TBK Madde 57

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Borçlar hukuku dogmatiğinde haksız fiil sorumluluğunun en asli ve nihai gayesi, faili cezalandırmak değil; mağdurun malvarlığında iradesi dışında meydana gelen eksilmeyi telafi etmek, yani Denkleştirici Adalet (Compensatory Justice) ilkesini tesis etmektir. Hukuk sistemi, zararı "şahıs varlığı zararları" ve "malvarlığı (nesne) zararları" olarak iki ana kategoriye ayırır. Bir kimsenin mülkiyetinde bulunan taşınır veya taşınmaz bir eşyaya (nesneye) yönelik hukuka aykırı fiil neticesinde o eşyanın tahrip olması, değerinin düşmesi veya yok olması, klasik anlamda bir Nesne Zararı (Sachschaden) teşkil eder.

İşte yürürlükteki TBK m. 50 (mülga BK m. 42 / OR Art. 42) bu nesne zararlarının hukuk dünyasında nasıl ispat edileceğini ve matematiksel olarak hesaplanamayan durumlarda hâkimin zararı nasıl tayin edeceğini gösteren usul ve esas anayasasıdır. İlgili normun birinci fıkrası; "Zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altındadır." diyerek evrensel ispat kuralını koyar. İkinci fıkra ise asıl kurtarıcı dogmatik sübap niteliğindedir: "Uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak, zararın miktarını hakkaniyete uygun olarak belirler."

Sistematik açıdan TBK m. 50, haksız fiilin kurucu unsuru olan "zararın" varlığını ve sınırlarını tespit aşamasıdır. Kanun koyucu bu maddeyle, zararın varlığı kesin olmasına rağmen, sırf miktarının kuruşu kuruşuna ispat edilememesi (kâğıda dökülememesi) sebebiyle mağdurun davasının reddedilmesini (ve failin haksız fiilinden kâr etmesini) önlemeyi amaçlamış; ispatın imkânsızlaştığı sınırda inisiyatifi hâkimin adalet ve hayat tecrübesi terazisine devretmiştir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

TBK m. 50 hükmünün barındırdığı olağanüstü dogmatik yükün idrak edilebilmesi için, Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Haluk Nami Nomer'in eserlerinde titizlikle tartışılan, maddi zarar hesabına ilişkin kurucu kavramların mikroskobik düzeyde analiz edilmesi elzemdir:

A. Maddi Zarar ve Fark Teorisi (Differenztheorie): İsviçre-Türk borçlar hukuku dogmatiğinde "zarar" mefhumu, mutlak surette Fark Teorisi (Differenztheorie / von Tuhr) ile açıklanır. Bu teoriye göre malvarlığı (maddi) zararı; haksız fiil (hukuka aykırı eylem) hiç gerçekleşmemiş olsaydı mağdurun malvarlığının içinde bulunacağı farazi durum ile, haksız eylem gerçekleştikten sonraki mevcut durum arasındaki matematiksel ve ekonomik farktır. Nesne zararlarında bu fark iki ana unsurdan oluşur:

1. Fiili Zarar (Damnum Emergens): Mağdurun aktif malvarlığındaki doğrudan azalmadır. Kaza yapan bir aracın tamir masrafları, arabanın kaza sebebiyle uğradığı Değer Kaybı (Wertminderung), yıkılan bir evin yeniden inşası için harcanan paralar fiili zarardır.
2. Yoksun Kalınan Kâr (Lucrum Cessans): Haksız fiil sebebiyle mağdurun malvarlığının çoğalmasının (artmasının) engellenmesidir. Tamirde geçen süre boyunca ticari taksinin çalışamaması sebebiyle elde edilemeyen kazanç, nesne zararına bağlı tipik bir yoksun kalınan kârdır.

B. İspat Yükü (Onus Probandi): TBK m. 50/1 uyarınca, zararı (fark teorisine göre malvarlığındaki eksilmeyi) ispat yükü davacı mağdura aittir. HMK m. 190 ve TMK m. 6 kurallarının haksız fiildeki özel yansıması olan bu kural gereği; mağdur faturalarla, eksper raporlarıyla, tanıkla veya defter kayıtlarıyla malvarlığındaki o matematiksel eksilmeyi ortaya koymak zorundadır.

C. Zararın Miktarının Tam Olarak İspat Edilememesi: Maddenin ikinci fıkrasının (TBK m. 50/2) devreye girebilmesi için, zararın "varlığının" ispatlanmış olması, ancak "miktarının" ispatının objektif olarak imkânsız veya son derece zor olması gerekir. Eğer mağdur elindeki belgeleri mahkemeye sunmaya üşenmişse veya ispat imkânı varken ihmal etmişse bu madde uygulanamaz. Bu madde, yanan bir antika dükkânındaki eserlerin tam sayısının bilinememesi veya haksız rekabet sebebiyle kaç müşterinin rakip firmaya kaydığının kuruşu kuruşuna tespit edilememesi gibi, doğası gereği ispatı muhal olan zararlar (Abstract Damages) içindir.

D. Olayların Olağan Akışı (Gewöhnlicher Lauf der Dinge) ve Alınan Önlemler: Hâkim zararı takdir ederken tamamen keyfi davranamaz. Birinci kriter, "olayların olağan akışı" yani hayat tecrübesi kurallarıdır. Yanan dükkânın bulunduğu semt, günlük müşteri sirkülasyonu, emsallerinin kazancı gibi veriler baz alınır. İkinci kriter ise "zarar görenin aldığı önlemler"dir. Yani mağdurun kendi zararını engellemek veya tespit etmek için gösterdiği çaba (örneğin yangın tüpü bulundurması veya güvenlik kamerası taktırması) takdir edilecek bedeli şekillendirir.

3. Sistematik İlişkiler

TBK m. 50'de düzenlenen zararın ispatı ve maddi zarar hesabı, Türk Borçlar Kanunu'nun omurgasını oluşturan diğer tazminat mekanizmalarıyla derin bir çapraz bağlantı (diyalektik bağ) içindedir:

A. Saf Ekonomik Zarar (Pure Economic Loss) ile Nesne Zararı Ayrımı: Maddi zarar hesabı dogmatiğinde en kritik ayrımlardan biri, mutlak bir ayni hakkın (mülkiyetin) ihlali niteliğindeki "Nesne Zararı" ile, hiçbir mutlak hak ihlali içermeyen Saf Ekonomik Zarar arasındadır. Bir kişinin aracına çarpıp arabayı hurdaya çevirmek tipik bir nesne zararıdır ve TBK m. 49 uyarınca doğrudan tazmin edilir. Ancak, yolda kazı yapan bir müteahhidin elektrik kablolarını koparması sonucu, sokağın sonundaki fabrikanın 3 gün çalışamaması sebebiyle uğradığı kâr kaybı bir "Saf Ekonomik Zarar"dır. Fabrikanın makineleri (nesneleri) bozulmamıştır, sadece elektrik gelmediği için üretim durmuştur. İsviçre-Türk doktrininde saf ekonomik zararların tazmini, ancak o malvarlığını korumayı amaçlayan spesifik bir koruma normunun ihlali veya ahlaka aykırı kasten zarar verme şartıyla mümkündür. Oysa nesne zararının (mülkiyet ihlalinin) tazmini her koşulda güvence altındadır.

B. TBK m. 51 (Tazminatın Belirlenmesi) ile Hiyerarşik İlişkisi: TBK m. 50 ile TBK m. 51 arasındaki ilişki, hesaplamanın dogmatik sıralamasıdır. TBK m. 50 (OR Art. 42) "Zararın (Schaden)" doğa bilimleri ve ekonomi kurallarına göre miktar olarak belirlenmesidir. Hâkim, m. 50/2 uyarınca farazi m. 51'e geçer ve failin kusurunun hafifliğini, ekonomik durumunu göz önüne alarak bu 100.000 TL'lik "zarar" tutarını, hukuki bir kavram olan "Tazminata" dönüştürür (Örneğin 70.000 TL tazminat ödenmesine karar verir). Zarar ile tazminat aynı şey değildir; m. 50 zararı, m. 51 tazminatı bulur.

C. TBK m. 52 (Zararı Azaltma Külfeti / Müterafik Kusur) ile Kesişim: TBK m. 50/2'de yer alan "zarar görenin aldığı önlemler" ifadesi, aslında TBK m. 52'deki Müterafik Kusur ve Zararı Azaltma Külfeti (Schadenminderungsobliegenheit) ile organik bir bütünlük içindedir. Şayet mağdur, nesne zararının büyümesini engellemek için olağan çabayı göstermemişse (örneğin patlayan su borusunu izleyip mallarını sudan kurtarmamışsa) hâkim zararı TBK m. 50'ye göre hesaplarken, mağdurun kurtarabileceği o malları "zarar kaleminden" çıkarır.

4. Pratik Olay Analizleri

Olay 1 (Nesne Zararında Değer Kaybı ve Kâr Mahrumiyetinin Hesaplanması): Bir kargo şirketine ait olan teslimat aracı (K) kusurlu sürücü (L)'nin çarpması sonucu ağır hasar görür. Aracın tamiri 2 ay sürer. Tamir masrafı (faturası) 200.000 TL'dir. Kargo şirketi, onarılan aracı ikinci el piyasasında satmak istediğinde, kazalı olduğu için (TRAMER kaydı nedeniyle) emsallerinden 50.000 TL daha ucuza satabileceğini öğrenir. Ayrıca araç 2 ay yattığı için şirket dağıtım yapamamış ve müşteri kaybetmiştir. Burada maddi zarar (nesne zararı) hesabı şu şekilde yapılır: 200.000 TL'lik tamir faturası doğrudan Fiili Zarardır (Damnum Emergens). Aracın piyasa rayicindeki 50.000 TL'lik düşüş de teknik anlamda bir Değer Kaybı (Minderwert) olup, Yargıtay içtihatları ve doktrin uyarınca bu da aktif malvarlığındaki eksilme olarak fiili zarara dâhildir. Peki ya şirketin 2 aylık kaybı? Bu bir Yoksun Kalınan Kârdır (Lucrum Cessans). Şirket, kargo defterlerini sunarak günlük net kârını ispatlar ve bu bedeli de talep eder. Ancak kazanç kaybı tam ispat edilemiyorsa (örneğin o dönemde piyasa durgunsa veya şirket kayıtları yanmışsa) hâkim TBK m. 50/2 uyarınca kargo sektörünün olağan işleyişini ve benzer araçların aylık kira (ikame) bedellerini kıyasen dikkate alarak "farazi bir kâr kaybı" tutarı tayin edecektir.

Olay 2 (İspat İmkânsızlığı ve Hâkimin Takdir Yetkisi): Tarım ilacı üreten (X) fabrikasının bacasından sızan zehirli gazlar, komşu (Y)'nin elma bahçesindeki ürünleri hasat edilmeden hemen önce yakarak mahveder (Tehlike sorumluluğu ve nesne zararı). (Y) mahsulü henüz toplayıp tartmadığı ve satmadığı için kaç ton elması olduğunu ve bunları kaça satacağını kesin belgelerle ispat edememektedir. Fark Teorisi gereği, haksız fiil (gaz sızıntısı) olmasaydı (Y)'nin malvarlığına girecek olan elma satış bedeli zarardır. Ancak tam miktar ispatlanamamaktadır. Hukuk dogmatiği burada mağduru çaresiz bırakmaz. Hâkim, TBK m. 50/2 uyarınca ziraat mühendislerinden oluşan bir bilirkişi heyeti atar. Heyet, o bölgenin iklim şartlarını, bahçenin dönümünü, "olayların olağan akışı" içinde o yılki elma rekoltesini ve borsa rayiç bedellerini tespit eder. Hâkim, bu bilimsel varsayımlara dayanarak (Y)'nin nesne zararını hakkaniyete uygun olarak tayin ve hüküm altına alır.

5. Pratik Uygulama Notları

TBK m. 50 hükmünün mahkemelerdeki usul hukuku boyutunda ve maddi zarar tazminat davalarının dilekçe mimarisinde avukatların dikkat etmesi gereken stratejik dogmatik hususlar şunlardır:

1. "Yeni İçin Eski" (Neu für Alt) İndirimi ve Zenginleşme Yasağı: Nesne zararı hesaplamalarında avukatların ve bilirkişilerin en çok hata yaptığı nokta "Yeni için eski" kuralıdır. Zarar gören eşyanın (örneğin 10 yıllık bir fabrika makinesinin) tamiri için tamamen sıfır ve yeni parçalar takılmışsa, makinenin olay öncesi farazi değeri artmış olabilir. Fark teorisi gereği, haksız fiil mağduru zenginleştiremez (Zenginleşme Yasağı / Bereicherungsverbot). Bu nedenle, bilirkişi raporlarında takılan yeni parçaların ömrü ve eşyaya kattığı artı değer hesaplanarak (eskime payı / amortisman düşülerek) zarardan indirim yapılmalıdır. Avukatların bu amortisman indiriminin yapılıp yapılmadığını denetlemesi elzemdir.

2. TBK m. 50/2'nin Yedek (Tali) Niteliği: Davacı avukatları, dava dilekçelerinde kolaya kaçarak "Zararımın miktarını tam ispat edemiyorum, hâkim TBK m. 50/2 uyarınca kendi takdir etsin" diyemezler. Yargıtay'ın katı uygulamasına göre, TBK m. 50/2 bir "ispat kolaylığı" sağlamaz; bu kural yalnızca tüm ispat vasıtalarının tüketilmesine rağmen sonucun matematiksel olarak belirlenemediği durumlar için getirilmiş "yedek" bir normdur. Davacı, elinden gelen tüm ispat çabasını sergilediğini göstermek zorundadır; aksi hâlde dava ispatlanamadığı gerekçesiyle reddedilir.

3. Zararı Önleme (Minimize Etme) Masraflarının İstenebilirliği: Bir yangının eve sıçramasını engellemek için komşunun camlarını kırmak veya köpük sıkmak için harcanan paralar (Zararı önleme masrafları / Rettungskosten) nesne zararının bir parçası mıdır? Hukukumuzda, zararın doğmasını veya artmasını engellemek için yapılan makul masraflar, olayların olağan akışı içinde haksız fiil failinden maddi zarar kalemi olarak talep edilebilir. Zira bu masraf yapılmasaydı fail çok daha büyük bir zararı ödemek zorunda kalacaktı. Avukatlar bu tür "kurtarma masraflarını" da mutlaka fiili zarar kapsamında talep etmelidir.

6. Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve maddi tazminat davalarına bakan daireleri (özellikle 3., 4. ve eski 17. Hukuk Daireleri) TBK m. 50 (mülga BK m. 42) uyarınca nesne zararını hesaplarken katı bir Fark Teorisi ve Zenginleşme Yasağı içtihadı uygulamaktadır.

Yargıtay'ın yerleşik kararlarında şu dogmatik temel atılır: "Sorumluluk hukukunda amaç, zarar görenin malvarlığındaki eksilmenin giderilmesi olup, tazminat hiçbir zaman zenginleşme aracı olamaz. Haksız fiilden kaynaklanan eşya zararlarında gerçek zarar; eşyanın olay tarihindeki ikinci el piyasa rayiç değeri ile, hasarlı (hurda/sovtaj) değeri arasındaki farktır. Tamir masrafı bu farkı aşıyorsa, eşya 'tam hasarlı (pert)' kabul edilir ve davacıya sadece rayiç bedel ile sovtaj bedeli arasındaki fark ödenir." Yüksek Mahkeme, aracın onarım bedeli aracın kendi değerini aşıyorsa, "ekonomik pert" kurumunu işleterek Fark Teorisinin matematiksel sınırlarını tavizsiz bir biçimde çizmektedir.

Ayrıca Yargıtay, TBK m. 50/2 (eski BK m. 42/2) uygulanması konusunda oldukça muhafazakârdır. Yargıtay'a göre; "BK m. 42/2 (TBK m. 50/2) hükmü, hâkime mutlak ve keyfi bir takdir yetkisi vermez. Bu maddenin uygulanabilmesi için, zararın gerçekte var olduğu kesin olmalı, ancak miktarının ispatının objektif olarak imkânsız bulunması gereklidir. İspatı mümkün olan ticari defterler, faturalar veya banka kayıtları incelenmeden, salt varsayıma dayalı olarak hâkimin takdiren tazminat belirlemesi bozma nedenidir." Yargıtay, hâkimin takdir yetkisini kullanmadan önce bilirkişi incelemesi de dâhil tüm usuli yolların tüketilmesini şart koşmaktadır.

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Borçlar Kanunu'nun 50. maddesinde lafzını bulan Zararın ve Kusurun İspatı ile Zarar Miktarının Belirlenmesi kurumu, borçlar hukuku dogmatiğinde Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Haluk Nami Nomer'in eserleri ekseninde, özellikle "Fark Teorisi"nin yetersizlikleri ve "Normatif Zarar" kavramı bağlamında çok derin felsefi eleştirilere maruz kalmaktadır.

Birinci ve en büyük dogmatik eleştiri, Fark Teorisinin (Differenztheorie) nesne zararlarını karşılama konusundaki katılığına ve yetersizliğine yöneliktir. Alman ve İsviçre doktrininde (örneğin Neuner, Bydlinski) hararetle tartışılan "Kullanma Mahrumiyeti (Nutzungsausfall)" sorunu bunun en bariz örneğidir. Örneğin, özel aracına çarpılan bir kişi, aracı 1 ay tamirde kaldığı süre boyunca araç kiralama şirketinden ikame bir araç kiralarsa, cebinden çıkan bu kiralama bedeli "Fiili Zarar" olarak failden alınır. Ancak bu kişi, cebinden para çıkmasın diye araç kiralamaz, 1 ay boyunca yürür veya otobüse binerse ne olacaktır? Fark Teorisine göre, bu kişinin malvarlığında (banka hesabında) bir eksilme olmamıştır, cebinden kiralama bedeli çıkmamıştır; dolayısıyla "zarar yoktur". Oysa M. Kemal Oğuzman ve Turgut Öz'ün öğretisinde de temas edildiği üzere, bir mülkiyet objesini (aracı) kullanma imkânından haksız yere mahrum bırakılmak bizzat bir zarardır. Hukuk, mülkiyet hakkının içindeki "kullanma yetkisini (usus)" korur. Cebinden para çıkmasa bile mağdurun sırf eşyasını kullanamadığı için çektiği bu çile, Alman Hukukunda kabul edilen Normatif Zarar (Normativer Schaden) kuramı gereğince objektif bir bedel üzerinden tazmin edilmelidir. Yargıtay'ın katı Fark Teorisi anlayışı, "ikame araç faturası yoksa tazminat da yoktur" diyerek mağdurları kendi eşyalarını kullanamama mağduriyetiyle baş başa bırakmakta, sistemi dogmatik bir daralmaya mahkûm etmektedir.

İkinci felsefi eleştiri, TBK m. 50/2'deki Hâkimin Takdir Yetkisinin uygulamadaki işlevsizliğinedir. Kanun koyucu, tam ispatın imkânsız olduğu anlarda adaletin tecellisi için hâkime "olayların olağan akışına göre" hakkaniyetli bir rakam belirleme (ex aequo et bono) yetkisi vermiştir. Ancak Türkiye'deki yargı pratiğinde hâkimler, Yargıtay'ın bozma tehdidi ve "hesap uzmanlığı" refleksinin eksikliği nedeniyle bu yetkiyi kullanmaktan şiddetle kaçınmakta, dosyayı ne pahasına olursa olsun bir "Bilirkişiye" havale etmektedirler. Bilirkişi ise elinde somut fatura yoksa "hesaplanabilir bir zarar tespit edilememiştir" yönünde rapor vermekte, hâkim de bu rapora dayanarak davayı reddetmektedir. Böylece kanun koyucunun mağduru korumak için m. 50/2 ile kurduğu o muazzam dogmatik emniyet sübabı, uygulamada işlemez hâle gelmekte; failsiz kalmaması gereken zararlar, ispatın şekli engelleri (fatura yokluğu) yüzünden mağdurun omuzlarında kalmaktadır.

Sonuç itibarıyla TBK m. 50; hukukun matematikle, felsefenin ise muhasebeyle sınandığı o en keskin cephedir. Hukuk sistemi, mağdurun bozulan malvarlığı dengesini onarmak için ondan bu yıkımı ispat etmesini emrederken; matematiğin ve evrakın bittiği yerde adalet hissinin (olayların olağan akışının) başlaması gerektiğini kabul etmiştir. Ancak bu normun, sadece zenginleri veya her şeyini faturalandıran tacirleri koruyan şekli bir bariyere dönüşmemesi; zararı doğuran o alevlerin, ispatı imkânsız olsa dahi mağdurda yarattığı külü hakkaniyetle tartabilmesi, borçlar hukuku dogmatiğinin ve yargıcın asli varlık nedenidir.

---

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Fikret Eren, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Kemal Oğuzman / M. Turgut Öz, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Halûk Nomer, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Selâhattin Sulhi Tekinay / Sermet Akman / Halûk Burcuoğlu / Atilla Altop, Tekinay Borçlar Hukuku Genel Hükümler.
• Yargı kararları: Türk Borçlar Kanunu m. 57'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Borçlar Kanunu (OR) OR Art. 42.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 57. madde metnine dayanır.

Görüş: Kapsamlı öğretici yorum benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.