1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) "İşsahibinin borçları" üst başlığı ve "Bedelin muacceliyeti" kenar başlığı altında yer alan 479. maddesi, eser sözleşmesinde işsahibinin asli edimi olan ücret ödeme borcunun ne zaman muaccel olacağını düzenlemektedir [1], [2], [3]. Söz konusu hüküm; "İşsahibinin bedel ödeme borcu, eserin teslimi anında muaccel olur. Eserin parça parça teslim edilmesi kararlaştırılmış ve bedel parçalara göre belirlenmişse, her parçanın bedeli onun teslimi anında muaccel olur." şeklindedir [3].
Eser sözleşmesi, tam iki tarafa borç yükleyen (sinallagmatik) bir işgörme sözleşmesidir [4], [5]. Bu niteliği gereği, tarafların edimleri arasında karşılıklı bir bağımlılık (do ut des / je donne afin que tu donnes) ilişkisi bulunur [6]. Hukukumuzda kural olarak tam iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde edimlerin eş zamanlı (aynı anda) ifa edilmesi prensibi (TBK m. 97) geçerli olmakla birlikte, eser sözleşmesinin mahiyeti gereği yüklenicinin edimini (eseri meydana getirme ve teslim etme) kural olarak önceden ifa etmesi zorunluluğu bulunmaktadır [7], [8], [9]. TBK m. 479, bu zorunluluğun yasal bir yansıması olarak, işsahibinin bedel ödeme borcunu, ancak eserin teslim edilmesi şartıyla muaccel hâle getirmektedir [10].
Bu hüküm emredici nitelikte olmayıp, tamamlayıcı/düzenleyici (yedek) bir hukuk kuralıdır [11]. Dolayısıyla sözleşme serbestisi ilkesi gereği taraflar, bedelin ifa zamanını eserin tesliminden önce (avans ödemesi şeklinde) veya eserin tesliminden belirli bir süre sonra (kredili satış benzeri bir vadeyle) olacak şekilde serbestçe kararlaştırabilirler [11]. Ancak sözleşmede herhangi bir aksine hüküm bulunmadığı takdirde, TBK m. 479 hükmü devreye girecek ve ücret alacağı eserin teslimi anında muaccel olacaktır [12], [11].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Muacceliyet Kavramı
Muacceliyet, bir borç ilişkisinde alacaklının edimin ifasını borçludan fiilen talep ve gerektiğinde dava edebileceği, borçlunun da ifadan kaçınamayacağı hukuki aşamayı ifade eder [12], [2]. TBK m. 479 fıkra 1 uyarınca, eser sözleşmesinde bedelin muacceliyeti eserin meydana getirilmesiyle değil, eserin "teslimi" anıyla doğmaktadır [10]. Yüklenici, taahhüt ettiği eseri her türlü fen ve sanat kurallarına uygun biçimde tamamlamış olsa dahi, eseri işsahibinin zilyetliğine ve fiili hâkimiyet alanına geçirmedikçe bedelin ödenmesini talep edemez [2], [10]. Muacceliyetin doğumuyla birlikte, sözleşmede kararlaştırılan bedel talep edilebilir hâle gelir ve şayet işsahibi bu andan itibaren ödemeyi gerçekleştirmezse, şartları oluştuğunda temerrüde düşer.
2.2. Eserin Teslimi ve Kabul (Tesellüm) Ayrımı
Doktrinde Tandoğan, Eren, Öz, Seliçi gibi yazarların da sıklıkla işaret ettiği üzere, eserin teslimi (livraison) ile eserin kabulü (réception / tesellüm) kavramları birbirinden farklı hukuki müesseselerdir [13], [14].
- Teslim: Tamamlanmış eserin, işsahibinin zilyetliğine, kullanımına veya fiili egemenlik alanına fiilen bırakılmasıdır [14], [15]. Bu objektif ve maddi bir olgudur.
- Kabul (Tesellüm): Teslim edilen eserin sözleşme şartlarına uygun olduğunun işsahibi tarafından açık veya örtülü olarak onaylanmasıdır [13], [16], [17].
TBK m. 479, bedelin muacceliyetini eserin "kabulüne" değil, "teslimine" bağlamıştır. Dolayısıyla, işsahibi eseri teslim alırken birtakım ihtirazi kayıtlar ileri sürse veya eserin ayıplı olduğunu tespit etse dahi (TBK m. 474 vd. uyarınca ayıptan doğan hakları saklı kalmak kaydıyla), teslim olgusu gerçekleştiği anda prensip olarak bedel muaccel olur [18], [17], [10].
2.3. Parça Parça Teslim (Kısmi İfa ve Kısmi Muacceliyet)
TBK m. 479/2 hükmü, eserin doğası gereği bölünebilir olduğu ve tarafların sözleşmede kısmi teslimi öngördüğü durumlara ilişkindir [9], [3]. Fıkra metninden açıkça anlaşıldığı üzere, kısmi muacceliyetin doğabilmesi için iki kümülatif şartın varlığı aranmaktadır:
- Eserin parça parça teslim edilmesinin kararlaştırılmış olması,
- Bedelin bu parçalara göre (bağımsız olarak) belirlenmiş olması [9], [3].
Bu şartların varlığı hâlinde, tamamlanarak teslimi gerçekleştirilen her bir parçanın bedeli o an itibarıyla muacceliyet kesbeder. Bu kural bilhassa geniş kapsamlı ve uzun zamana yayılan inşaat sözleşmelerinde hakediş usulü ödemelerin yasal dayanağını teşkil etmektedir.
3. Sistematik İlişkiler
- TBK m. 97 (Ödemezlik Def'i): Tam iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde karşılıklı ifa kuralı gereği, ifa sırası kendisinde olan taraf, kendi edimini ifa etmeden karşı taraftan edimini ifa etmesini talep edemez [7], [9]. TBK m. 479 uyarınca eser sözleşmesinde önceden ifa yükümlülüğü (Vorleistungspflicht) kural olarak yükleniciye aittir [8]. Şayet yüklenici eseri teslim etmeden işsahibinden ücret talep ederse, işsahibi TBK m. 97 hükmü uyarınca ödemezlik def'i (exceptio non adimpleti contractus) ileri sürerek bedeli ödemekten kaçınabilir [7], [9].
- TBK m. 470 (Eser Sözleşmesinin Tanımı): Eser sözleşmesinin iki asli unsuru, eserin imal edilmesi ve bedel (ücret) ödenmesidir [4], [5]. TBK m. 479, m. 470'te belirtilen "bedel" unsurunun zaman boyutunu tamamlayan ana normdur.
- TBK m. 474 vd. (Ayıba Karşı Tekeffül): Eserin teslimi, ayıptan doğan sorumluluğun doğması ve gözden geçirme/bildirim külfetlerinin (TBK m. 474) işlemeye başlaması açısından da temel milattır [18], [19]. İşsahibi, teslimle muaccel olan bedeli ödeme borcu ile karşılaşırken, bir yandan da ayıplı ifa söz konusuysa TBK m. 475'teki seçimlik haklarını (örneğin ayıp oranında bedelden indirim) kullanarak muaccel olan bedel miktarını revize ettirebilir [17].
- TBK m. 117 (Temerrüt): Bedel borcu eserin teslimiyle muaccel olmakla birlikte, işsahibinin mütemerrit sayılabilmesi için kural olarak ihtarı (TBK m. 117/1) gereklidir, ancak sözleşmede teslimin yapılacağı gün veya teslime bağlı kesin bir vade kararlaştırılmışsa ihtara gerek kalmaksızın temerrüt oluşur [20].
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Dairelerinin (özellikle mülga 15. HD ve 6. HD) yerleşik içtihatlarında, TBK m. 479 (mülga BK m. 364) uygulamasına dair çok belirgin ispat yükü ve muacceliyet kuralları geliştirilmiştir.
Yargıtay kararlarına göre, taraflar aksini sözleşmeyle kararlaştırmadıkça; eser sözleşmesinde "işin yapılıp teslim edildiğinin ispat külfeti yükleniciye", eserin karşılığı olan "bedelin (ücretin) ödendiğinin ispat külfeti ise işsahibine" aittir [10], [21], [22].
Keza, arsa payı karşılığı inşaat sözleşmelerinde (karma nitelikli eser sözleşmesi), yüklenicinin devrini talep edeceği tapu payları (bedel), inşaatın sözleşmeye, fen ve sanat kurallarına uygun olarak tamamlanıp arsa sahibine fiilen teslim edilmesi anında muaccel olmaktadır [21]. Teslim gerçekleşmedikçe arsa sahibinin tapu devir borcu (işsahibinin bedel ödeme borcu) muaccel hâle gelmeyeceği için, işsahibi temerrüde düşürülemez [21].
Ayrıca Yargıtay içtihatlarında, eksik işler bulunması hâlinde eserin tamamlanmış sayılmayacağı ve kısmi teslim niteliği taşımayan durumlarda bedelin muaccel olmayacağı özenle vurgulanmakta; ancak eksikliğin dürüstlük kuralı (TMK m. 2) çerçevesinde eserin teslim alınmasını haklı göstermeyecek kadar cüzi olması durumunda eserin teslim edilmiş sayılarak bedelin muaccel olacağı, sadece "eksiklik veya ayıp oranında" bedel indirimi yapılabileceği kabul edilmektedir [23], [24].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1:
(A) Anonim Şirketi (İşsahibi), fabrikasındaki makine otomasyon sisteminin yenilenmesi için yazılım ve donanım mühendisi (Y) (Yüklenici) ile 500.000 TL bedel üzerinden bir eser sözleşmesi akdetmiştir. Sözleşmede bedelin ödeme takvimine ilişkin herhangi bir özel düzenleme yapılmamıştır. (Y), sistemin büyük bir kısmını laboratuvar ortamında tamamlamış, ancak fabrikanın üretim hattına montajını ve entegrasyonunu henüz gerçekleştirmemiştir. Bu aşamada nakit akışı bozulan (Y), (A) A.Ş.'den bedelin %80'ine tekabül eden 400.000 TL'nin ödenmesini ihtarname ile talep etmiştir. (A) A.Ş. ödeme yapmaktan kaçınmıştır.
Hukuki analiz: TBK m. 479 uyarınca işsahibinin bedel ödeme borcu, eserin teslimi anında muaccel olur [2], [3]. Sözleşmede avans veya hakediş usulü gibi aksine bir düzenleme bulunmadığından, yedek hukuk kuralı olan bu hüküm uygulama alanı bulacaktır [11]. (Y)'nin eseri henüz üretim hattına entegre ederek (A)'nın fiili hâkimiyetine teslim etmediği açıktır. Dolayısıyla bedel muaccel olmamıştır. (Y)'nin ifa (teslim) gerçekleşmeden talepte bulunması karşısında (A) A.Ş., TBK m. 97 uyarınca ödemezlik def'i ileri sürerek bedeli ödemekten yasal olarak kaçınabilecektir [9].
Olay 2:
Özel bir hastane işleten (H), hastane binasının dış cephe yalıtımı, boyanması ve peyzaj düzenlemesi için (M) Mimarlık Şirketi ile anlaşmıştır. Sözleşmede işin 3 aşamada (1- Dış cephe yalıtımı, 2- Boya, 3- Peyzaj) yapılacağı, her bir aşama tamamlanıp teslim edildiğinde o aşama için belirlenen 1.000.000 TL'nin ödeneceği kararlaştırılmıştır. (M), yalıtım ve boya işlemlerini tamamlayarak hastane yönetimine teslim etmiş, ancak peyzaj işlerine henüz başlamadan ilk iki aşamanın toplam bedeli olan 2.000.000 TL'nin ifasını talep etmiştir. (H), işin tamamı, yani peyzaj dahil tüm proje bitirilip teslim edilmeden ödeme yapmayacağını beyan etmiştir.
Hukuki analiz: Somut olayda taraflar, eserin parça parça teslim edilmesini kararlaştırmış ve bedeli de her bir aşama (parça) için ayrı ayrı belirlemişlerdir. TBK m. 479/2 uyarınca bu şartlar sağlandığında, "her parçanın bedeli onun teslimi anında muaccel olur" [9], [3]. Bu nedenle (M) Mimarlık Şirketi, tamamlayıp fiili hâkimiyetini devrettiği ilk iki parçanın teslimiyle muaccel hâle gelen 2.000.000 TL alacağı talep etmekte haklıdır. İşsahibi (H)'nin tüm eserin bitirilmesi gerektiği savunması TBK m. 479/2 karşısında hukuki dayanaktan yoksundur.
6. Pratik Uygulama Notları
- İspat Yükü: Uyuşmazlık hâlinde eserin sözleşmeye, fen ve sanat kurallarına uygun olarak meydana getirilip fiilen teslim edildiğini ispat yükü yüklenici üzerindedir. Buna karşın, teslim olgusu sabit olduktan sonra muaccel hâle gelen bedel borcunun (ücretin) ifa edildiğini, ödendiğini ispat yükü ise işsahibinin üzerindedir [10], [21], [22].
- Zamanaşımı / Süreler: Eser sözleşmesinde bedel alacağı kural olarak TBK m. 147/6 gereği "yüklenicinin yükümlülüklerini ağır kusuruyla hiç ya da gereği gibi ifa etmemesi dışında, eser sözleşmesinden doğan alacaklar" kapsamında 5 yıllık zamanaşımına tabidir. Zamanaşımı süresi, bedelin muaccel olduğu "teslim" anından itibaren işlemeye başlar.
- Görevli/yetkili mahkeme: Tarafların her ikisinin de tacir olduğu veya işin ticari işletmeyle ilgili olduğu hâllerde (nispi ticari dava) Asliye Ticaret Mahkemesi görevlidir. Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında kalan (işsahibinin ticari veya mesleki amaçla hareket etmediği salt tüketim ihtiyacı taşıyan eser) sözleşmelerde Tüketici Mahkemesi görevlidir. Kalan genel durumlarda Asliye Hukuk Mahkemesi görevli mahkemedir. Yetkili mahkeme HMK m. 6 vd. uyarınca davalının yerleşim yeri veya sözleşmenin ifa yeri mahkemesidir.
- Yaygın Uygulama Hataları: Uygulamada teslim anının eserin "kesin kabul" aşamasıyla karıştırıldığı sıklıkla görülmektedir [13], [16], [17]. Hukuken muacceliyetin doğması için eserin ayıplı ya da ihtirazi kayıtla alınmış olması fark etmeksizin fiziki teslimin sağlanması yeterlidir. Açık ayıp bulunması işsahibinin TBK m. 475'teki haklarını kullanmasına cevaz verir, ancak sırf ihtirazi kayıt ileri sürüldü diye teslim gerçekleşmemiş (ve bedel muaccel olmamış) sayılamaz.
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde Tandoğan, Eren ve Öz gibi otoritelerce de incelendiği üzere, TBK m. 479 (İsviçre BK m. 372) kuralı, işsahibini koruyan ve dürüstlük kuralı zeminine oturan son derece yerinde bir düzenlemedir [25], [10]. Eserin karakteristik yapısı gereği, işsahibinin bedel karşılığında beklediği spesifik bir "sonucun" (résultat) tezahürü asıldır [26], [27]. Ortada işsahibinin hakimiyet alanına girmiş somut bir değer olmadan ondan ifa talep etmek sebepsiz zenginleşme ve karşılıklılık (do ut des) riskleri doğurur [6].
Bununla beraber, büyük ölçekli ve devasa maliyetli modern inşaat veya teknoloji sözleşmelerinde katı bir "teslimden sonra ödeme" anlayışının yükleniciyi finansal bir yıkımla veya ifa güçlüğüyle (kredi dar boğazıyla) baş başa bırakacağı muhakkaktır. Zira yüklenicinin tüm malzeme, işçilik ve operasyon maliyetini eserin sonuna kadar finanse etmesi günümüz ekonomik realitelerine aykırıdır [28], [29]. Nitekim kanun koyucunun TBK m. 479/2 ile "parça parça teslim" istisnasını getirmesinin temel nedeni bu finansman krizini önlemektir [9], [3]. Doktrinde, m. 479/1'in tamamen "yedek hukuk kuralı" [11] olmasının sağladığı esneklik sayesinde hakediş (avans) ödemesi sözleşmelerinin sorunsuzca yapılabildiği, bu bağlamda yasal hükmün katı değil, piyasa gerçeklerine entegre olabilen modern bir yapıda olduğu belirtilmektedir. Herhangi bir reform önerisinden ziyade, kamu ihalelerindeki "hakediş" sistematiğinin özel hukuk sözleşmelerinde de yazılı bir şart olarak akdedilmesi, doğabilecek finansal riskleri bertaraf edecek en hukuki yöntemdir.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) "İşsahibinin borçları" üst başlığı ve "Bedelin muacceliyeti" kenar başlığı altında yer alan 479. maddesi, eser sözleşmesinde işsahibinin asli edimi olan ücret ödeme borcunun ne zaman muaccel olacağını düzenlemektedir [1], [2], [3]. Söz konusu hüküm; "İşsahibinin bedel ödeme borcu, eserin teslimi anında muaccel olur. Eserin parça parça teslim edilmesi kararlaştırılmış ve bedel parçalara göre belirlenmişse, her parçanın bedeli onun teslimi anında muaccel olur." şeklindedir [3].
Eser sözleşmesi, tam iki tarafa borç yükleyen (sinallagmatik) bir işgörme sözleşmesidir [4], [5]. Bu niteliği gereği, tarafların edimleri arasında karşılıklı bir bağımlılık (do ut des / je donne afin que tu donnes) ilişkisi bulunur [6]. Hukukumuzda kural olarak tam iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde edimlerin eş zamanlı (aynı anda) ifa edilmesi prensibi (TBK m. 97) geçerli olmakla birlikte, eser sözleşmesinin mahiyeti gereği yüklenicinin edimini (eseri meydana getirme ve teslim etme) kural olarak önceden ifa etmesi zorunluluğu bulunmaktadır [7], [8], [9]. TBK m. 479, bu zorunluluğun yasal bir yansıması olarak, işsahibinin bedel ödeme borcunu, ancak eserin teslim edilmesi şartıyla muaccel hâle getirmektedir [10].
Bu hüküm emredici nitelikte olmayıp, tamamlayıcı/düzenleyici (yedek) bir hukuk kuralıdır [11]. Dolayısıyla sözleşme serbestisi ilkesi gereği taraflar, bedelin ifa zamanını eserin tesliminden önce (avans ödemesi şeklinde) veya eserin tesliminden belirli bir süre sonra (kredili satış benzeri bir vadeyle) olacak şekilde serbestçe kararlaştırabilirler [11]. Ancak sözleşmede herhangi bir aksine hüküm bulunmadığı takdirde, TBK m. 479 hükmü devreye girecek ve ücret alacağı eserin teslimi anında muaccel olacaktır [12], [11].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Muacceliyet Kavramı
Muacceliyet, bir borç ilişkisinde alacaklının edimin ifasını borçludan fiilen talep ve gerektiğinde dava edebileceği, borçlunun da ifadan kaçınamayacağı hukuki aşamayı ifade eder [12], [2]. TBK m. 479 fıkra 1 uyarınca, eser sözleşmesinde bedelin muacceliyeti eserin meydana getirilmesiyle değil, eserin "teslimi" anıyla doğmaktadır [10]. Yüklenici, taahhüt ettiği eseri her türlü fen ve sanat kurallarına uygun biçimde tamamlamış olsa dahi, eseri işsahibinin zilyetliğine ve fiili hâkimiyet alanına geçirmedikçe bedelin ödenmesini talep edemez [2], [10]. Muacceliyetin doğumuyla birlikte, sözleşmede kararlaştırılan bedel talep edilebilir hâle gelir ve şayet işsahibi bu andan itibaren ödemeyi gerçekleştirmezse, şartları oluştuğunda temerrüde düşer.
2.2. Eserin Teslimi ve Kabul (Tesellüm) Ayrımı
Doktrinde Tandoğan, Eren, Öz, Seliçi gibi yazarların da sıklıkla işaret ettiği üzere, eserin teslimi (livraison) ile eserin kabulü (réception / tesellüm) kavramları birbirinden farklı hukuki müesseselerdir [13], [14].
2.3. Parça Parça Teslim (Kısmi İfa ve Kısmi Muacceliyet)
TBK m. 479/2 hükmü, eserin doğası gereği bölünebilir olduğu ve tarafların sözleşmede kısmi teslimi öngördüğü durumlara ilişkindir [9], [3]. Fıkra metninden açıkça anlaşıldığı üzere, kısmi muacceliyetin doğabilmesi için iki kümülatif şartın varlığı aranmaktadır:
3. Sistematik İlişkiler
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Dairelerinin (özellikle mülga 15. HD ve 6. HD) yerleşik içtihatlarında, TBK m. 479 (mülga BK m. 364) uygulamasına dair çok belirgin ispat yükü ve muacceliyet kuralları geliştirilmiştir. Yargıtay kararlarına göre, taraflar aksini sözleşmeyle kararlaştırmadıkça; eser sözleşmesinde "işin yapılıp teslim edildiğinin ispat külfeti yükleniciye", eserin karşılığı olan "bedelin (ücretin) ödendiğinin ispat külfeti ise işsahibine" aittir [10], [21], [22].
Keza, arsa payı karşılığı inşaat sözleşmelerinde (karma nitelikli eser sözleşmesi), yüklenicinin devrini talep edeceği tapu payları (bedel), inşaatın sözleşmeye, fen ve sanat kurallarına uygun olarak tamamlanıp arsa sahibine fiilen teslim edilmesi anında muaccel olmaktadır [21]. Teslim gerçekleşmedikçe arsa sahibinin tapu devir borcu (işsahibinin bedel ödeme borcu) muaccel hâle gelmeyeceği için, işsahibi temerrüde düşürülemez [21].
Ayrıca Yargıtay içtihatlarında, eksik işler bulunması hâlinde eserin tamamlanmış sayılmayacağı ve kısmi teslim niteliği taşımayan durumlarda bedelin muaccel olmayacağı özenle vurgulanmakta; ancak eksikliğin dürüstlük kuralı (TMK m. 2) çerçevesinde eserin teslim alınmasını haklı göstermeyecek kadar cüzi olması durumunda eserin teslim edilmiş sayılarak bedelin muaccel olacağı, sadece "eksiklik veya ayıp oranında" bedel indirimi yapılabileceği kabul edilmektedir [23], [24].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1: (A) Anonim Şirketi (İşsahibi), fabrikasındaki makine otomasyon sisteminin yenilenmesi için yazılım ve donanım mühendisi (Y) (Yüklenici) ile 500.000 TL bedel üzerinden bir eser sözleşmesi akdetmiştir. Sözleşmede bedelin ödeme takvimine ilişkin herhangi bir özel düzenleme yapılmamıştır. (Y), sistemin büyük bir kısmını laboratuvar ortamında tamamlamış, ancak fabrikanın üretim hattına montajını ve entegrasyonunu henüz gerçekleştirmemiştir. Bu aşamada nakit akışı bozulan (Y), (A) A.Ş.'den bedelin %80'ine tekabül eden 400.000 TL'nin ödenmesini ihtarname ile talep etmiştir. (A) A.Ş. ödeme yapmaktan kaçınmıştır. Hukuki analiz: TBK m. 479 uyarınca işsahibinin bedel ödeme borcu, eserin teslimi anında muaccel olur [2], [3]. Sözleşmede avans veya hakediş usulü gibi aksine bir düzenleme bulunmadığından, yedek hukuk kuralı olan bu hüküm uygulama alanı bulacaktır [11]. (Y)'nin eseri henüz üretim hattına entegre ederek (A)'nın fiili hâkimiyetine teslim etmediği açıktır. Dolayısıyla bedel muaccel olmamıştır. (Y)'nin ifa (teslim) gerçekleşmeden talepte bulunması karşısında (A) A.Ş., TBK m. 97 uyarınca ödemezlik def'i ileri sürerek bedeli ödemekten yasal olarak kaçınabilecektir [9].
Olay 2: Özel bir hastane işleten (H), hastane binasının dış cephe yalıtımı, boyanması ve peyzaj düzenlemesi için (M) Mimarlık Şirketi ile anlaşmıştır. Sözleşmede işin 3 aşamada (1- Dış cephe yalıtımı, 2- Boya, 3- Peyzaj) yapılacağı, her bir aşama tamamlanıp teslim edildiğinde o aşama için belirlenen 1.000.000 TL'nin ödeneceği kararlaştırılmıştır. (M), yalıtım ve boya işlemlerini tamamlayarak hastane yönetimine teslim etmiş, ancak peyzaj işlerine henüz başlamadan ilk iki aşamanın toplam bedeli olan 2.000.000 TL'nin ifasını talep etmiştir. (H), işin tamamı, yani peyzaj dahil tüm proje bitirilip teslim edilmeden ödeme yapmayacağını beyan etmiştir. Hukuki analiz: Somut olayda taraflar, eserin parça parça teslim edilmesini kararlaştırmış ve bedeli de her bir aşama (parça) için ayrı ayrı belirlemişlerdir. TBK m. 479/2 uyarınca bu şartlar sağlandığında, "her parçanın bedeli onun teslimi anında muaccel olur" [9], [3]. Bu nedenle (M) Mimarlık Şirketi, tamamlayıp fiili hâkimiyetini devrettiği ilk iki parçanın teslimiyle muaccel hâle gelen 2.000.000 TL alacağı talep etmekte haklıdır. İşsahibi (H)'nin tüm eserin bitirilmesi gerektiği savunması TBK m. 479/2 karşısında hukuki dayanaktan yoksundur.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde Tandoğan, Eren ve Öz gibi otoritelerce de incelendiği üzere, TBK m. 479 (İsviçre BK m. 372) kuralı, işsahibini koruyan ve dürüstlük kuralı zeminine oturan son derece yerinde bir düzenlemedir [25], [10]. Eserin karakteristik yapısı gereği, işsahibinin bedel karşılığında beklediği spesifik bir "sonucun" (résultat) tezahürü asıldır [26], [27]. Ortada işsahibinin hakimiyet alanına girmiş somut bir değer olmadan ondan ifa talep etmek sebepsiz zenginleşme ve karşılıklılık (do ut des) riskleri doğurur [6].
Bununla beraber, büyük ölçekli ve devasa maliyetli modern inşaat veya teknoloji sözleşmelerinde katı bir "teslimden sonra ödeme" anlayışının yükleniciyi finansal bir yıkımla veya ifa güçlüğüyle (kredi dar boğazıyla) baş başa bırakacağı muhakkaktır. Zira yüklenicinin tüm malzeme, işçilik ve operasyon maliyetini eserin sonuna kadar finanse etmesi günümüz ekonomik realitelerine aykırıdır [28], [29]. Nitekim kanun koyucunun TBK m. 479/2 ile "parça parça teslim" istisnasını getirmesinin temel nedeni bu finansman krizini önlemektir [9], [3]. Doktrinde, m. 479/1'in tamamen "yedek hukuk kuralı" [11] olmasının sağladığı esneklik sayesinde hakediş (avans) ödemesi sözleşmelerinin sorunsuzca yapılabildiği, bu bağlamda yasal hükmün katı değil, piyasa gerçeklerine entegre olabilen modern bir yapıda olduğu belirtilmektedir. Herhangi bir reform önerisinden ziyade, kamu ihalelerindeki "hakediş" sistematiğinin özel hukuk sözleşmelerinde de yazılı bir şart olarak akdedilmesi, doğabilecek finansal riskleri bertaraf edecek en hukuki yöntemdir.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.