra; ilgili bentlerin özelliğine göre kamu idaresine duyulan güven, serbest meslek itibarının korunması ve finansal/bilişim sistemlerinin güvenilirliği olduğu, kanun koyucunun mağdurun denetim imkânını ortadan kaldıran veya olağanüstü zorlaştıran vasıtaları ağırlaştırıcı neden saydığı değerlendirmesi yer almaktadır [2].

3. Sistematik İlişkiler

TCK m. 158, temel dolandırıcılık normu (TCK m. 157) ile doğrudan bağlantılı olduğu gibi, Bilişim Sisteminin Kullanılması Suretiyle Hırsızlık (TCK m. 142/2-e) ve Belgede Sahtecilik (TCK m. 204, m. 207) suçlarıyla dogmatik sınır komşulukları ve içtima ilişkileri barındırır. Özbek/Kanbur/Doğan/Bacaksız/Tepe, Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler eserinde bu konuda, failin dolandırıcılık eylemini gerçekleştirirken sahte bir resmi belge (örneğin sahte nüfus cüzdanı veya vekâletname) kullanması halinde, TCK m. 212'deki "sahtecilik suçlarında içtima" kuralı gereğince failin hem resmi belgede sahtecilikten hem de nitelikli dolandırıcılıktan (gerçek içtima) ayrı ayrı cezalandırılacağı; ayrıca TCK m. 158/1-f (bilişim suretiyle dolandırıcılık) ile bilişim hırsızlığı arasındaki ayrımın, mağdurun iradesinin bir insan olarak aldatılıp aldatılmadığına göre belirleneceği, salt sistemin atlatıldığı durumlarda hırsızlık hükümlerinin uygulanacağı görüşü benimsenmektedir [2, 3].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Bu maddeye doğrudan ilişkin son dönemde Yargıtay kararı tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (kurmaca senaryo): (A), mağdur (B)'yi telefonla arayarak kendisini terörle mücadele şubesinde görevli bir başkomiser olarak tanıtmış, (B)'nin banka hesabının terör örgütünün eline geçtiğini, parasını güvenceye almak için vereceği IBAN numarasına transfer etmesi gerektiğini söylemiştir. Korkuya kapılan ve iradesi fesada uğrayan (B), 100.000 TL'yi göndermiştir. (A)'nın bu eylemi, kendisini kamu görevlisi olarak tanıtması sebebiyle doğrudan TCK m. 158/1-l bendi kapsamındaki nitelikli dolandırıcılık suçunu oluşturur; verilecek temel cezanın alt sınırı 4 yıldan ve adli para cezası 200.000 TL'den (elde edilen menfaatin iki katından) az olamaz.

Olay 2 (kurmaca senaryo): (C), iflasın eşiğindeki fabrikasını yüksek bir bedelle sigortalatmış, ardından fabrikada kasten elektrik kontağından çıkmış gibi yangın başlatmış ve durumu itfaiyeye bildirmiştir. Sigorta şirketine sunduğu sahte hasar raporlarıyla 5 Milyon TL tazminat almış, ancak sonradan yangının (C) tarafından kasıtlı çıkarıldığı tespit edilmiştir. (C)'nin eylemi TCK m. 158/1-k uyarınca sigorta bedelini almak maksadıyla nitelikli dolandırıcılık ile Mala Zarar Verme (TCK m. 151) suçlarını oluşturur.

6. Pratik Uygulama Notları

Uygulamada bir ceza müdafinin nitelikli dolandırıcılık dosyalarında odaklanması gereken en hayati nokta, eylemin "nitelikli" boyutu ile "basit" boyutu arasındaki ayrımın (vasıflandırmanın) doğru yapılmasıdır. Mahkemeler sıklıkla mağdur ile telefon (WhatsApp) üzerinden iletişime geçilmesini TCK m. 158/1-f (bilişim sistemlerinin kullanılması) olarak yorumlayabilmektedir. Oysa savunma makamı, bilişim sisteminin "doğrudan suçun işlenmesinde ve menfaatin aktarılmasında" kullanılmadığı (örneğin sadece mesajlaşmak için kullanılıp paranın elden alındığı) durumlarda, eylemin TCK m. 157 (basit dolandırıcılık) kapsamında kalması gerektiğini ileri sürmelidir. İddia makamı (savcılık) ise, (e), (f), (j), (k) ve (l) bentlerinde alt sınırın dört yıldan başlaması nedeniyle Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) veya erteleme gibi kurumların kural olarak tatbik edilemeyeceğini dikkate alarak tutuklama tedbirlerini talep etmeli ve mağdurun uğradığı maddi zararın net (bilirkişi raporuyla) miktarını belirleyerek, menfaatin iki katından az olamayacak adli para cezasının hesaplanmasına temel oluşturmalıdır.

7. Eleştirel Değerlendirme

Kanun koyucunun zaman içindeki müdahalelerle nitelikli dolandırıcılık hallerini aşırı derecede genişletmesi ve yaptırımları olağanüstü biçimde ağırlaştırması (alt sınırı 4 yıl yapan istisnalar ve iştirak halinde yarı oranında artırım gibi), ceza hukuku sistematiği ve orantılılık ilkesi bağlamında ağır eleştirilere maruz kalmaktadır. Hakeri, Ceza Hukuku Özel Hükümler eserinde, kanun koyucunun her güncel dolandırıcılık tipolojisini (örneğin telefon dolandırıcılığı) madde metnine yeni bir bent olarak eklemesinin "kazuistik (olaycı)" bir yasa yapım tekniği olduğu, bu aşırı genişlemenin TCK m. 157'deki basit dolandırıcılık normunu fiilen ölü (uygulanmaz) hale getirdiği, malvarlığına yönelik bir suçun nitelikli halinin alt sınırının kasten yaralama ve hatta bazı adam öldürmeye teşebbüs cezalarından daha yüksek olmasının ceza adaleti dengesini ve ölçülülük prensibini zedelediği biçiminde yaklaşır [2, 3]. Yargıçların cezayı bireyselleştirme yetkisi daraltılmış, sanıklar için acımasız ve mekanik bir cezalandırma rejimi ortaya çıkmıştır.

Metodolojik Not

Bu akademik şerh çalışması; mülga 1926 tarihli 765 sayılı yasanın yerini alan ve Alman ile İtalyan ceza sistemleri referans alınarak 26/9/2004'te kabul edilip 1/6/2005'te yürürlüğe giren 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun kuramsal temellerine sadık kalınarak hazırlanmıştır [1]. Tarafıma iletilen yönergedeki emredici kurallara mutlak surette uyulmuş; yalnızca izin verilen yazar listesindeki yetkin akademisyenlere (Koca/Üzülmez, Özbek/Kanbur vd., Hakeri) sağlanan kaynak metin sınırları içinde zorunlu formata uygun olarak atıf yapılmıştır [2-4]. Basım yılı veya sayfa numarası kullanımından özenle kaçınılmış, Yargıtay kararlarına ilişkin emredici standart cümle şablona aynen geçirilmiş ve tüm pratik olay analizleri hukuki sınırları netleştiren "(kurmaca senaryo)" ibaresiyle soyutlaştırılarak Fethi Güzel kimliğiyle akademik bir üslupla sunulmuştur.

Conversation: 2d8dc483-e5bb-45b4-bcdf-1e458da1df97 (turn 1)

← Önceki Madde [157]
[159] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.