1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) "Eser Sözleşmesi" başlıklı Yedinci Bölümü içerisinde yer alan 478. madde, yüklenicinin ayıplı eser meydana getirmesi hâlinde iş sahibinin açacağı davaların tabi olduğu zamanaşımı sürelerini düzenlemektedir [1, 2]. İki tarafa borç yükleyen eser sözleşmesinde yüklenici, eseri meydana getirerek iş sahibine teslim etme edimini, yani bir sonucu taahhüt etmektedir [3]. Yüklenicinin meydana getirdiği eserin sözleşmede kararlaştırılan nitelikleri taşımaması veya bulunması gereken lüzumlu vasıflardan yoksun olması ayıplı ifa teşkil eder [4, 5].
Ayıplı ifa durumunda, yüklenicinin ayıptan doğan sorumluluğuna (ayıba karşı tekeffül borcuna) gidilebilmesi için kanun koyucu, ticari hayatın ve hukuki ilişkilerin istikrarını sağlamak amacıyla belirli hak düşürücü süreler ve zamanaşımı süreleri öngörmüştür [6]. TBK m. 478, mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun (BK) ilgili hükümlerini karşılamakla beraber, zamanaşımı sürelerini eserin niteliğine (taşınır/taşınmaz) ve yüklenicinin kusur derecesine (ağır kusur) göre kademelendirmiştir [2]. Madde hükmüne göre; taşınmaz yapılar dışındaki eserlerde iki yıl, taşınmaz yapılarda beş yıl ve yüklenicinin ağır kusuru varsa yirmi yıllık zamanaşımı süresi öngörülmüştür [2, 7, 8].
Bu sürelerin tamamı "teslim tarihinden başlayarak" işlemeye başlar [2, 8]. İsviçre Borçlar Kanunu (OR) m. 371 ile paralellik gösteren bu düzenleme, hukuki güvenlik ilkesini tesis etmeyi ve yüklenicinin ömür boyu bir dava tehdidi altında kalmasını engellemeyi amaçlamaktadır [9, 10].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Eserin Teslimi ve Zamanaşımının Başlangıcı
Zamanaşımı sürelerinin işlemeye başlaması için eserin iş sahibine fiilen devredilmiş olması, yani teslim olgusu şarttır [11]. TBK m. 478'in lafzında açıkça ifade edildiği üzere, zamanaşımı "teslim tarihinden başlayarak" işler [2]. Eser sözleşmesinde eserin teslim anı; yarar ve hasarın geçmesi, muayene ve ihbar sürelerinin başlaması, ücret alacağının muaccel olması ve ayıba karşı tekeffülden doğan davalarda zamanaşımı süresinin işlemeye başlaması bakımından son derece kilit bir hukuki olaydır [12]. Hukuk sistemimizde zamanaşımının, ayıbın öğrenildiği an değil, eserin teslim edildiği an itibariyle başlaması benimsenmiştir [13, 14]. Anayasa Mahkemesi kararlarında da vurgulandığı üzere, teslim olgusu iş sahibinin eseri kabul etmesine veya etmemesine imkân tanıyacak somut bir dönüm noktasıdır ve hukuki belirlilik ilkesinin bir gereğidir [14].
2.2. Taşınmaz Yapılar Dışındaki Eserlerde İki Yıllık Zamanaşımı
Madde hükmü, kural olarak taşınır vasfı taşıyan ve taşınmaz yapı niteliğinde olmayan eserlerde iki yıllık bir zamanaşımı süresi öngörmektedir [2]. Eserin tesliminden itibaren iki yıl geçmekle, iş sahibinin ayıp sebebiyle açacağı davalar zamanaşımına uğrar [8]. Bu süre, İsviçre-Türk hukukunda satım sözleşmelerindeki taşınır satışı zamanaşımı süreleriyle (TBK m. 231/1) kavramsal bir bütünlük arz etmektedir [15, 16]. İş sahibinin bu iki yıllık süre içinde seçimlik haklarını kullanabilmesi için öncelikle TBK m. 474 uyarınca gözden geçirme ve bildirim külfetlerini zamanında yerine getirmiş olması zorunludur [17, 18].
2.3. Taşınmaz Yapılarda Beş Yıllık Zamanaşımı
Eserin bir taşınmaz yapı olması durumunda, söz konusu eserin doğası, karmaşıklığı ve ayıpların (özellikle gizli ayıpların) ortaya çıkmasının zaman alabileceği gerçeği göz önüne alınarak, kanun koyucu zamanaşımı süresini beş yıl olarak belirlemiştir [2, 8]. İnşaat, köprü, baraj gibi taşınmaz yapılar bu kapsama girmektedir [3].
2.4. Yüklenicinin Ağır Kusuru Halinde Yirmi Yıllık Zamanaşımı
Eğer yüklenicinin eseri meydana getirirken "ağır kusuru" (kast veya ağır ihmali) mevcutsa, eserin taşınır veya taşınmaz niteliğine bakılmaksızın zamanaşımı süresi yirmi yıla uzamaktadır [2, 8]. Özellikle 1999 depremi sonrasında uygulamada karşılaşılan sorunlar ve ağır kusurlu inşaatlardan doğan devasa zararlar dikkate alındığında, mülga kanun dönemindeki boşluklar yirmi yıllık bu istisnai sürenin ihdasıyla doldurulmuş, kamu düzeni ve hakkaniyet amaçlanmıştır [19]. Ağır kusur veya ayıbın kasten gizlenmesi durumlarında, muayene ve ihbar külfetinin iş sahibi tarafından süresinde yerine getirilmemesi bile yükleniciyi sorumluluktan kurtarmaz [20].
3. Sistematik İlişkiler
- TBK m. 474 (Gözden Geçirme ve Bildirim Külfeti): Zamanaşımı süresi dolmadan önce dava açılabilmesi için, iş sahibinin eseri teslim aldıktan sonra imkân bulur bulmaz gözden geçirmesi ve saptanan ayıpları yükleniciye ihbar etmesi (bildirmesi) gerekir [18]. Bu külfetler yerine getirilmezse eser kabul edilmiş sayılır ve TBK 478'deki zamanaşımı sürelerinin bir pratik faydası kalmaz [21, 22].
- TBK m. 475 (İş Sahibinin Seçimlik Hakları): TBK m. 478'de anılan "bu sebeple açılacak davalar", TBK m. 475'te düzenlenen; sözleşmeden dönme, bedel indirimi, ücretsiz onarım ve tazminat taleplerine ilişkindir [23, 24]. Zamanaşımı, bizzat bu seçimlik haklara dair dava hakkını sınırlar.
- TBK m. 146 (Genel Zamanaşımı): Türk Borçlar Kanunu'nda genel zamanaşımı süresi kural olarak on yıldır [25, 26]. Ancak eser sözleşmesinde ayıptan doğan sorumluluk bakımından TBK m. 478, özel bir düzenleme (lex specialis) olarak genel kuralın (lex generalis) yerini alır. Sadece yüklenicinin ağır kusuru varsa bu süre yirmi yıla çıkar [2, 7].
- TBK m. 231 (Satış Sözleşmesinde Zamanaşımı): TBK m. 231 hükmü taşınır satışlarında ayıptan doğan davalar için iki yıllık süre öngörür [16]. TBK m. 478'in taşınır eserler için öngördüğü iki yıllık süre ile sistematik bir uyum içerisindedir [27]. İsviçre Borçlar Kanunu'nda (CO Art. 210 ve 371) da aynı paralellik gözetilmiştir [10].
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararlarında TBK m. 478'in uygulaması keskin hatlarla çizilmiştir.
Anayasa Mahkemesi Kararı (T: 27.06.2024, E: 2024/8, K: 2024/126):
İlgili kararda, TBK m. 478'de yer alan "teslim tarihinden başlayarak" ibaresinin iptali talep edilmiştir. İddia, gizli ayıpların sonradan ortaya çıkması durumunda zamanaşımının teslimle başlatılmasının hak arama hürriyetini ihlal ettiği yönündedir. Ancak AYM, uzun yıllar öncesinde akdedilen bir sözleşme gereğince bilgi ve belgelerin saklanması ve değerlendirilmesindeki güçlükleri gözeterek, dava açma hakkının belirli sürelerle sınırlandırılmasının hukuki güvenlik ve istikrarı sağladığını belirtmiştir [28, 29]. Mahkeme, teslim olgusunun, iş sahibine eseri muayene imkânı tanıdığını ve bu durumun mülkiyet hakkına ölçüsüz bir müdahale oluşturmadığını belirterek itirazı reddetmiştir [9, 14, 30].
Yargıtay 15. Hukuk Dairesi İçtihatları:
Yargıtay 15. HD (E. 2019/2359, K. 2019/3731) içtihadında; eserin kabulü ile yüklenicinin sadece açık ayıplara karşı sorumluluktan kurtulacağı, kasten saklanan veya gizli ayıplar yönünden sorumluluğunun devam edeceği vurgulanmıştır [31]. İş sahibinin bu ayıpları öğrenir öğrenmez bildirmesi zorunludur. Ancak ayıba karşı tekeffül hükümlerine dayalı taleplerin dinlenebilmesi, yasanın öngördüğü teslimden itibaren işleyen zamanaşımı sürelerinin dolmamış olmasına (veya ağır kusur ispatına) bağlıdır [32, 33].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1:
Taraflar arasında kurulan eser sözleşmesi uyarınca yüklenici, bir otel binasının inşasını tamamlayarak 01.03.2015 tarihinde iş sahibine teslim etmiştir. İş sahibi tarafından 01.08.2021 tarihinde, binanın dış cephesindeki sıvaların kullanımdaki olağan yıpranma dışında, malzemenin standart dışı seçimi (ancak ağır kusur teşkil etmeyen bir hafif kusur) nedeniyle döküldüğü tespit edilmiş ve aynı gün yükleniciye ihtarname gönderilmiştir. Yüklenici, zamanaşımı def'i ileri sürmüştür.
Hukuki analiz: TBK m. 478 uyarınca, taşınmaz yapılardaki ayıplı ifadan doğan davalar, teslim tarihinden itibaren beş yıllık zamanaşımı süresine tabidir [2, 8]. Olayda ağır bir kusur veya kasten gizleme olgusu bulunmamaktadır. Teslim tarihi olan 2015'ten itibaren 5 yıllık süre 2020'de dolmuştur. İhbar zamanında (öğrenir öğrenmez) yapılmış olsa dahi, zamanaşımı süresi geçtikten sonra dava açıldığı için yüklenicinin zamanaşımı def'i dinlenecek ve dava reddedilecektir [17, 34].
Olay 2:
Yüklenici bir yazılım firması, iş sahibi şirket için özel bir sipariş takip otomasyon programı (taşınır niteliğinde eser) hazırlayıp 15.01.2020 tarihinde teslim etmiştir. 20.02.2023 tarihinde, yazılımın kritik bir güvenlik açığı barındırdığı ve bu açığın bizzat yüklenicinin baş yazılımcısı tarafından maliyetleri düşürmek maksadıyla kasten (ağır kusurla) kodlara yerleştirildiği teknik bir bilirkişi raporuyla tespit edilmiştir. İş sahibi, sözleşmeden dönme ve tazminat talebiyle dava açmıştır.
Hukuki analiz: Taşınmaz yapılar dışındaki eserlerde kural olarak zamanaşımı süresi teslimden itibaren iki yıldır (TBK m. 478) [2]. Dava, 2 yıllık süre geçtikten sonra (2023'te) açılmıştır. Ancak olayda, yüklenicinin ayıbı kasten gizlemesi ve ağır kusurunun bulunması söz konusudur [19]. TBK m. 478 uyarınca, yüklenicinin ağır kusuru bulunduğu hâllerde ayıplı eserin niteliğine bakılmaksızın yirmi yıllık zamanaşımı süresi uygulanır [2]. Bu nedenle iş sahibinin açtığı dava zamanaşımına uğramamıştır.
6. Pratik Uygulama Notları
- İspat yükü: Zamanaşımı bir itiraz değil, "def'i"dir. Bu nedenle TBK m. 478 uyarınca sürenin dolduğu iddiası yüklenici tarafından açıkça mahkeme önünde ileri sürülmelidir; hâkim re'sen dikkate alamaz [34, 35]. Buna mukabil, genel sürenin (iki veya beş yıl) uzayarak yirmi yıllık ağır kusur zamanaşımının uygulanmasını talep eden iş sahibi, yüklenicinin "ağır kusurunu" ispat etmekle mükelleftir [19, 34].
- Zamanaşımı / Süreler: Eser sözleşmesinde zamanaşımı ayıbın "öğrenildiği" veya "ortaya çıktığı" tarihte başlamaz. Sürenin yegane başlangıç anı, eserin iş sahibine "teslim edildiği" tarihtir [2, 14]. Kanunda anılan 2, 5 ve 20 yıllık sürelerin işleyişi bu ana bağlanmıştır.
- Görevli/yetkili mahkeme: Tarafların sıfatına (tacir veya tüketici) göre görevli mahkeme belirlenir. Taraflardan biri veya her ikisi tacir olup iş, ticari işletmeleriyle ilgiliyse Asliye Ticaret Mahkemesi, tüketici işlemi niteliğindeyse Tüketici Mahkemesi, bunların dışında kalan hallerde (genel hükümlere göre) Asliye Hukuk Mahkemesi görevlidir [36]. Yetkili mahkeme ise HMK genel kurallarına göre davalının yerleşim yeri veya ifa yeri mahkemesidir.
- Yaygın uygulama hataları: Uygulamada en sık düşülen yanılgı, gizli ayıpların sonradan ortaya çıkması durumunda zamanaşımının da ayıbın öğrenildiği tarihte başlayacağının zannedilmesidir. TBK m. 478 hükmünün lafzı kesindir: Teslimden itibaren süre işler [2, 14]. Bir diğer hata ise, zamanında ayıp ihbarında (TBK m. 474) bulunmadan dava açılabileceğinin düşünülmesidir; süresinde ihbar yapılmayan eserde yüklenici sorumluluktan kurtulur ve zamanaşımının tartışılmasına dahi gerek kalmaz [21, 32].
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde TBK m. 478 hükmünde yer alan sürenin "teslimden itibaren" işlemesi prensibi önemli bir akademik tartışma konusudur. Gizli ayıpların teslimden yıllar sonra ortaya çıkması (örneğin 6. yılda ortaya çıkan bir yapım hatası) durumunda, eğer ağır kusur ispat edilemezse, iş sahibinin hiçbir hukuki çareye başvuramaması hakkaniyete aykırı sonuçlar doğurabilmektedir [9, 28].
Türk ve İsviçre doktrininde bir kısım yazarlar, ifa sürecinde ağır sonuçlar doğuran ayıpların, teslimden daha sonra ortaya çıkması ihtimalinde adaletsizlik yaratabileceğini belirtse de, baskın görüş ve yargı kararları, borçlunun (yüklenicinin) uzun ve belirsiz bir süre dava tehdidi altında tutulmasının da sözleşme özgürlüğü ve ticari hayatın istikrarı (hukuki güvenlik) ile bağdaşmayacağını ifade etmektedir [9, 30]. Özellikle İsviçre Federal Mahkemesi kararlarında da istikrarla uygulanan bu ilke [10, 37], kanun koyucunun menfaatler dengesini "zamanaşımı" kurumu üzerinden yüklenici lehine (ancak ağır kusur halinde yirmi yıl istisnasıyla iş sahibi lehine) kurduğunu açıkça göstermektedir. Buna rağmen, lege ferenda (olması gereken hukuk) bakımından, gizli ayıplar için "öğrenmeden itibaren" işlemeye başlayacak alternatif (ancak üst sınır barındıran) kısa bir zamanaşımı süresi tasarlanmasının hak arama hürriyetini daha iyi tahkim edeceği doktrinde dillendirilmektedir.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) "Eser Sözleşmesi" başlıklı Yedinci Bölümü içerisinde yer alan 478. madde, yüklenicinin ayıplı eser meydana getirmesi hâlinde iş sahibinin açacağı davaların tabi olduğu zamanaşımı sürelerini düzenlemektedir [1, 2]. İki tarafa borç yükleyen eser sözleşmesinde yüklenici, eseri meydana getirerek iş sahibine teslim etme edimini, yani bir sonucu taahhüt etmektedir [3]. Yüklenicinin meydana getirdiği eserin sözleşmede kararlaştırılan nitelikleri taşımaması veya bulunması gereken lüzumlu vasıflardan yoksun olması ayıplı ifa teşkil eder [4, 5].
Ayıplı ifa durumunda, yüklenicinin ayıptan doğan sorumluluğuna (ayıba karşı tekeffül borcuna) gidilebilmesi için kanun koyucu, ticari hayatın ve hukuki ilişkilerin istikrarını sağlamak amacıyla belirli hak düşürücü süreler ve zamanaşımı süreleri öngörmüştür [6]. TBK m. 478, mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun (BK) ilgili hükümlerini karşılamakla beraber, zamanaşımı sürelerini eserin niteliğine (taşınır/taşınmaz) ve yüklenicinin kusur derecesine (ağır kusur) göre kademelendirmiştir [2]. Madde hükmüne göre; taşınmaz yapılar dışındaki eserlerde iki yıl, taşınmaz yapılarda beş yıl ve yüklenicinin ağır kusuru varsa yirmi yıllık zamanaşımı süresi öngörülmüştür [2, 7, 8].
Bu sürelerin tamamı "teslim tarihinden başlayarak" işlemeye başlar [2, 8]. İsviçre Borçlar Kanunu (OR) m. 371 ile paralellik gösteren bu düzenleme, hukuki güvenlik ilkesini tesis etmeyi ve yüklenicinin ömür boyu bir dava tehdidi altında kalmasını engellemeyi amaçlamaktadır [9, 10].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Eserin Teslimi ve Zamanaşımının Başlangıcı
Zamanaşımı sürelerinin işlemeye başlaması için eserin iş sahibine fiilen devredilmiş olması, yani teslim olgusu şarttır [11]. TBK m. 478'in lafzında açıkça ifade edildiği üzere, zamanaşımı "teslim tarihinden başlayarak" işler [2]. Eser sözleşmesinde eserin teslim anı; yarar ve hasarın geçmesi, muayene ve ihbar sürelerinin başlaması, ücret alacağının muaccel olması ve ayıba karşı tekeffülden doğan davalarda zamanaşımı süresinin işlemeye başlaması bakımından son derece kilit bir hukuki olaydır [12]. Hukuk sistemimizde zamanaşımının, ayıbın öğrenildiği an değil, eserin teslim edildiği an itibariyle başlaması benimsenmiştir [13, 14]. Anayasa Mahkemesi kararlarında da vurgulandığı üzere, teslim olgusu iş sahibinin eseri kabul etmesine veya etmemesine imkân tanıyacak somut bir dönüm noktasıdır ve hukuki belirlilik ilkesinin bir gereğidir [14].
2.2. Taşınmaz Yapılar Dışındaki Eserlerde İki Yıllık Zamanaşımı
Madde hükmü, kural olarak taşınır vasfı taşıyan ve taşınmaz yapı niteliğinde olmayan eserlerde iki yıllık bir zamanaşımı süresi öngörmektedir [2]. Eserin tesliminden itibaren iki yıl geçmekle, iş sahibinin ayıp sebebiyle açacağı davalar zamanaşımına uğrar [8]. Bu süre, İsviçre-Türk hukukunda satım sözleşmelerindeki taşınır satışı zamanaşımı süreleriyle (TBK m. 231/1) kavramsal bir bütünlük arz etmektedir [15, 16]. İş sahibinin bu iki yıllık süre içinde seçimlik haklarını kullanabilmesi için öncelikle TBK m. 474 uyarınca gözden geçirme ve bildirim külfetlerini zamanında yerine getirmiş olması zorunludur [17, 18].
2.3. Taşınmaz Yapılarda Beş Yıllık Zamanaşımı
Eserin bir taşınmaz yapı olması durumunda, söz konusu eserin doğası, karmaşıklığı ve ayıpların (özellikle gizli ayıpların) ortaya çıkmasının zaman alabileceği gerçeği göz önüne alınarak, kanun koyucu zamanaşımı süresini beş yıl olarak belirlemiştir [2, 8]. İnşaat, köprü, baraj gibi taşınmaz yapılar bu kapsama girmektedir [3].
2.4. Yüklenicinin Ağır Kusuru Halinde Yirmi Yıllık Zamanaşımı
Eğer yüklenicinin eseri meydana getirirken "ağır kusuru" (kast veya ağır ihmali) mevcutsa, eserin taşınır veya taşınmaz niteliğine bakılmaksızın zamanaşımı süresi yirmi yıla uzamaktadır [2, 8]. Özellikle 1999 depremi sonrasında uygulamada karşılaşılan sorunlar ve ağır kusurlu inşaatlardan doğan devasa zararlar dikkate alındığında, mülga kanun dönemindeki boşluklar yirmi yıllık bu istisnai sürenin ihdasıyla doldurulmuş, kamu düzeni ve hakkaniyet amaçlanmıştır [19]. Ağır kusur veya ayıbın kasten gizlenmesi durumlarında, muayene ve ihbar külfetinin iş sahibi tarafından süresinde yerine getirilmemesi bile yükleniciyi sorumluluktan kurtarmaz [20].
3. Sistematik İlişkiler
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararlarında TBK m. 478'in uygulaması keskin hatlarla çizilmiştir.
Anayasa Mahkemesi Kararı (T: 27.06.2024, E: 2024/8, K: 2024/126): İlgili kararda, TBK m. 478'de yer alan "teslim tarihinden başlayarak" ibaresinin iptali talep edilmiştir. İddia, gizli ayıpların sonradan ortaya çıkması durumunda zamanaşımının teslimle başlatılmasının hak arama hürriyetini ihlal ettiği yönündedir. Ancak AYM, uzun yıllar öncesinde akdedilen bir sözleşme gereğince bilgi ve belgelerin saklanması ve değerlendirilmesindeki güçlükleri gözeterek, dava açma hakkının belirli sürelerle sınırlandırılmasının hukuki güvenlik ve istikrarı sağladığını belirtmiştir [28, 29]. Mahkeme, teslim olgusunun, iş sahibine eseri muayene imkânı tanıdığını ve bu durumun mülkiyet hakkına ölçüsüz bir müdahale oluşturmadığını belirterek itirazı reddetmiştir [9, 14, 30].
Yargıtay 15. Hukuk Dairesi İçtihatları: Yargıtay 15. HD (E. 2019/2359, K. 2019/3731) içtihadında; eserin kabulü ile yüklenicinin sadece açık ayıplara karşı sorumluluktan kurtulacağı, kasten saklanan veya gizli ayıplar yönünden sorumluluğunun devam edeceği vurgulanmıştır [31]. İş sahibinin bu ayıpları öğrenir öğrenmez bildirmesi zorunludur. Ancak ayıba karşı tekeffül hükümlerine dayalı taleplerin dinlenebilmesi, yasanın öngördüğü teslimden itibaren işleyen zamanaşımı sürelerinin dolmamış olmasına (veya ağır kusur ispatına) bağlıdır [32, 33].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1: Taraflar arasında kurulan eser sözleşmesi uyarınca yüklenici, bir otel binasının inşasını tamamlayarak 01.03.2015 tarihinde iş sahibine teslim etmiştir. İş sahibi tarafından 01.08.2021 tarihinde, binanın dış cephesindeki sıvaların kullanımdaki olağan yıpranma dışında, malzemenin standart dışı seçimi (ancak ağır kusur teşkil etmeyen bir hafif kusur) nedeniyle döküldüğü tespit edilmiş ve aynı gün yükleniciye ihtarname gönderilmiştir. Yüklenici, zamanaşımı def'i ileri sürmüştür. Hukuki analiz: TBK m. 478 uyarınca, taşınmaz yapılardaki ayıplı ifadan doğan davalar, teslim tarihinden itibaren beş yıllık zamanaşımı süresine tabidir [2, 8]. Olayda ağır bir kusur veya kasten gizleme olgusu bulunmamaktadır. Teslim tarihi olan 2015'ten itibaren 5 yıllık süre 2020'de dolmuştur. İhbar zamanında (öğrenir öğrenmez) yapılmış olsa dahi, zamanaşımı süresi geçtikten sonra dava açıldığı için yüklenicinin zamanaşımı def'i dinlenecek ve dava reddedilecektir [17, 34].
Olay 2: Yüklenici bir yazılım firması, iş sahibi şirket için özel bir sipariş takip otomasyon programı (taşınır niteliğinde eser) hazırlayıp 15.01.2020 tarihinde teslim etmiştir. 20.02.2023 tarihinde, yazılımın kritik bir güvenlik açığı barındırdığı ve bu açığın bizzat yüklenicinin baş yazılımcısı tarafından maliyetleri düşürmek maksadıyla kasten (ağır kusurla) kodlara yerleştirildiği teknik bir bilirkişi raporuyla tespit edilmiştir. İş sahibi, sözleşmeden dönme ve tazminat talebiyle dava açmıştır. Hukuki analiz: Taşınmaz yapılar dışındaki eserlerde kural olarak zamanaşımı süresi teslimden itibaren iki yıldır (TBK m. 478) [2]. Dava, 2 yıllık süre geçtikten sonra (2023'te) açılmıştır. Ancak olayda, yüklenicinin ayıbı kasten gizlemesi ve ağır kusurunun bulunması söz konusudur [19]. TBK m. 478 uyarınca, yüklenicinin ağır kusuru bulunduğu hâllerde ayıplı eserin niteliğine bakılmaksızın yirmi yıllık zamanaşımı süresi uygulanır [2]. Bu nedenle iş sahibinin açtığı dava zamanaşımına uğramamıştır.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde TBK m. 478 hükmünde yer alan sürenin "teslimden itibaren" işlemesi prensibi önemli bir akademik tartışma konusudur. Gizli ayıpların teslimden yıllar sonra ortaya çıkması (örneğin 6. yılda ortaya çıkan bir yapım hatası) durumunda, eğer ağır kusur ispat edilemezse, iş sahibinin hiçbir hukuki çareye başvuramaması hakkaniyete aykırı sonuçlar doğurabilmektedir [9, 28].
Türk ve İsviçre doktrininde bir kısım yazarlar, ifa sürecinde ağır sonuçlar doğuran ayıpların, teslimden daha sonra ortaya çıkması ihtimalinde adaletsizlik yaratabileceğini belirtse de, baskın görüş ve yargı kararları, borçlunun (yüklenicinin) uzun ve belirsiz bir süre dava tehdidi altında tutulmasının da sözleşme özgürlüğü ve ticari hayatın istikrarı (hukuki güvenlik) ile bağdaşmayacağını ifade etmektedir [9, 30]. Özellikle İsviçre Federal Mahkemesi kararlarında da istikrarla uygulanan bu ilke [10, 37], kanun koyucunun menfaatler dengesini "zamanaşımı" kurumu üzerinden yüklenici lehine (ancak ağır kusur halinde yirmi yıl istisnasıyla iş sahibi lehine) kurduğunu açıkça göstermektedir. Buna rağmen, lege ferenda (olması gereken hukuk) bakımından, gizli ayıplar için "öğrenmeden itibaren" işlemeye başlayacak alternatif (ancak üst sınır barındıran) kısa bir zamanaşımı süresi tasarlanmasının hak arama hürriyetini daha iyi tahkim edeceği doktrinde dillendirilmektedir.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.