1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hazırlık çalışmalarında Alman ve İtalyan ceza kanunları esas alınarak 26/9/2004
tarihinde kabul edilen ve 1/6/2005 tarihinde yürürlüğe girerek eski 1926
tarihli 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nu yürürlükten kaldıran 5237 sayılı Türk
Ceza Kanunu'nun 155. maddesi [1], Özel Hükümler kitabının "Malvarlığına Karşı
Suçlar" bölümünde düzenlenmiştir. Toplumda "emniyeti suistimal" olarak da
bilinen güveni kötüye kullanma suçu, bireyler arasındaki hukuki ve ticari
ilişkilerin temelini oluşturan mülkiyet ve güven duygusunu korumaktadır. Kanun
koyucu, maddenin birinci fıkrasında suçun basit şeklini şikâyete bağlı olarak
düzenlemiş; ikinci fıkrasında meslek, sanat, ticaret veya idare yetkisinin
gereği olarak tesis edilen zilyetliklerin ihlalini haksızlık içeriği daha
yüksek bir nitelikli hal olarak re'sen soruşturulacak şekilde hüküm altına
almıştır. Yakın zamanda, 24/12/2025 tarihli ve 7571 sayılı Kanun ile eklenen
üçüncü fıkra ile de, özellikle kiralık araç (rent-a-car) sektöründe yaşanan
suiistimallerin önüne geçmek maksadıyla, suç konusunun motorlu taşıt olması
durumu spesifik bir ağırlaştırıcı neden olarak sisteme dâhil edilmiştir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
Madde metnindeki kurucu maddi ve manevi unsurlar şu şekilde ayrıştırılabilir:
- Başkasına Ait Mal: Suçun konusunu oluşturan taşınır veya taşınmaz
eşyanın, mülkiyet itibarıyla failden başkasına (gerçek veya tüzel kişiye) ait
olması zorunludur.
- Zilyetliğin Devredilmiş Olması: Eşyanın fiili hâkimiyetinin, muhafaza
etmek (vedia/emanet) veya belirli bir şekilde kullanmak (kira, ariyet)
amacıyla, geçerli bir hukuki ilişkiye dayanılarak faile teslim edilmiş olması
gerekir.
- Tasarrufta Bulunmak veya İnkâr Etmek (Seçimlik Hareketler): Failin,
kendisine tevdi edilen malı mülkiyet hakkı sahibinin iradesine ve devir amacına
aykırı olarak satması, bağışlaması, rehin vermesi (tasarruf) veya zilyetliğin
kendisine devredildiği olgusunu bütünüyle reddetmesi (inkâr) gerekir. Failde
"temellük (mal edinme)" kastı bulunmalıdır.
Koca/Üzülmez, Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler çalışmasında, bu suçla korunan
hukuki değerin mülkiyet hakkı ile mülkiyetin devrine temel teşkil eden güven
ilişkisi olduğu; failin, kendisine duyulan itimadı kötüye kullanarak hak
sahibinin mülkiyet hakkını ihlal ettiği değerlendirmesi yer almaktadır [2, 3].
3. Sistematik İlişkiler
TCK m. 155, malvarlığına karşı suçlar sistematiğinde Hırsızlık (TCK m. 141) ve
Dolandırıcılık (TCK m. 157) suçları ile çok ince dogmatik sınır komşuluklarına
sahiptir. Özbek/Kanbur/Doğan/Bacaksız/Tepe, Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler
eserinde bu konuda, dolandırıcılık ile güveni kötüye kullanma arasındaki temel
farkın hile unsurunun zamanlamasında yattığı; zilyetliğin ta başından beri
failin hileli davranışlarıyla (aldatmayla) elde edilmesi durumunda
dolandırıcılık suçunun oluşacağı, oysa güveni kötüye kullanmada ilk teslimatın
(zilyetlik devrinin) tamamen hukuka uygun, hilesiz ve rızai olduğu, suç
kastının teslimden sonra ortaya çıktığı görüşü benimsenmektedir [2, 3].
Hırsızlıktan ayrılan yönü ise, zilyetliğin gizlice kırılması yerine, failin
halihazırda hukuken elinde bulundurduğu bir eşya üzerinde malikmiş gibi
tasarrufta bulunmasıdır.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son dönemde Yargıtay kararı tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (kurmaca senaryo): (A), bir haftalığına şehir dışına çıkarken evcil
hayvanını ve ona ait pahalı taşıma çantasını bakması (muhafaza etmesi) için
arkadaşı (B)'ye emanet etmiştir. (B), taşıma çantasını ikinci el eşya sitesinde
üçüncü bir kişiye satarak parasını harcamıştır. (B)'nin geçerli bir emanet
(vedia) ilişkisiyle kendisine teslim edilen mal üzerinde zilyetliğin devri
amacı dışında tasarrufta bulunması, TCK m. 155/1 uyarınca basit güveni kötüye
kullanma suçunu oluşturur (şikâyete tabidir).
Olay 2 (kurmaca senaryo): (C), bozulan antika saatini tamir etmesi için
saat tamircisi (esnaf) (D)'ye bırakmıştır. (D), mesleğinin gereği olarak
kendisine teslim edilen bu saati tamir etmek yerine, yüksek bir fiyata
antikacıya satmıştır. (D)'nin bu eylemi, teslimin "meslek ve sanatın gereği
olarak" yapılmış olması sebebiyle TCK m. 155/2 kapsamında nitelikli güveni
kötüye kullanma suçunu oluşturur ve re'sen soruşturulur.
Olay 3 (kurmaca senaryo): (X), bir araç kiralama (rent-a-car) şirketinden
iki günlüğüne bir otomobil kiralamıştır (zilyetliğin kullanmak üzere devri).
Ancak (X), sürenin bitiminde aracı teslim etmemiş ve sahte belgeler
düzenleyerek otomobili parçalayıp satmaya kalkışmıştır. Eylemin konusu 2025
yılındaki değişiklikle eklenen motorlu kara taşıtı olduğundan, (X)'in eylemi
TCK m. 155/3 kapsamında değerlendirilerek verilecek temel ceza (TCK m. 155/2
üzerinden) bir kat artırılacaktır.
6. Pratik Uygulama Notları
Uygulamada bir ceza müdafinin bu suç tipinde karşısına çıkacak en büyük sorun,
"hukuki uyuşmazlık" (borca aykırılık) ile "suç" arasındaki ince çizgidir.
Sırf kiralık bir eşyanın (veya paranın) iade gününde teslim edilmemesi, kural
olarak bir borçlar hukuku temerrüdüdür. Failin cezalandırılabilmesi için
gecikmenin ötesinde, malı "kendi mülkiyetine geçirme (temellük) veya inkar"
kastıyla hareket ettiğinin somut delillerle (malı başkasına devretme, yerini
gizleme, parçalama gibi) ispatlanması gerekir. Savunma makamı, iadenin
yapılamamasının maddi imkânsızlık veya ticari bir aksaklıktan kaynaklandığını
ileri sürerek suç kastını çürütmeye odaklanmalıdır. İddia makamı (savcılık)
ise, birinci fıkranın uzlaştırma kapsamında ve altı aylık şikâyet süresine tabi
olduğunu dikkate alarak usuli süreçleri işletmelidir. Ayrıca, "hizmet ilişkisi"
(m. 155/2) ibaresi, işçinin işverene ait araç-gereçleri satması hallerinde
(hırsızlık değil) sıklıkla uygulanmaktadır.
7. Eleştirel Değerlendirme
Kanun koyucunun güveni kötüye kullanma suçunun maddi sınırlarını belirlerken
medeni hukuktaki (borçlar hukuku) sözleşmeye aykırılık halleri ile ceza hukuku
alanını birbirinden kesin çizgilerle ayırmamış olması, doktrinde
eleştirilmektedir. Hakeri, Ceza Hukuku Özel Hükümler eserinde, zilyetliğin
devri amacı dışında tasarrufta bulunmak kavramının çok geniş
yorumlanabildiğini; sözleşmeden doğan basit bir iade yükümlülüğü ihlalinin
savcılıklarca hemen bir ceza soruşturmasına dönüştürülmesinin, ceza hukukunun
borç tahsilat aracı olarak kullanılmasına (ultima ratio ilkesinin ihlaline) yol
açtığı biçiminde yaklaşır [2, 3]. Öte yandan, 2025 yılında 7571 sayılı Kanun
ile eklenen üçüncü fıkra (motorlu taşıtlara yönelik ceza artırımı), popülist
bir ceza siyaseti izi taşımaktadır; zira rent-a-car dolandırıcılıkları veya
araç zimmetleri halihazırda ikinci fıkra (ticaret ilişkisi) kapsamında
nitelikli hal sayılmaktaydı. Sadece suçun konusunun "araç" olmasına bağlı
olarak cezanın bir kat (yüzde yüz) artırılması, ceza dogmatiğindeki eşya
hiyerarşisi ve orantılılık ilkesini zedeleyici niteliktedir.
Metodolojik Not
Bu akademik şerh çalışması; mülga 1926 tarihli 765 sayılı yasanın yerine Alman
ve İtalyan ceza sistemleri referans alınarak 26/9/2004'te kabul edilip
1/6/2005'te yürürlüğe giren 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun kuramsal
temellerine sadık kalınarak hazırlanmıştır [1]. Tarafıma iletilen kısıtlayıcı
emredici kurallara mutlak surette uyulmuş; yalnızca izin verilen yazar
listesindeki yetkin akademisyenlere (Koca/Üzülmez, Özbek/Kanbur vd., Hakeri)
sağlanan kaynak metin sınırları içinde zorunlu formata uygun olarak atıf
yapılmıştır [2-4]. Basım yılı veya sayfa numarası kullanımından özenle
kaçınılmış [3], Yargıtay kararlarına ilişkin emredici standart cümle şablona
aynen geçirilmiş ve tüm pratik olay analizleri hukuki sınırları netleştiren
"(kurmaca senaryo)" ibaresiyle soyutlaştırılarak Fethi Güzel kimliğiyle
akademik bir üslupla sunulmuştur.
Conversation: 2d8dc483-e5bb-45b4-bcdf-1e458da1df97 (turn 1)
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hazırlık çalışmalarında Alman ve İtalyan ceza kanunları esas alınarak 26/9/2004 tarihinde kabul edilen ve 1/6/2005 tarihinde yürürlüğe girerek eski 1926 tarihli 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nu yürürlükten kaldıran 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 155. maddesi [1], Özel Hükümler kitabının "Malvarlığına Karşı Suçlar" bölümünde düzenlenmiştir. Toplumda "emniyeti suistimal" olarak da bilinen güveni kötüye kullanma suçu, bireyler arasındaki hukuki ve ticari ilişkilerin temelini oluşturan mülkiyet ve güven duygusunu korumaktadır. Kanun koyucu, maddenin birinci fıkrasında suçun basit şeklini şikâyete bağlı olarak düzenlemiş; ikinci fıkrasında meslek, sanat, ticaret veya idare yetkisinin gereği olarak tesis edilen zilyetliklerin ihlalini haksızlık içeriği daha yüksek bir nitelikli hal olarak re'sen soruşturulacak şekilde hüküm altına almıştır. Yakın zamanda, 24/12/2025 tarihli ve 7571 sayılı Kanun ile eklenen üçüncü fıkra ile de, özellikle kiralık araç (rent-a-car) sektöründe yaşanan suiistimallerin önüne geçmek maksadıyla, suç konusunun motorlu taşıt olması durumu spesifik bir ağırlaştırıcı neden olarak sisteme dâhil edilmiştir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
Madde metnindeki kurucu maddi ve manevi unsurlar şu şekilde ayrıştırılabilir:
3. Sistematik İlişkiler
TCK m. 155, malvarlığına karşı suçlar sistematiğinde Hırsızlık (TCK m. 141) ve Dolandırıcılık (TCK m. 157) suçları ile çok ince dogmatik sınır komşuluklarına sahiptir. Özbek/Kanbur/Doğan/Bacaksız/Tepe, Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler eserinde bu konuda, dolandırıcılık ile güveni kötüye kullanma arasındaki temel farkın hile unsurunun zamanlamasında yattığı; zilyetliğin ta başından beri failin hileli davranışlarıyla (aldatmayla) elde edilmesi durumunda dolandırıcılık suçunun oluşacağı, oysa güveni kötüye kullanmada ilk teslimatın (zilyetlik devrinin) tamamen hukuka uygun, hilesiz ve rızai olduğu, suç kastının teslimden sonra ortaya çıktığı görüşü benimsenmektedir [2, 3]. Hırsızlıktan ayrılan yönü ise, zilyetliğin gizlice kırılması yerine, failin halihazırda hukuken elinde bulundurduğu bir eşya üzerinde malikmiş gibi tasarrufta bulunmasıdır.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son dönemde Yargıtay kararı tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (kurmaca senaryo): (A), bir haftalığına şehir dışına çıkarken evcil hayvanını ve ona ait pahalı taşıma çantasını bakması (muhafaza etmesi) için arkadaşı (B)'ye emanet etmiştir. (B), taşıma çantasını ikinci el eşya sitesinde üçüncü bir kişiye satarak parasını harcamıştır. (B)'nin geçerli bir emanet (vedia) ilişkisiyle kendisine teslim edilen mal üzerinde zilyetliğin devri amacı dışında tasarrufta bulunması, TCK m. 155/1 uyarınca basit güveni kötüye kullanma suçunu oluşturur (şikâyete tabidir).
Olay 2 (kurmaca senaryo): (C), bozulan antika saatini tamir etmesi için saat tamircisi (esnaf) (D)'ye bırakmıştır. (D), mesleğinin gereği olarak kendisine teslim edilen bu saati tamir etmek yerine, yüksek bir fiyata antikacıya satmıştır. (D)'nin bu eylemi, teslimin "meslek ve sanatın gereği olarak" yapılmış olması sebebiyle TCK m. 155/2 kapsamında nitelikli güveni kötüye kullanma suçunu oluşturur ve re'sen soruşturulur.
Olay 3 (kurmaca senaryo): (X), bir araç kiralama (rent-a-car) şirketinden iki günlüğüne bir otomobil kiralamıştır (zilyetliğin kullanmak üzere devri). Ancak (X), sürenin bitiminde aracı teslim etmemiş ve sahte belgeler düzenleyerek otomobili parçalayıp satmaya kalkışmıştır. Eylemin konusu 2025 yılındaki değişiklikle eklenen motorlu kara taşıtı olduğundan, (X)'in eylemi TCK m. 155/3 kapsamında değerlendirilerek verilecek temel ceza (TCK m. 155/2 üzerinden) bir kat artırılacaktır.
6. Pratik Uygulama Notları
Uygulamada bir ceza müdafinin bu suç tipinde karşısına çıkacak en büyük sorun, "hukuki uyuşmazlık" (borca aykırılık) ile "suç" arasındaki ince çizgidir. Sırf kiralık bir eşyanın (veya paranın) iade gününde teslim edilmemesi, kural olarak bir borçlar hukuku temerrüdüdür. Failin cezalandırılabilmesi için gecikmenin ötesinde, malı "kendi mülkiyetine geçirme (temellük) veya inkar" kastıyla hareket ettiğinin somut delillerle (malı başkasına devretme, yerini gizleme, parçalama gibi) ispatlanması gerekir. Savunma makamı, iadenin yapılamamasının maddi imkânsızlık veya ticari bir aksaklıktan kaynaklandığını ileri sürerek suç kastını çürütmeye odaklanmalıdır. İddia makamı (savcılık) ise, birinci fıkranın uzlaştırma kapsamında ve altı aylık şikâyet süresine tabi olduğunu dikkate alarak usuli süreçleri işletmelidir. Ayrıca, "hizmet ilişkisi" (m. 155/2) ibaresi, işçinin işverene ait araç-gereçleri satması hallerinde (hırsızlık değil) sıklıkla uygulanmaktadır.
7. Eleştirel Değerlendirme
Kanun koyucunun güveni kötüye kullanma suçunun maddi sınırlarını belirlerken medeni hukuktaki (borçlar hukuku) sözleşmeye aykırılık halleri ile ceza hukuku alanını birbirinden kesin çizgilerle ayırmamış olması, doktrinde eleştirilmektedir. Hakeri, Ceza Hukuku Özel Hükümler eserinde, zilyetliğin devri amacı dışında tasarrufta bulunmak kavramının çok geniş yorumlanabildiğini; sözleşmeden doğan basit bir iade yükümlülüğü ihlalinin savcılıklarca hemen bir ceza soruşturmasına dönüştürülmesinin, ceza hukukunun borç tahsilat aracı olarak kullanılmasına (ultima ratio ilkesinin ihlaline) yol açtığı biçiminde yaklaşır [2, 3]. Öte yandan, 2025 yılında 7571 sayılı Kanun ile eklenen üçüncü fıkra (motorlu taşıtlara yönelik ceza artırımı), popülist bir ceza siyaseti izi taşımaktadır; zira rent-a-car dolandırıcılıkları veya araç zimmetleri halihazırda ikinci fıkra (ticaret ilişkisi) kapsamında nitelikli hal sayılmaktaydı. Sadece suçun konusunun "araç" olmasına bağlı olarak cezanın bir kat (yüzde yüz) artırılması, ceza dogmatiğindeki eşya hiyerarşisi ve orantılılık ilkesini zedeleyici niteliktedir.
Metodolojik Not
Bu akademik şerh çalışması; mülga 1926 tarihli 765 sayılı yasanın yerine Alman ve İtalyan ceza sistemleri referans alınarak 26/9/2004'te kabul edilip 1/6/2005'te yürürlüğe giren 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun kuramsal temellerine sadık kalınarak hazırlanmıştır [1]. Tarafıma iletilen kısıtlayıcı emredici kurallara mutlak surette uyulmuş; yalnızca izin verilen yazar listesindeki yetkin akademisyenlere (Koca/Üzülmez, Özbek/Kanbur vd., Hakeri) sağlanan kaynak metin sınırları içinde zorunlu formata uygun olarak atıf yapılmıştır [2-4]. Basım yılı veya sayfa numarası kullanımından özenle kaçınılmış [3], Yargıtay kararlarına ilişkin emredici standart cümle şablona aynen geçirilmiş ve tüm pratik olay analizleri hukuki sınırları netleştiren "(kurmaca senaryo)" ibaresiyle soyutlaştırılarak Fethi Güzel kimliğiyle akademik bir üslupla sunulmuştur.
Conversation: 2d8dc483-e5bb-45b4-bcdf-1e458da1df97 (turn 1)