TBK Madde 37

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Borçlar hukuku dogmatiğinde Temsil, bir kişinin (temsilci) bir başkası (temsil olunan) adına ve hesabına hukuki işlemler yapabilme yetkisini ifade eder. Ancak bu devasa hukuki köprünün kurulabilmesi için, temsilcinin elinde geçerli bir "temsil yetkisi" bulunması şarttır. Şayet bir kimse, hiçbir yetkisi olmadığı hâlde veya kendisine verilen yetkinin sınırlarını bodoslama aşarak başka bir kişi adına sözleşme yaparsa, hukuk dünyasında Yetkisiz Temsil (Falsus Procurator) vakıası meydana gelir.

TBK m. 46 (Mehaz OR Art. 38) hükmü, "Bir kimse yetkisi olmadığı hâlde başka bir kişi adına bir sözleşme yaparsa, bu kişi bu sözleşmeyi onamadıkça alacaklı veya borçlu olmaz" lafzıyla, irade özerkliğinin en büyük kalkanını oluşturur. Bu kural, Sözleşme Özgürlüğünün "kişinin kendi rızası dışında bir borç altına sokulamayacağı" ilkesinin doğrudan tezahürüdür. Temsil olunan, kendisinden habersiz yapılan bu işlemi reddetme özgürlüğüne sahip olduğu gibi, şayet işlem ekonomik olarak kendi menfaatine uyuyorsa, bu işlemi onaylayarak (icazet vererek) kazanma özgürlüğüne de sahiptir.

Kanun koyucu, Yetkisiz Temsil durumunda, birbirine tamamen zıt iki menfaati dengelemek zorundadır: Bir yanda, iradesi dışında adına işlem yapılan "temsil olunanın" korunması; diğer yanda ise, karşıdaki kişinin yetkili bir temsilci olduğuna güvenerek sözleşme masasına oturan "iyiniyetli üçüncü kişinin" hukuki güvenliğinin korunması. Hukuk sistemi bu devasa çatışmayı, işlemi baştan itibaren batıl (kesin hükümsüz) sayarak değil, Askıda Hükümsüzlük (Schwebezustand) adı verilen kendine özgü ve geçici bir hukuki araf yaratarak çözmüştür. Askıda hükümsüzlük kurumu, sözleşmeyi yaşatma (favor negotii) prensibinin bir uzantısıdır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Yetkisiz temsil kurumunun dogmatik haritasını zihnine kalıcı olarak çivilemek için soyut hukuki kavramları görselleştirmeliyiz. Askıda Hükümsüzlük durumunu, uzay boşluğunda hiçbir yere bağlı olmadan süzülen bir jelatin tünele benzetebilirsin. Temsilci bu jelatin tüneli, üçüncü kişinin gemisi ile temsil olunanın gemisi arasına germiştir; tünel dışarıdan bakıldığında vardır ama henüz içine girip yürünemez.

A. Yetkisiz Temsilci (Falsus Procurator): Kendi adına değil, başkası adına hareket eden, ancak bunu yaparken hukuken geçerli bir temsil yetkisine sahip olmayan kişidir. Fikret Eren ve Oğuzman/Öz öğretisinde detaylandırıldığı üzere, yetkisiz temsil iki şekilde ortaya çıkar: Birincisi, kişinin en başından beri hiçbir yetkisinin bulunmamasıdır. İkincisi ise, kişiye bir yetki verilmiş olmakla birlikte, temsilcinin bu yetkinin dış sınırlarını (kapsamını) aşmasıdır. Jelatin tüneli kuran bu kişi (astronot) temsil olunanın onay vermemesi durumunda tünelin çökmesinin tüm hukuki ve ekonomik enkazından (TBK m. 47) şahsen sorumlu olacaktır.

B. Askıda Hükümsüzlük (Schwebezustand): Yetkisiz temsilci ile üçüncü kişi arasında yapılan sözleşme, dış dünyada kurucu unsurları (karşılıklı irade beyanları) itibarıyla tamamlanmıştır, yani ortada bir "yokluk" yoktur. Ancak sözleşme, temsil olunanın hukuk alanında hüküm ve sonuç doğurabilmesi için gerekli olan "yetki" unsurundan yoksundur. Bu sebeple sözleşme ölü doğmamış, adeta derin dondurucuya alınmış ve Askıda Hükümsüzlük durumuna sokulmuştur. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere; "Temsil olunan onayıncaya kadar sözleşme, eksik bir sözleşmedir. Bu durumda askıda hükümsüzlük söz konusu olur".

C. Onama / İcazet (Ratification): Jelatin tüneli sarsılmaz bir çelik köprüye dönüştürecek yegâne güç, temsil olunanın vereceği Onama (İcazet) kararıdır. Onama, bozucu değil, "yapıcı / kurucu yenilik doğuran bir hak"tır. Temsil olunan bu hakkı kullandığı an (kaptan gemisindeki yeşil butona bastığında) sözleşme kurulduğu andan itibaren (geçmişe etkili olarak - Makable Şamil - Ex Tunc) geçerli hâle gelir. Şayet temsil olunan "red" iradesini kullanırsa veya kendisine verilen makul süre içinde susarsa (kırmızı butona basarsa) askıdaki sözleşme bütünüyle çöker ve Kesin Hükümsüz (Batıl) hâle gelir.

D. Üçüncü Kişinin Bağlılığı: Sözleşme askıda iken üçüncü kişinin durumu oldukça trajiktir. Üçüncü kişi, kendi iradesiyle sözleşmeyi kurduğu için, temsil olunan bir karar verene kadar (veya verdiği süre dolana kadar) bu sözleşmeyle tek taraflı olarak bağlıdır. Yani üçüncü kişi "Ben vazgeçtim, sözleşmeden dönüyorum" diyemez; adeta kendi attığı imzanın esiri olarak beklemek zorundadır.

3. Sistematik İlişkiler

A. Vekâletsiz İş Görme (Negotiorum Gestio) ile Kesişim (TBK m. 526 vd.): Yetkisiz temsil ile vekâletsiz iş görme arasındaki dogmatik sınır çok incedir ve genellikle uygulamada birbirine karışır. Şayet yetkisiz temsilci (A) müvekkili (B)'nin menfaatini korumak arzusuyla, ona sormadan (yetkisi olmadan) (C) ile bir sözleşme yaparsa, bu durum dış ilişki bakımından bir Yetkisiz Temsil (TBK m. 46) iken; iç ilişki (A ile B arası) bakımından bir Gerçek Vekâletsiz İş Görmedir (TBK m. 526). Bu durumda (B) yapılan işleme icazet (onay) vermese dahi, şayet bu iş (B)'nin menfaatine ve onun farazi iradesine uygun olarak yapılmışsa, vekâletsiz iş gören (A) yaptığı zorunlu masrafları (B)'den talep edebilir.

Buna karşılık, yetkisiz temsilci (A) işlemi tamamen kendi menfaati için (örneğin müvekkilin evini kiraya verip kirayı cebine atmak için) yapmışsa, ortada Gerçek Olmayan Vekâletsiz İş Görme (Müdahale) (TBK m. 530) vardır. Doktrinde Ece Baş Süzel ve Fikret Eren'in eserlerinde hararetle vurgulandığı üzere, burada bir "Menfaat Devri Yaptırımı" devreye girer. Temsil olunan (B) kendi rızası dışında yetkisizce kurulan bu sözleşmeyi TBK m. 46 uyarınca onaylayarak (icazet vererek) kendi üzerine alabilir ve TBK m. 530 uyarınca yetkisiz temsilcinin haksız olarak cebine attığı tüm kârları, semereleri ve menfaatleri kendisine devretmesini talep edebilir. Bu, yetkisiz temsilin sebepsiz zenginleşme ve haksız zilyetlik ile birleştiği muazzam bir dogmatik silahtır.

B. Temsil Yetkisinin Kötüye Kullanılması (Kollüzyon) ile Kıyasen İlişki: Bir önceki bölümde incelediğimiz üzere, temsilcinin elinde geçerli bir vekâletname (dış yetki) bulunmasına rağmen, bu yetkiyi temsil olunanın zararına (örneğin malı onda bir fiyata kendi akrabasına satarak) kötüye kullanması ve üçüncü kişinin de bunu bilmesi hâline Kollüzyon (Hileli Anlaşma) denir. Yargıtay bu durumu ahlaka aykırılık (kesin hükümsüzlük) sayarken, Eren ve Oğuzman/Öz'ün başını çektiği modern doktrin, burada şeklen bir yetki olsa da maddi anlamda yetkinin bulunmadığı gerekçesiyle Yetkisiz Temsil (TBK m. 46) hükümlerinin kıyasen (analogia) uygulanması gerektiğini savunur. Yani kötüye kullanılan yetki ile yapılan işlem, kesin hükümsüz değil, tıpkı yetkisiz temsilde olduğu gibi Askıda Hükümsüz sayılmalı ve temsil olunan dilerse bu kârsız işleme icazet verebilmelidir.

C. Culpa in Contrahendo ve Tazminat Rejimi (TBK m. 47): Temsil olunan işleme icazet vermezse sözleşme kesin olarak çöker. Bu durumda üçüncü kişinin uğradığı zararların faturası kime kesilecektir? TBK m. 47 uyarınca, yetkisiz temsilci, yetkisiz olduğunu bilen veya bilmesi gereken üçüncü kişiye karşı kural olarak sorumlu tutulamaz (çünkü üçüncü kişi iyiniyetli değildir). Ancak üçüncü kişi iyiniyetli ise, yetkisiz temsilciden "sözleşmenin geçerli olmamasından doğan zararı" yani Menfi Zararı (olumsuz zararı) talep edebilir. Fikret Eren ve Nomer'in öğrettiği üzere, bu sorumluluk bir haksız fiil sorumluluğu değil, kanundan doğan özel bir güven sorumluluğu (culpa in contrahendo) türüdür. Üstelik hâkim, yetkisiz temsilcinin kötüniyetli olması ve hakkaniyetin gerektirmesi hâlinde, bu tazminatın miktarını ifa menfaati seviyesine (Müspet Zarar) kadar çıkarabilir.

4. Pratik Olay Analizleri

Olay 1 (Gerçek Falsus Procurator ve Menfi Zarar Sorumluluğu): Amcası (A)'nın şehir dışında olmasını fırsat bilen uyanık yeğen (B) hiçbir temsil yetkisi olmadığı hâlde, amcasının garajında duran antika otomobili, "Amcam bana bu aracı satmam için yetki verdi, sözlü anlaştık" diyerek iyiniyetli koleksiyoner (C)'ye 1 Milyon TL'ye satar. (C) aracı teslim almak için çekici kiralar ve garaj kiralayarak 50.000 TL masraf yapar. Amca (A) döndüğünde durumu öğrenir ve "Benim arabam satılık değil, böyle bir işleme asla onay vermiyorum" diyerek icazet (onay) vermeyi reddeder. Hukuk dogmatiğinde bu vakada; yeğen (B) tam bir Yetkisiz Temsilcidir. Temsil olunan amca (A) icazet verene kadar sözleşme Askıda Hükümsüzdür. Amca (A) icazet vermeyi reddedince (kırmızı butona basınca) sözleşme kesin olarak hükümsüz hâle gelir ve (C)'nin amcadan otomobili talep etme hakkı sıfırlanır. Peki (C)'nin zararı ne olacaktır? İyiniyetli olan (C) TBK m. 47 gereğince yeğen (B)'ye karşı dava açarak, sözleşmeye haklı olarak güvenmesinden dolayı yaptığı nakliye ve garaj masraflarını (50.000 TL - Menfi Zarar) talep edebilir. Hatta şayet yeğen (B) bu sahtekârlığı kasten (kötüniyetle) yapmışsa, hâkim hakkaniyet gerektiriyorsa (C)'nin bu aracı 1 Milyon TL'ye alıp 1.5 Milyon TL'ye satarak elde edeceği 500.000 TL'lik kâr mahrumiyetini (Müspet Zarar) dahi yeğene ödetebilir.

Olay 2 (Gerçek Olmayan Vekâletsiz İş Görme ve İcazet Yoluyla Menfaat Devri): Yurt dışında yaşayan bir gurbetçi (D)'nin Türkiye'deki dairesinin boş durduğunu gören komşusu (E) eve çilingirle girip temizletir ve daireyi hiçbir yetkisi olmadan (D)'nin temsilcisi sıfatıyla (F)'ye aylık 20.000 TL bedelle kiralar. (E) iki yıl boyunca bu kiraları cebine indirir. Gurbetçi (D) Türkiye'ye döndüğünde durumu fark eder; ancak kira bedeli piyasanın çok üzerinde olduğu için sözleşmeyi iptal etmek istemez. Bu olay dogmatik açıdan muazzam bir laboratuvardır. Komşu (E) kendi cebini doldurmak amacıyla başkasının hukuk alanına tecavüz ettiği için ortada bir Gerçek Olmayan Vekâletsiz İş Görme (TBK m. 530) ve aynı zamanda dış ilişki yönünden bir Yetkisiz Temsil (TBK m. 46) vardır. Gurbetçi (D) yetkisiz yapılan bu kira sözleşmesini TBK m. 46 uyarınca onaylar (icazet verir). İcazet ile birlikte sözleşme baştan itibaren geçerli hâle gelir ve kiracı (F)'nin evde kalması meşru zemin kazanır. Aynı anda (D) TBK m. 530 (Menfaat Devri) hükümlerini işleterek, uyanık komşu (E)'nin iki yıl boyunca haksız şekilde cebine indirdiği (veya sebepsiz zenginleştiği) 480.000 TL tutarındaki kira gelirlerinin tamamının kendisine devredilmesini (iadesini) faiziyle birlikte talep etme hakkına kavuşur.

5. Pratik Uygulama Notları

Yetkisiz temsil kurumunun mahkemelerdeki usul hukuku boyutunda ve ticari pratiklerde avukatların dikkat etmesi gereken en kritik stratejiler şunlardır:

1. Askıda Kalma Süresini Kısaltmak (Süre Tayini): Üçüncü kişi, yetkisiz temsilci ile yaptığı sözleşmenin "askıda hükümsüz" olduğunu sonradan öğrenirse, sonsuza kadar temsil olunanın keyfini beklemek zorunda değildir. TBK m. 46/2 uyarınca üçüncü kişi, temsil olunana sözleşmeyi onaması (icazet vermesi) için "uygun bir süre" verebilir. Bu, kanunun üçüncü kişiyi kölelikten kurtaran emniyet sübabıdır. Avukatların, uyuşmazlıklarda derhal noter aracılığıyla bir ihtarname çekerek temsil olunana örneğin "7 gün içinde onama iradenizi bildiriniz" şeklinde bir mühlet vermesi gerekir. Şayet temsil olunan bu süre içinde susarsa (zımni ret) kanun koyucu bu susmayı "onaylamama" olarak kabul eder ve üçüncü kişi sözleşmeyle bağlı olmaktan derhal kurtulur.

2. İspat Yükü ve İyiniyet Karinesi: HMK m. 190 ve TMK m. 6 uyarınca, temsilcinin yetkisiz olduğunu bilen veya bilmesi gereken üçüncü kişi, TBK m. 47 kapsamında tazminat talep edemez. Tazminat davasında, temsilcinin (davalı falsus procurator) sorumluluktan kurtulabilmesi için, davacı üçüncü kişinin kötüniyetli olduğunu (yetkisizliği bildiğini) ispat etmesi gerekir. Çünkü TMK m. 3 uyarınca iyiniyet asıldır. Ancak avukatlar, ticari işletmelerin sicil kayıtlarına güven ilkesi (TTK m. 36) gereğince, ticaret sicilinde temsil yetkisi daraltılmış bir kişiden mal alan üçüncü kişinin "Ben onun yetkisiz olduğunu bilmiyordum" şeklindeki iyiniyet iddiasının dinlenmeyeceğini bilmelidirler. Sicildeki daraltma, mutlak bir bilme karinesi yaratır.

3. Tahvil ve Kısmi İcazet Sorunu: Doktrinde ve yargı pratiğinde, temsil olunanın yetkisiz işleme "kısmen icazet" verip veremeyeceği tartışmalıdır. Kural olarak icazet bölünemez (ya hep ya hiç kuralı). Ancak Oğuzman/Öz, şayet sözleşme bölünebilir nitelikteyse ve üçüncü kişi buna peşinen razıysa kısmi icazetin de geçerli olabileceğini savunmaktadır.

6. Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Daireleri, yetkisiz temsil davalarında "askıda hükümsüzlük" teorisini ve "icazetin makable şamil (geçmişe etkili)" doğasını sarsılmaz bir dogma olarak uygulamaktadır.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin (T. 4.2.2002 E. 2002/414 K. 2002/1200) ve 13. Hukuk Dairesi'nin (T. 27.2.2003, E. 2002/13428 K. 2003/1988) klasikleşmiş kararlarında şu ifadeler dogmatik bir mihenk taşıdır: "Bir kimse selahiyetli (yetkili) olmadığı halde diğer bir şahıs namına bir akit yaptığı takdirde, bu şahıs bu akde icazet vermedikçe alacaklı veya borçlu olamaz.".

Yine bir Yargıtay kararında çok net bir şekilde belirtildiği üzere; "Yetkisiz temsilde temsilcinin yaptığı sözleşme, kurulmuş olmakla birlikte yetkisiz temsil olunanın hukuk alanında hüküm ve sonuçlarını doğurmaz. Temsil olunan onayıncaya kadar sözleşme, eksik bir sözleşmedir. Bu durumda 'askıda hükümsüzlük' söz konusu olur... Onama, yetkisiz temsilcinin yaptığı işlem temsil olunanı bağlar." Yüksek Mahkeme, bu askıda hükümsüzlük teorisini sadece borç sözleşmelerine değil, vekâletsiz iş görenin yaptığı devir ve feragat işlemlerine de kıyasen uygulamakta; tapuda yetkisiz vekille yapılan tescillerin mutlak butlanla değil, askıda hükümsüzlükle sakat olduğunu kabul ederek, malikin sonradan vereceği onay (icazet) ile yolsuz tescilin baştan itibaren "geçerli bir tescile" dönüşebileceğine hükmetmektedir.

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Borçlar Kanunu m. 46 ve 47 hükümlerinde düzenlenen Yetkisiz Temsil kurumu, borçlar hukuku dogmatiğinde Fikret Eren, Oğuzman/Öz ve Nomer'in eserlerinde derin teorik çatışmalara sahne olan kritik boyutlar barındırır.

Birinci ve en büyük dogmatik eleştiri, Askıda Hükümsüzlük (Schwebezustand) durumunun hukuki niteliğine yöneliktir. Alman ve İsviçre doktrinindeki bazı yazarlar (örneğin von Tuhr) askıda hükümsüzlüğü bir tür "Geciktirici Şart" (Condition Precedent) olarak nitelendirirler; sözleşme yapılmış ama şarta (onaya) bağlanmıştır derler. Oysa Türk doktrininde Eren ve Oğuzman/Öz'ün haklı olarak karşı çıktığı üzere, icazet (onay) bir geciktirici şart değildir. Zira şart, sözleşmenin bir "yan hükmü" ve gelecekteki objektif bir olay iken; onama, sözleşmenin asıl kurucu/geçerlilik unsuru olan (hukuki ehliyet/yetki) eksikliğini tamamlayan iradi bir eylemdir. Dolayısıyla askıda hükümsüzlük, bir şarta bağlı sözleşme değil, kurucu bir unsuru eksik olduğu için felç olmuş, "hukuki muamele sakatlığı" türüdür. Yargıtay'ın da kararında "eksik sözleşme" kavramını kullanması bu doktriner eleştiriyi doğrulamaktadır.

İkinci ciddi eleştiri ise, TBK m. 47'deki Tazminat Rejimi üzerine inşa edilmektedir. Kanun koyucu, işlemi onamayan temsil olunan karşısında eli boş kalan iyiniyetli üçüncü kişinin, yetkisiz temsilciden kural olarak sadece Menfi Zararını (sözleşmeye güvenmekten doğan zararını) isteyebileceğini öngörmüştür. Fikret Eren ve Nomer, yetkisiz temsilcinin kendi kusuruyla (örneğin sahte vekâletname üreterek) üçüncü kişiyi kasıtlı olarak bir bataklığa çektiği durumlarda, tazminatın kural olarak menfi zararla sınırlandırılmasının adaletsiz olduğunu savunmaktadırlar. Her ne kadar hâkime "hakkaniyet gerektiriyorsa müspet zarara da hükmetme" takdiri verilmişse de, ticari hayatın gerçekleri karşısında sahtekâr bir yetkisiz temsilcinin asıl kural olarak ifa menfaatinden (müspet zarardan) sorumlu tutulması gerektiği, kanunun bu yapısının caydırıcılıktan uzak olduğu hararetle eleştirilmektedir.

Sonuç itibarıyla, TBK m. 46, hukuk âleminde başkasının tahtına (iradesine) oturup kralcılık oynamaya kalkanların (falsus procurator) kurdukları hayali krallıkları, gerçek kralın (temsil olunanın) tek bir "red" sözcüğüyle yıkan; ancak ticari akılcılık gerektirdiğinde o krallığı icazet ile yasal bir eyalete dönüştüren, borçlar hukuku dogmatiğinin en kusursuz ve diyalektik denge mekanizmalarından biridir.

---

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Fikret Eren, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Kemal Oğuzman / M. Turgut Öz, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Halûk Nomer, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Selâhattin Sulhi Tekinay / Sermet Akman / Halûk Burcuoğlu / Atilla Altop, Tekinay Borçlar Hukuku Genel Hükümler.
• Yargı kararları: Türk Borçlar Kanunu m. 37'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Borçlar Kanunu (OR) OR Art. 33.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 37. madde metnine dayanır.

Görüş: Kapsamlı ve öğretici yorum benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.