1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) "Hizmet Sözleşmeleri" başlığı altında yer alan 440. maddesi, işçinin ölümü hâlinde hizmet sözleşmesinin akıbetini ve bu durumun işverene yüklediği özel bir tazminat borcunu (ölüm tazminatı) düzenlemektedir.
Hizmet sözleşmesi, doğası gereği taraflar arasında kişisel ve sürekli bir ilişki kuran, işçinin edimini bizzat ifa etmekle yükümlü olduğu (intuitu personae) bir sözleşme tipidir [1, 2]. İşçinin ölümüyle birlikte iş görme borcunun ifası imkânsız hâle geleceğinden, sözleşmenin kendiliğinden sona ermesi hukuki bir zorunluluktur [2]. Eski 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun 347. maddesinde de yer alan bu sona erme kuralı, 6098 sayılı TBK ile korunmuş; ancak mülga kanunda yer almayan, tamamen yeni ve sosyal koruma gayesi güden "ölüm tazminatı" müessesesi pozitif hukukumuza kazandırılmıştır [3, 4].
Bu düzenlemenin temel amacı, işçinin vefatı neticesinde aniden maddi destekten yoksun kalan ailesini ve bakmakla yükümlü olduğu kişileri, geçiş sürecinde ekonomik bir güvence altına almaktır [5]. TBK m. 440'ta düzenlenen bu ölüm tazminatı, miras hukukundan kaynaklanan bir tereke alacağı olmayıp, doğrudan doğruya kanunun belirlediği hak sahipleri şahsında doğan, iş hukuku ve sosyal politika temelli sui generis (kendine özgü) bir haktır [6].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Sözleşmenin Kendiliğinden Sona Ermesi
TBK m. 440/1'in ilk cümlesi uyarınca, "Sözleşme, işçinin ölümüyle kendiliğinden sona erer." İş sözleşmesinde iş görme edimi bizzat işçi tarafından yerine getirildiğinden, işçinin ölümü hâlinde sözleşme hiçbir fesih işlemine gerek kalmaksızın, hukuken infisah eder [2]. İşçinin ölümü, bir fesih sebebi değil, sözleşmeyi kendiliğinden sona erdiren hukuki bir olaydır [2]. Bu bağlamda, işçinin şahsına sıkı sıkıya bağlı olan iş görme borcu mirasçılara geçmez; ancak işçinin sağlığında doğmuş bulunan ücret, yıllık izin ve benzeri malvarlıksal talep hakları külli halefiyet kuralları gereğince mirasçılara intikal eder [7]. Ayrıca, TMK m. 35 uyarınca gaiplik kararı verilmesi hâlinde de, tıpkı ölüm gibi, sözleşme kendiliğinden sona erecektir [2]. Öğretide, gaiplik kararı verilmeden önce işveren devamsızlık nedeniyle sözleşmeyi feshetmiş olsa dahi, gaiplik kararının alınmasıyla ölüme ilişkin hukuki sonuçların (ölüm tazminatı dâhil) geçmişe etkili olarak uygulanması gerektiği ifade edilmektedir [7].
2.2. Ölüm Tazminatının Hukuki Niteliği ve Şartları
Ölüm tazminatı, işverenin işçinin yakınlarına kanun gereği ödemekle yükümlü olduğu, işçinin kıdemine göre miktarı değişen maktu bir ödemedir [3]. Bu tazminatın doğması için işçinin ölüm şeklinin (örneğin; iş kazası, eceliyle ölüm, intihar veya kendi kusuruyla gerçekleşen bir kaza) kural olarak bir önemi bulunmamaktadır [8]. Öğretide, işçinin intihar etmesi veya tamamen kendi kusuruyla trafik kazasında ölmesi durumlarında dahi bu tazminatın ödeneceği kabul edilmektedir [8].
Tazminata hak kazanılabilmesi için hizmet sözleşmesinin belirli veya belirsiz süreli olması, tam veya kısmi süreli olması ya da işçinin deneme süresi içinde bulunması önem taşımaz [9]. Ancak öğretide haklı olarak ileri sürüldüğü üzere, hizmet sözleşmesi imzalanmış olmasına rağmen işçi henüz fiilen işe başlamadan ölmüşse, bu tazminatın ödenmeyeceği savunulmaktadır [9].
2.3. Hak Sahipleri ve Öncelik Sırası
Kanun koyucu, tazminatın alacaklılarını belirli bir hiyerarşi içinde ve sınırlı sayı (numerus clausus) ilkesine uygun olarak belirlemiştir. TBK m. 440 uyarınca hak sahipleri sırasıyla şunlardır:
- Sağ Kalan Eş: İşçinin ölümü anında resmi evlilik bağının devam ediyor olması şarttır. Evliliğin ölüm tarihinde devam etmesi yeterli olup, boşanma davası derdest olsa bile eş bu tazminatı talep edebilir [10]. Ancak nişanlıya, imam nikâhlı eşe veya birlikte yaşanılan kişiye bu ödeme yapılamaz [9].
- Ergin Olmayan Çocuklar: Sağ kalan eş ile birlikte veya tek başlarına hak sahibidirler. Öğretide, "ergin olmayan" şartının kesin olduğu, çocuk bedensel/ruhsal engelli olsa veya öğrenimine devam etse dahi, ergin olması (18 yaşını doldurması veya evlenme/mahkeme kararıyla ergin kılınması) hâlinde bu tazminattan yararlanamayacağı ifade edilmekte ve bu durum haklı olarak eleştirilmektedir [10]. Evlatlıklar da altsoy kabul edildiğinden bu kapsamda değerlendirilir [10].
- Bakmakla Yükümlü Olduğu Kişiler: Sağ kalan eş ve ergin olmayan çocuk bulunmadığı takdirde tazminat, ölen işçinin bakmakla yükümlü olduğu kişilere ödenir [10]. Bu kavramın kapsamı, Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 364. maddesinde düzenlenen "yardım nafakası" mükellefiyeti çerçevesinde doldurulmalıdır [11]. Buna göre, ölen işçi yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoyu, altsoyu ve kardeşleri bu grupta yer alabilecektir [11].
Birden fazla hak sahibinin bulunması (örneğin, eş ve birden fazla çocuk) durumunda tazminatın nasıl paylaştırılacağı kanunda açıkça düzenlenmemiştir. Öğretide bir görüş eşit paylaşımı savunurken, daha isabetli bulunan diğer bir görüş ise miras payları oranında (TMK m. 499 vd.) paylaştırmanın adil olacağını öne sürmektedir [11].
2.4. Tazminatın Miktarı ve Hesaplanması
TBK m. 440 uyarınca ödenecek ölüm tazminatının miktarı, işçinin o işyerindeki kıdemine (hizmet süresine) göre iki kademeli olarak belirlenmiştir. Hizmet ilişkisi beş yıldan az sürmüşse "bir aylık ücret"; beş yıldan uzun bir süre devam etmişse "iki aylık ücret" tutarında ödeme yapılır [11].
Bu ödemenin belirlenmesinde işçinin son aylık ücreti dikkate alınır [6]. Öğretide, bu hesaplamanın geniş anlamda giydirilmiş ücret üzerinden değil, işçinin "çıplak ücreti" (asıl ücret) üzerinden yapılması gerektiği kabul edilmektedir [6].
3. Sistematik İlişkiler
- 1475 Sayılı (Mülga) İş Kanunu m. 14 (Kıdem Tazminatı) ile İlişkisi: İş Kanunu'na tabi işçilerin ölümü hâlinde mirasçılarına kıdem tazminatı ödenmektedir. Ölüm tazminatının İş Kanunu kapsamındaki işçilere uygulanıp uygulanmayacağı doktrinde ciddi tartışmalara yol açmıştır. Bazı yazarlar, kıdem tazminatının zaten bu mağduriyeti giderdiğini, ölüm tazminatının yalnızca TBK kapsamında kalan (İş Kanunu istisnası olan) işçilere uygulanması gerektiğini savunurken; baskın görüş, her iki tazminatın hukuki niteliğinin ve hak sahiplerinin farklı olduğunu vurgular [6]. Ölüm tazminatı kanuni mirasçılara değil, doğrudan hak sahiplerine (eş, ergin olmayan çocuk) ödenen sosyal karakterli bir tazminat iken; kıdem tazminatı terekeye dâhil olan ve yasal mirasçılara intikal eden bir geçiş hakkıdır [6]. İsviçre hukukundaki mehaz düzenlemede de (OR Art. 338a) bu ödemenin kıdem tazminatından bağımsız olduğu kabul edilmektedir [5].
- 5953 Sayılı Basın İş Kanunu m. 18 ile İlişkisi: Gazetecinin ölümü hâlinde eşine ve çocuklarına en az üç aylık ücret tutarında bir tazminat ödenmesi emredici olarak düzenlenmiştir. Öğretide, her iki kanunun da aynı amaca hizmet etmesi nedeniyle, gazeteciler bakımından her iki tazminatın birikerek uygulanamayacağı, Basın İş Kanunu'ndaki özel hükmün uygulanacağı değerlendirilmektedir [12].
- TMK m. 35 (Gaiplik): İşçinin hakkında gaiplik kararı verilmesi, ölümle aynı hukuki sonucu doğuracağından TBK m. 440'ın uygulama alanını açar [2].
- TMK m. 364 (Nafaka Yükümlülüğü): Maddede geçen "bakmakla yükümlü olduğu kişiler" ibaresinin içinin doldurulmasında bu madde referans alınmaktadır [11].
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay uygulamalarında, TBK m. 440'ın iş kanunlarına tabi olup olmadığına bakılmaksızın tüm işçiler açısından (genel kanun niteliğinde) geçerli olduğu kabul edilmektedir. Yargıtay kararlarında ısrarla vurgulanan temel ilke, ölüm tazminatının terekeye dâhil bir hak olmadığıdır. Bu nedenle, mirasçılık belgesi sunulsa dahi, tazminat tüm mirasçılara miras payı oranında ödenmez; yalnızca TBK m. 440'ta sayılan kanuni muhataplara (sağ kalan eş, ergin olmayan çocuk veya bakmakla yükümlü olunan kişiler) ödenmesi gerekir.
Ayrıca Yargıtay, bu tazminatın kıdem tazminatından mahsup edilemeyeceğini ve işçinin kendi ağır kusuruyla ölmesi hâlinde dahi bu tazminattan indirim yapılamayacağını (TBK m. 440'ın maktu bir tazminat belirlemesi nedeniyle müterafik kusur indiriminin uygulanamayacağını) benimsemektedir.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1:
Bir holdingde üç yıldır beyaz yakalı personel olarak çalışan (A), hafta sonu tatili esnasında tamamen kendi asli kusuruyla sebebiyet verdiği bir trafik kazasında hayatını kaybetmiştir. (A)'nın geride, resmi nikâhlı eşi (B), 16 yaşındaki kızı (C) ve 24 yaşındaki üniversite öğrencisi oğlu (D) kalmıştır. Holding yönetimi, kaza ile işyeri arasında bir illiyet bağı bulunmadığı ve ölümün tamamen işçinin kusurundan kaynaklandığı gerekçesiyle herhangi bir ödeme yapmaktan kaçınmaktadır.
Hukuki Analiz: TBK m. 440 uyarınca, iş sözleşmesi işçinin ölümüyle kendiliğinden sona erer. Ölüm tazminatının doğması için ölümün işverenin kusurundan kaynaklanması veya iş kazası olması gerekmez; işçinin kendi kusuruyla (örneğin trafik kazası veya intihar) vefat etmesi dahi tazminat yükümlülüğünü doğurur [8]. (A), holdingde üç yıl (beş yıldan az) çalıştığı için işveren bir aylık çıplak ücret tutarında ölüm tazminatı ödemekle yükümlüdür [11]. Hak sahipleri yönünden ise; sağ kalan eş (B) ve ergin olmayan çocuk (C) bu tazminata hak kazanır. 24 yaşındaki oğul (D), öğrenimine devam ediyor ve fiilen babasının desteğine muhtaç olsa dahi, kanunun açık lafzı ("ergin olmayan çocuklar") gereği hak sahibi olamaz [10]. İşverenin ödemeden kaçınması hukuka aykırıdır.
Olay 2:
Özel bir üniversitede idari personel olarak çalışan bekâr ve çocuksuz (E), işyerinde geçirdiği kalp krizi neticesinde vefat etmiştir. (E)'nin sözleşmesi altı yıldır devam etmektedir. (E)'nin hayatta yalnızca, yoksulluk sınırında yaşayan ve fiilen (E)'nin maddi desteğiyle hayatını idame ettiren anne ve babası bulunmaktadır.
Hukuki Analiz: İş ilişkisi altı yıl (beş yıldan uzun) sürdüğü için, işveren iki aylık ücret tutarında ölüm tazminatı ödemekle yükümlüdür [6, 11]. Somut olayda sağ kalan eş ve ergin olmayan çocuk bulunmamaktadır. Bu durumda kanundaki hiyerarşi gereği tazminat "bakmakla yükümlü olduğu kişilere" ödenecektir [10, 11]. (E)'nin anne ve babası, TMK m. 364 çerçevesinde yardım nafakası talep edebilecek durumda (yoksulluğa düşecek) olduklarından ve fiilen (E)'nin desteğinden yararlandıklarından, bu tazminatın alacaklısı sıfatını haizdirler [11]. İki aylık çıplak ücret tutarı, anne ve babaya ödenecektir.
6. Pratik Uygulama Notları
- İspat yükü: Eş ve ergin olmayan çocukların hak sahipliği nüfus kayıtlarıyla kolayca ispatlanabilir. Ancak tazminatın "bakmakla yükümlü olunan kişilere" (örneğin anne-baba veya kardeşlere) talep edilmesi hâlinde, bu kişilerin müteveffa işçinin maddi desteğine fiilen muhtaç olduklarını ve TMK m. 364 bağlamında yoksulluğa düşeceklerini ispat külfeti bizzat bu kişilerin üzerindedir.
- Zamanaşımı / Süreler: Ölüm tazminatı kanundan doğan, ancak iş sözleşmesi ilişkisine dayanan bir alacak hakkı olduğu için, İş Kanunu ek m. 3 uyarınca (kıdem tazminatında olduğu gibi) fesih/ölüm tarihinden itibaren 5 yıllık özel zamanaşımı süresine tabidir.
- Görevli/yetkili mahkeme: Ölüm tazminatından kaynaklanan uyuşmazlıkların çözüm yeri İş Mahkemeleridir. İşçinin veya işverenin yerleşim yeri ya da işin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir.
- Yaygın uygulama hataları: Bu tazminatın mirasçılık belgesine dayanılarak tüm yasal mirasçılara (örneğin ergin çocuklara) ödenmesi, uygulamada yapılan en büyük hatalardandır. Terekeye dâhil olmayan bu alacağın yalnızca kanunda sayılan spesifik şahıslara yapılması şarttır. Ayrıca tazminatın, "ikramiye, prim, yol yardımı" dâhil giydirilmiş ücret üzerinden hesaplanması da hukuka aykırıdır; hesaplama çıplak aylık ücret üzerinden yapılmalıdır [6].
7. Eleştirel Değerlendirme
TBK m. 440 hükmü, işçinin ani ölümüyle ortaya çıkan mağduriyeti giderme bakımından son derece isabetli bir sosyal devlet adımıdır. Ancak doktrinde de altı çizildiği üzere, maddenin lafzi formülasyonu bazı yapısal zayıflıklar ve adaletsizlikler barındırmaktadır.
Birincisi, İsviçre Borçlar Kanunu (Art. 338a) ile büyük bir paralellik taşımasına rağmen, işçinin ergin çocuklarının mutlak surette kapsam dışında bırakılması ciddi bir eksikliktir. Üniversite eğitimi gören veya ağır bedensel/zihinsel engeli sebebiyle çalışamayan "ergin" bir çocuğun salt 18 yaşını doldurduğu için bu haktan mahrum bırakılması, hükmün ihdas amacıyla (koruyucu sosyal refleksle) çelişmektedir [10].
İkincisi, İş Kanunu kapsamındaki işçiler bakımından Kıdem Tazminatı kurumu ile Ölüm Tazminatının birlikte uygulanıp uygulanmayacağı kanunda açıkça çözülmemiştir [6]. Her ne kadar öğretideki baskın görüş bu iki hakkın mahiyetinin farklı olduğu ve birlikte talep edilebileceği yönünde ise de, işveren üzerinde orantısız bir mali külfet yaratabileceği gerekçesiyle yasal bir sınırlandırma getirilmemesi eleştiri konusudur [5, 6]. De lege ferenda (olması gereken hukuk) bakımından, ergin çocukların istisnai durumlarının (öğrencilik, engellilik) kapsama alınması ve birden fazla hak sahibi var ise tazminatın paylaştırılma usulünün (eşit mi, TMK miras oranları mı) açıkça düzenlenmesi elzemdir.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) "Hizmet Sözleşmeleri" başlığı altında yer alan 440. maddesi, işçinin ölümü hâlinde hizmet sözleşmesinin akıbetini ve bu durumun işverene yüklediği özel bir tazminat borcunu (ölüm tazminatı) düzenlemektedir.
Hizmet sözleşmesi, doğası gereği taraflar arasında kişisel ve sürekli bir ilişki kuran, işçinin edimini bizzat ifa etmekle yükümlü olduğu (intuitu personae) bir sözleşme tipidir [1, 2]. İşçinin ölümüyle birlikte iş görme borcunun ifası imkânsız hâle geleceğinden, sözleşmenin kendiliğinden sona ermesi hukuki bir zorunluluktur [2]. Eski 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun 347. maddesinde de yer alan bu sona erme kuralı, 6098 sayılı TBK ile korunmuş; ancak mülga kanunda yer almayan, tamamen yeni ve sosyal koruma gayesi güden "ölüm tazminatı" müessesesi pozitif hukukumuza kazandırılmıştır [3, 4].
Bu düzenlemenin temel amacı, işçinin vefatı neticesinde aniden maddi destekten yoksun kalan ailesini ve bakmakla yükümlü olduğu kişileri, geçiş sürecinde ekonomik bir güvence altına almaktır [5]. TBK m. 440'ta düzenlenen bu ölüm tazminatı, miras hukukundan kaynaklanan bir tereke alacağı olmayıp, doğrudan doğruya kanunun belirlediği hak sahipleri şahsında doğan, iş hukuku ve sosyal politika temelli sui generis (kendine özgü) bir haktır [6].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Sözleşmenin Kendiliğinden Sona Ermesi
TBK m. 440/1'in ilk cümlesi uyarınca, "Sözleşme, işçinin ölümüyle kendiliğinden sona erer." İş sözleşmesinde iş görme edimi bizzat işçi tarafından yerine getirildiğinden, işçinin ölümü hâlinde sözleşme hiçbir fesih işlemine gerek kalmaksızın, hukuken infisah eder [2]. İşçinin ölümü, bir fesih sebebi değil, sözleşmeyi kendiliğinden sona erdiren hukuki bir olaydır [2]. Bu bağlamda, işçinin şahsına sıkı sıkıya bağlı olan iş görme borcu mirasçılara geçmez; ancak işçinin sağlığında doğmuş bulunan ücret, yıllık izin ve benzeri malvarlıksal talep hakları külli halefiyet kuralları gereğince mirasçılara intikal eder [7]. Ayrıca, TMK m. 35 uyarınca gaiplik kararı verilmesi hâlinde de, tıpkı ölüm gibi, sözleşme kendiliğinden sona erecektir [2]. Öğretide, gaiplik kararı verilmeden önce işveren devamsızlık nedeniyle sözleşmeyi feshetmiş olsa dahi, gaiplik kararının alınmasıyla ölüme ilişkin hukuki sonuçların (ölüm tazminatı dâhil) geçmişe etkili olarak uygulanması gerektiği ifade edilmektedir [7].
2.2. Ölüm Tazminatının Hukuki Niteliği ve Şartları
Ölüm tazminatı, işverenin işçinin yakınlarına kanun gereği ödemekle yükümlü olduğu, işçinin kıdemine göre miktarı değişen maktu bir ödemedir [3]. Bu tazminatın doğması için işçinin ölüm şeklinin (örneğin; iş kazası, eceliyle ölüm, intihar veya kendi kusuruyla gerçekleşen bir kaza) kural olarak bir önemi bulunmamaktadır [8]. Öğretide, işçinin intihar etmesi veya tamamen kendi kusuruyla trafik kazasında ölmesi durumlarında dahi bu tazminatın ödeneceği kabul edilmektedir [8].
Tazminata hak kazanılabilmesi için hizmet sözleşmesinin belirli veya belirsiz süreli olması, tam veya kısmi süreli olması ya da işçinin deneme süresi içinde bulunması önem taşımaz [9]. Ancak öğretide haklı olarak ileri sürüldüğü üzere, hizmet sözleşmesi imzalanmış olmasına rağmen işçi henüz fiilen işe başlamadan ölmüşse, bu tazminatın ödenmeyeceği savunulmaktadır [9].
2.3. Hak Sahipleri ve Öncelik Sırası
Kanun koyucu, tazminatın alacaklılarını belirli bir hiyerarşi içinde ve sınırlı sayı (numerus clausus) ilkesine uygun olarak belirlemiştir. TBK m. 440 uyarınca hak sahipleri sırasıyla şunlardır:
Birden fazla hak sahibinin bulunması (örneğin, eş ve birden fazla çocuk) durumunda tazminatın nasıl paylaştırılacağı kanunda açıkça düzenlenmemiştir. Öğretide bir görüş eşit paylaşımı savunurken, daha isabetli bulunan diğer bir görüş ise miras payları oranında (TMK m. 499 vd.) paylaştırmanın adil olacağını öne sürmektedir [11].
2.4. Tazminatın Miktarı ve Hesaplanması
TBK m. 440 uyarınca ödenecek ölüm tazminatının miktarı, işçinin o işyerindeki kıdemine (hizmet süresine) göre iki kademeli olarak belirlenmiştir. Hizmet ilişkisi beş yıldan az sürmüşse "bir aylık ücret"; beş yıldan uzun bir süre devam etmişse "iki aylık ücret" tutarında ödeme yapılır [11]. Bu ödemenin belirlenmesinde işçinin son aylık ücreti dikkate alınır [6]. Öğretide, bu hesaplamanın geniş anlamda giydirilmiş ücret üzerinden değil, işçinin "çıplak ücreti" (asıl ücret) üzerinden yapılması gerektiği kabul edilmektedir [6].
3. Sistematik İlişkiler
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay uygulamalarında, TBK m. 440'ın iş kanunlarına tabi olup olmadığına bakılmaksızın tüm işçiler açısından (genel kanun niteliğinde) geçerli olduğu kabul edilmektedir. Yargıtay kararlarında ısrarla vurgulanan temel ilke, ölüm tazminatının terekeye dâhil bir hak olmadığıdır. Bu nedenle, mirasçılık belgesi sunulsa dahi, tazminat tüm mirasçılara miras payı oranında ödenmez; yalnızca TBK m. 440'ta sayılan kanuni muhataplara (sağ kalan eş, ergin olmayan çocuk veya bakmakla yükümlü olunan kişiler) ödenmesi gerekir. Ayrıca Yargıtay, bu tazminatın kıdem tazminatından mahsup edilemeyeceğini ve işçinin kendi ağır kusuruyla ölmesi hâlinde dahi bu tazminattan indirim yapılamayacağını (TBK m. 440'ın maktu bir tazminat belirlemesi nedeniyle müterafik kusur indiriminin uygulanamayacağını) benimsemektedir.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1: Bir holdingde üç yıldır beyaz yakalı personel olarak çalışan (A), hafta sonu tatili esnasında tamamen kendi asli kusuruyla sebebiyet verdiği bir trafik kazasında hayatını kaybetmiştir. (A)'nın geride, resmi nikâhlı eşi (B), 16 yaşındaki kızı (C) ve 24 yaşındaki üniversite öğrencisi oğlu (D) kalmıştır. Holding yönetimi, kaza ile işyeri arasında bir illiyet bağı bulunmadığı ve ölümün tamamen işçinin kusurundan kaynaklandığı gerekçesiyle herhangi bir ödeme yapmaktan kaçınmaktadır. Hukuki Analiz: TBK m. 440 uyarınca, iş sözleşmesi işçinin ölümüyle kendiliğinden sona erer. Ölüm tazminatının doğması için ölümün işverenin kusurundan kaynaklanması veya iş kazası olması gerekmez; işçinin kendi kusuruyla (örneğin trafik kazası veya intihar) vefat etmesi dahi tazminat yükümlülüğünü doğurur [8]. (A), holdingde üç yıl (beş yıldan az) çalıştığı için işveren bir aylık çıplak ücret tutarında ölüm tazminatı ödemekle yükümlüdür [11]. Hak sahipleri yönünden ise; sağ kalan eş (B) ve ergin olmayan çocuk (C) bu tazminata hak kazanır. 24 yaşındaki oğul (D), öğrenimine devam ediyor ve fiilen babasının desteğine muhtaç olsa dahi, kanunun açık lafzı ("ergin olmayan çocuklar") gereği hak sahibi olamaz [10]. İşverenin ödemeden kaçınması hukuka aykırıdır.
Olay 2: Özel bir üniversitede idari personel olarak çalışan bekâr ve çocuksuz (E), işyerinde geçirdiği kalp krizi neticesinde vefat etmiştir. (E)'nin sözleşmesi altı yıldır devam etmektedir. (E)'nin hayatta yalnızca, yoksulluk sınırında yaşayan ve fiilen (E)'nin maddi desteğiyle hayatını idame ettiren anne ve babası bulunmaktadır. Hukuki Analiz: İş ilişkisi altı yıl (beş yıldan uzun) sürdüğü için, işveren iki aylık ücret tutarında ölüm tazminatı ödemekle yükümlüdür [6, 11]. Somut olayda sağ kalan eş ve ergin olmayan çocuk bulunmamaktadır. Bu durumda kanundaki hiyerarşi gereği tazminat "bakmakla yükümlü olduğu kişilere" ödenecektir [10, 11]. (E)'nin anne ve babası, TMK m. 364 çerçevesinde yardım nafakası talep edebilecek durumda (yoksulluğa düşecek) olduklarından ve fiilen (E)'nin desteğinden yararlandıklarından, bu tazminatın alacaklısı sıfatını haizdirler [11]. İki aylık çıplak ücret tutarı, anne ve babaya ödenecektir.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
TBK m. 440 hükmü, işçinin ani ölümüyle ortaya çıkan mağduriyeti giderme bakımından son derece isabetli bir sosyal devlet adımıdır. Ancak doktrinde de altı çizildiği üzere, maddenin lafzi formülasyonu bazı yapısal zayıflıklar ve adaletsizlikler barındırmaktadır.
Birincisi, İsviçre Borçlar Kanunu (Art. 338a) ile büyük bir paralellik taşımasına rağmen, işçinin ergin çocuklarının mutlak surette kapsam dışında bırakılması ciddi bir eksikliktir. Üniversite eğitimi gören veya ağır bedensel/zihinsel engeli sebebiyle çalışamayan "ergin" bir çocuğun salt 18 yaşını doldurduğu için bu haktan mahrum bırakılması, hükmün ihdas amacıyla (koruyucu sosyal refleksle) çelişmektedir [10].
İkincisi, İş Kanunu kapsamındaki işçiler bakımından Kıdem Tazminatı kurumu ile Ölüm Tazminatının birlikte uygulanıp uygulanmayacağı kanunda açıkça çözülmemiştir [6]. Her ne kadar öğretideki baskın görüş bu iki hakkın mahiyetinin farklı olduğu ve birlikte talep edilebileceği yönünde ise de, işveren üzerinde orantısız bir mali külfet yaratabileceği gerekçesiyle yasal bir sınırlandırma getirilmemesi eleştiri konusudur [5, 6]. De lege ferenda (olması gereken hukuk) bakımından, ergin çocukların istisnai durumlarının (öğrencilik, engellilik) kapsama alınması ve birden fazla hak sahibi var ise tazminatın paylaştırılma usulünün (eşit mi, TMK miras oranları mı) açıkça düzenlenmesi elzemdir.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.