TBK Madde 34

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Sağlanan kaynaklarda "TBK Madde 34" veya mehaz "OR Art. 9" başlığı altında doğrudan bir madde şerhi yer almamaktadır; zira yürürlükteki Türk Borçlar Kanunu sistematiğinde irade ve beyan arasındaki uyuşmazlıklar temel olarak sözleşmenin kurulması (TBK m. 1) muvazaa ve yorum (TBK m. 19) ile irade bozuklukları (TBK m. 30 vd.) çatısı altında incelenmektedir. (Bu nedenle, TBK m. 34'ün spesifik numaralandırmasına ve genel dogmatiğine dair kaynak dışı harici hukuki bilgiler kullanılmıştır, bu bilgileri bağımsız olarak doğrulamanız tavsiye edilir.) Aşağıdaki akademik şerh, kaynaklardaki "irade-beyan uyuşmazlığı" (muvazaa, yanlış niteleme ve yorum teorileri) verileriyle talebinizdeki başlık sistematiğine sadık kalınarak, borçlar hukuku dogmatiğinin en derin tartışma alanlarından biri olan irade ve beyan farklılığı ekseninde hazırlanmıştır.

Borçlar hukuku dogmatiğinin temelini, kişilerin kendi özgür iradeleriyle hukuki sonuçlar yaratabilmesi prensibi olan Sözleşme Özgürlüğü ve İrade Muhtariyeti oluşturur. Bir sözleşmenin kurulabilmesi için, her iki tarafın da hak ehliyetine ve fiil ehliyetine sahip olması gerektiği gibi, karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarında bulunmaları şarttır. Hukuk sisteminde irade, kişinin iç dünyasında oluşan, belirli bir hukuki sonucu doğurmaya yönelik arzuyu ifade eder. Beyan ise, bu görünmez içsel arzunun dış dünyaya, karşı tarafa aktarılmasını sağlayan araçtır. İdeal bir hukuki işlemde, kişinin iç dünyasındaki iradesi ile dış dünyaya yansıttığı beyanı arasında kusursuz bir uyum vardır. Ancak insan doğasının ve dilin kusurlu yapısı, acelecilik, dikkatsizlik veya bazen de üçüncü kişileri aldatma kastı gibi sebeplerle, iç irade ile açıklanan beyan arasında bir kopukluk, yani İrade-Beyan Uyuşmazlığı (İrade ve Beyan Farklılığı) meydana gelebilir.

Hukuk sistemi, irade ile beyan arasındaki bu uyuşmazlıkları çözerken devasa bir felsefi ve dogmatik çatışma ile karşı karşıya kalır: Bir yanda kişinin gerçek, içsel iradesini koruma arzusu (Sözleşme Adaleti); diğer yanda ise dış dünyaya yansıyan beyana güvenerek hareket eden karşı tarafın ve genel olarak toplumun ticari güvenliğini koruma ihtiyacı (İşlem Güvenliği). Türk Borçlar Kanunu sistemi, bu uyuşmazlıkları tek bir kural ile değil, uyuşmazlığın niteliğine göre farklı müesseselerle çözmeyi tercih etmiştir. Eğer uyuşmazlık tarafların bilerek ve isteyerek yarattıkları kasti bir durumsa Muvazaa, tek taraflı ve istenmeden yapılan bir hata ise Yanılma (Hata), iki tarafın da yanlış kelimeler kullanmasına rağmen aslında aynı şeyi kastetmesi durumu ise Yanlış Niteleme (Falsa Demonstratio) kuralları devreye girer. Tüm bu müesseseler, irade ile beyan arasındaki o karanlık uçurumu hukukun yorum teorileriyle aydınlatma çabasının birer ürünüdür.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

İrade ve beyan arasındaki uyuşmazlıkların ve bu uyuşmazlıklara bağlanan hukuki sonuçların tam olarak kavranabilmesi için, ilgili dogmatik kavramların Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Kocayusufpaşaoğlu gibi otoritelerin eserleri ekseninde parçalanarak analiz edilmesi zorunludur.

A. İrade Açıklaması ve Uygunluk (Konsens / Dissensus): Sözleşmelerin kurulabilmesi için tarafların irade açıklamalarının uygunluğundan amaç, ya gerçek, tabii iradelerin fiilen ya da açıklamaların anlam (içerik) itibarıyla birbirine uygun olmasıdır. İrade açıklamalarının birbirine uygunluğuna kısaca Uygunluk (Uyuşma / Anlaşma / Übereinstimmung / Konsens) adı verilir. Eğer tarafların beyanları arasında bir uyuşmazlık varsa, buna da Dissensus denir. Türk-İsviçre hukuku, uygunluğu iki ayrı kademede inceler:

1. Fiili (Tabii) Uygunluk: Taraflar, somut olayda, sözleşme yapılırken birbirlerinin gerçek iradelerini fiilen doğru olarak anlamışlar ve dolayısıyla açıklama sahibinin açıklamasına verdiği anlam ile muhatabın kendisine ulaşan bu açıklamaya verdiği anlam birbirinin aynı ise, bu tür uygunluğa Tabii (Fiili) Uygunluk (Tatsächlicher / Natürlicher Konsens) adı verilir. Tabii uygunlukta, dışarıya yansıyan kelimelerin ne olduğunun bir önemi yoktur; tarafların iç iradeleri örtüşmüştür ve sözleşme bu gerçek iradelere göre kurulur.
2. Hukuki (Normatif) Uygunluk: Bazı hallerde tabii (gerçek, fiili) uygunluğun mevcut olup olmadığı, tarafların açıklamalarının yorumu sonunda anlaşılır. Eğer fiili uygunluk bulunmadığı halde, hâkim hukuki uygunluğu arayacaktır. Hukuki uygunluk, Güven Teorisi veya Farazi Meram Teorisine göre yorum yoluyla tespit edilen uygunluktur. Yani hukuk, dürüstlük kuralı (TMK m. 2) gereğince, tarafların beyanlarına objektif olarak verilmesi gereken anlamı esas alarak bir "hukuki anlaşma" yaratır.

B. Yanlış Niteleme (Falsa Demonstratio Non Nocet): Tarafların gerçek ve ortak iradelerinin esas alınması kuralının en tipik görünümü Yanlış Niteleme (Falsa Demonstratio) kuralıdır. Bu kural uygulamada, "Yanlış niteleme zarar vermez" şeklinde ifade edilir. Kural olarak taraflar birbirlerinin gerçek iradelerini biliyor ve bu iradede uyuşuyorlarsa, kullandıkları yanlış sözcüklere bakılmaksızın aralarında gerçek iradelerine uygun bir sözleşme kurulmuş olur. Örneğin taraflar, aslında masada duran X marka saati satmak konusunda içsel olarak tam bir mutabakat içindeyken, sözleşme metnine dili sürçerek (lapsus linguae) Y marka yazmışlarsa, burada irade ile beyan arasında bir farklılık vardır. Ancak muhatap bu hatayı bildiği için, bu irade-beyan uyuşmazlığı sözleşmenin gerçek iradeye (X marka saate) göre kurulmasını engellemez.

C. Muvazaa (Kasti İrade-Beyan Uyuşmazlığı): İrade beyan uyuşmazlığının en derin dogmatik tartışmalara yol açan türü Muvazaadır. Muvazaa pratik hayatta sıklıkla görülen, özel hukukta önemli yeri olan çift taraflı bir irade beyan uyuşmazlığı türüdür. Yanılmada (hatada) kişi kendi iradesi ile beyanı arasındaki farkı bilmezken; muvazaada taraflar bilerek, isteyerek ve ortaklaşa bir şekilde, dış dünyaya gerçek iradelerini yansıtmayan sahte bir beyanda bulunurlar. Amaçları genellikle üçüncü kişileri, alacaklıları veya devleti (vergi dairesini) aldatmaktır. Muvazaalı işlemlerde taraflar gerçek iradelerini yansıtmayan görünürde bir işlem tesis ederler. Taraflar aynı zamanda görünürde yapılan işlemin hüküm ve sonuç doğurmayacağına dair bir anlaşma da yaparlar ki buna Muvazaa Anlaşması denir. Muvazaa ikiye ayrılır:

1. Mutlak Muvazaa: Tarafların aslında hiçbir hukuki işlem yapmayı istememelerine rağmen, dışarıya karşı sanki bir işlem yapmış gibi görünmeleridir (Örn: Hacizden kurtulmak için evi arkadaşına satmış gibi göstermek).
2. Nispi Muvazaa: Tarafların asıl yapmak istedikleri (ve gerçek iradeleri olan) gizli bir hukuki işlemi, dışarıya karşı yaptıkları başka bir görünürdeki işlemin arkasına saklamalarıdır (Örn: Aslında bağışlamak istediği evi, tapuda satış gibi göstermek).

D. Güven Teorisi ve Yorum İlkeleri: Muhatabın hatayı anlamamakla birlikte anlaması gereken hallerde ise sözleşme objektif bir yorumla (Güven ya da Meram Anlatma Teorisi çerçevesinde) beyan sahibinin iradesine uygun olarak kurulmuş kabul edilir. Yani beyan sahibinin iç iradesi ile dış beyanı farklıysa ve karşı taraf bu uyuşmazlığı fark etmemişse, hukuk sistemi "dürüst, makul, orta zekâlı bir insan bu beyana ne anlam verirdi?" sorusunu sorarak uyuşmazlığı çözer.

3. Sistematik İlişkiler

İrade ve beyan arasındaki uyuşmazlıkları çözümleyen kurallar, Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) ve Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) diğer omurga kurumlarıyla sıkı bir sistematik bağ içindedir.

A. Sözleşmenin Kurulması (TBK m. 1) ile Kesişim: Sözleşmelerin kurulabilmesi için irade açıklamalarının karşılıklı ve birbirine uygun olması (TBK m. 1) mutlak bir şarttır. İrade-beyan uyuşmazlığının en temel yansıması, bu "uygunluk" unsurunun sakatlanmasıdır. Şayet tarafların beyanları arasında bir farklılık varsa, ortada bir Dissensus (Uyuşmazlık) vardır ve kural olarak sözleşme hiç kurulmamış sayılır (Yokluk). Ancak beyanlar dışarıdan bakıldığında şeklen uyuşuyor gibi görünse de iç iradeler uyuşmuyorsa, o zaman sözleşme şeklen kurulmuş kabul edilir fakat geçersizlik veya iptal edilebilirlik rejimleri (TBK m. 30 vd.) devreye girer.

B. Gerçek İradenin Tespiti (TBK m. 19) ve Yorum: Mülga 818 sayılı BK m. 18'in karşılığı olan TBK m. 19, irade-beyan uyuşmazlıklarının çözümündeki en temel yasal dayanaktır. Kanun koyucu, bir sözleşmenin türünün ve içeriğinin belirlenmesinde ve yorumlanmasında, tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere bakılmaksızın, Gerçek ve Ortak İradelerinin esas alınacağını emretmiştir. Bu hüküm, hem Muvazaa kurumunun kanuni dayanağıdır, hem de Yanlış Niteleme (Falsa Demonstratio) kuralının kodifikasyonudur. Hukukumuzda şekle değil, esasa (gerçek iradeye) üstünlük tanındığının en açık göstergesi TBK m. 19 hükmüdür.

C. Dürüstlük Kuralı (TMK m. 2) ile Organik Bağ: İrade uyuşmazlıklarının çözümünde uygulanan tüm teorilerin (özellikle Güven Teorisi ve Fiili Meram Anlatma Teorisi) temelinde yatan yegâne evrensel prensip, TMK m. 2'de düzenlenen dürüstlük kuralıdır. Bir tarafın iradesi ile beyanı arasındaki uyuşmazlığı bilmesine rağmen, sırf lafzi (şekli) beyan kendi işine geldiği için o beyana tutunarak hak talep etmesi, dürüstlük kuralına aykırı bir hakkın kötüye kullanılması teşkil eder.

D. İnançlı İşlemler ile Farkı ve Benzerliği: Uygulamada irade-beyan uyuşmazlığı barındıran muvazaa ile en çok karıştırılan kurum İnançlı İşlemlerdir. Muvazaalı işlemlerde ve inançlı işlemlerde birbirine benzer şekilde bir dış görüntü oluşturulmaktadır. Her iki müessesede de tarafların dışa yansıttığı bir görüntü ve arkasında bir iç ilişki bulunmaktadır. Ancak aralarındaki dogmatik uçurum şudur: Muvazaalı işlemde, tarafların görünürdeki işlemi ne tamamen ne de kısmen hüküm ve sonuç doğurmayacağı konusunda anlaştıkları bir "irade-beyan uyuşmazlığı" vardır. Oysa inançlı işlemde, taraflar görünürdeki işlemi (örneğin mülkiyetin devrini) gerçekten istemektedirler; yani inançlı işlemde irade ile beyan arasında bir uyuşmazlık yoktur, işlem bütünüyle geçerlidir. Sadece mülkiyeti inanan, belli bir malı belli şartlar altında muhafaza etmeyi ve mülkiyeti inana geri nakletme yükümlülüğü altına girer.

4. Pratik Olay Analizleri

Olay 1 (Kasıtsız İrade Uyuşmazlığı: Falsa Demonstratio ve Dil Sürçmesi): Bir tarım arazisi sahibi olan çiftçi (A) uzun süredir satmak için pazarlık yaptığı komşusu (B)'ye, sahip olduğu "12 numaralı parseli" satmak istemektedir. (B) de baştan beri "12 numaralı parseli" almak niyetindedir. Ancak tapu dairesindeki resmî satış işlemi sırasında (A) dili sürçerek (lapsus linguae) "17 numaralı parseli satıyorum" der ve memur da bunu tutanağa geçirir. (B) (A)'nın aslında 12 numaralı parseli kastettiğini, daha önceki konuşmalarından ve halin icaplarından bilmektedir, ancak o da yanlışlıkla 17 yazılan evrakı imzalar. Hukuk dogmatiği açısından bu vakada, (A)'nın iç iradesi (12 numaralı parsel) ile dış dünyaya yansıyan resmi beyanı (17 numaralı parsel) arasında mutlak bir İrade-Beyan Uyuşmazlığı vardır. Ancak, tarafların "gerçek ve ortak iradeleri" (TBK m. 19) 12 numaralı parsel üzerinde uyuşmaktadır. Bu nedenle burada "Yanlış niteleme zarar vermez (Falsa demonstratio non nocet)" kuralı devreye girer. Muhatap (B) de gerçek iradeyi bildiğinden, ortada korunması gereken bir "güven" (hukuki uygunluk) meselesi yoktur; doğrudan doğruya Fiili (Tabii) Uygunluk vardır. Sözleşme 17 numaralı parsel için kesin hükümsüz, ancak 12 numaralı parsel için (eğer şekil şartları 12 numaralı parsel için de korunabiliyorsa) geçerli olarak kurulmuş sayılır.

Olay 2 (Kasıtlı İrade Uyuşmazlığı: Nispi Muvazaa ve Gizli İşlem): Yaşlı bir baba olan (C) vefatından sonra diğer çocuklarının miras payı talep etmesini engellemek (onlardan mal kaçırmak) amacıyla, en sevdiği kızı (D)'ye çok değerli bir dairesini bağışlamak (hibe etmek) ister. Ancak bağışlama işlemi tapuda yapılırsa diğer kardeşlerin tenkis veya muris muvazaası davası açacağından korktuğu için, kızı (D) ile gizli bir "Muvazaa Anlaşması" yaparak, tapu dairesinde daireyi kızı (D)'ye "satmış" gibi gösterir. Tapu memuru önünde taraflar "Satış bedelini aldım, mülkiyeti devrediyorum" şeklinde karşılıklı beyanda bulunurlar. Bu olayda çift taraflı ve kasıtlı bir İrade-Beyan Uyuşmazlığı söz konusudur. Tarafların gerçek iç iradeleri bir "Bağışlama" sözleşmesi yapmaktır; ancak dış dünyaya yansıyan beyanları bir "Satış" sözleşmesidir. Hukuk sistemi TBK m. 19 uyarınca gerçek iradeye üstünlük tanıdığından, tarafların gerçek iradelerini yansıtmayan görünürdeki işlem (Satış Sözleşmesi) muvazaa sebebiyle **Kesin Hükümsüz (Batıl)**dür. İşlemin arkasında yatan gerçek iradeye dayanan gizli işlem (Bağışlama) ise, kendi geçerlilik şartlarına (tapuda resmi şekil) uyulmadığı için şekle aykırılıktan dolayı o da geçersiz sayılacak ve diğer mirasçılar tapu iptal ve tescil davası açarak malı terekeye geri döndürebileceklerdir.

5. Pratik Uygulama Notları

İrade ve beyan uyuşmazlığının mahkeme salonlarındaki usul hukuku boyutunda ve ticari hayattaki uygulamasında avukatların dikkat etmesi gereken stratejik dogmatik hususlar şunlardır:

1. İspat Yükü (Onus Probandi) ve Senede Karşı Senetle İspat Kuralı: Bir davada hangi tarafın, irade beyan uyuşmazlığını (özellikle muvazaayı) ispat etmesi gerektiği son derece hayati bir usul meselesidir. Kural olarak, görünürdeki yazılı bir sözleşmenin taraflarından biri, "Bu sözleşmedeki beyanlar bizim gerçek irademizi yansıtmıyor, aslında aramızda bir muvazaa anlaşması var" diyerek irade-beyan uyuşmazlığı iddiasında bulunuyorsa, bu iddiasını ispatla yükümlüdür. Üstelik HMK m. 201 uyarınca, yazılı bir belgeye (senede) karşı ileri sürülen iddialar kural olarak tanıkla ispat edilemez; ancak başka bir yazılı belgeyle (yazılı delil başlangıcı veya muvazaa senediyle) ispat edilebilir. Bu, irade teorisinin en büyük pratik handikabıdır; içsel gerçeği (iradeyi) arayan sistem, bunu dışsal ve katı bir şekil şartıyla (yazılı delil) ispatlamayı emretmektedir. Ancak, irade uyuşmazlığından zarar gören Üçüncü Kişiler (örneğin alacaklılar veya mirasçılar) sözleşmenin tarafı olmadıkları için senede karşı senetle ispat kuralına tabi değildirler; onlar irade-beyan uyuşmazlığını (muvazaayı) her türlü delille (tanık, e-posta, kamera kaydı, hayatın olağan akışına aykırılık) serbestçe ispat edebilirler.

2. İyiniyetli Üçüncü Kişilerin Korunması: İrade-beyan uyuşmazlığında, kural olarak tarafların gerçek iradeleri esas alınsa da (TBK m. 19/1) yasa koyucu ticari işlem güvenliğini korumak adına çok stratejik bir istisna getirmiştir. TBK m. 19/2 hükmü uyarınca; "Borçlu, yazılı bir borç tanımasına güvenerek alacağı kazanmış olan üçüncü kişiye karşı, bu işlemin muvazaalı olduğu savunmasında bulunamaz". Yani, (A) ile (B) aralarında kasten sahte bir borç senedi (irade uyuşmazlığı) yaratmışlar ve (B) bu belgeyi gidip iyiniyetli (C)'ye devretmişse; (A) (C)'ye karşı "Bizim (B) ile olan işlemimizde irade-beyan uyuşmazlığı (muvazaa) vardı, işlem batıldır" diyemez. Bu kural, Güven Teorisinin pozitif hukukumuzdaki en saf ve acımasız uygulamasıdır; şeklî beyana güvenen iyiniyetli üçüncü kişi, gerçeğe (iradeye) karşı mutlak bir koruma altına alınmıştır.

3. Tahvil (Konversion) İhtimali: Avukatların geçersizlik (özellikle kasti irade uyuşmazlığı) davalarında başvurabileceği bir diğer can simidi Tahvil (Dönüştürme) kurumudur. Şayet irade ile beyan arasındaki uyuşmazlık nedeniyle görünürdeki işlem (örneğin satış) geçersiz sayılmışsa; bu geçersiz işlem, tarafların farazi iradelerine ve kanuni şartlara uygun düşen başka ve geçerli bir hukuki işleme (örneğin satış vaadi veya bağışlama sözleşmesine) dönüştürülerek ayakta tutulmaya çalışılır. Bu, sözleşmeyi yaşatma (favor negotii) ilkesinin bir gereğidir.

6. Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Daireleri, önüne gelen irade ve beyan farklılığı uyuşmazlıklarında (özellikle yanlış niteleme ve muvazaa iddialarında) şekli beyanları aşıp maddi gerçeği arayan, ancak bunu yaparken mülkiyet ve ispat güvenliğini de korumaya çalışan ikili bir içtihat politikası geliştirmiştir.

Yargıtay, Muvazaa (Kasti İrade-Beyan Uyuşmazlığı) davalarında istikrarlı olarak şu hükmü kurmaktadır: "Muvazaa, tarafların üçüncü kişileri aldatmak maksadıyla ve fakat kendi gerçek iradelerine uymayan ve aralarında hüküm ve sonuç doğurmayan bir görünüş yaratmak hususunda anlaşmalarıdır. Görünürdeki işlem, tarafların gerçek iradelerini yansıtmadığı için kesin hükümsüzdür (batıldır).". Yargıtay bu kararlarında, muvazaalı sözleşmelerin müeyyidesinin ne olduğu konusundaki doktriner tartışmalara (yokluk mu, butlan mı?) noktayı koyarak, muvazaalı işlemin baştan itibaren Mutlak Butlan ile sakat olduğunu, hâkimin bunu davanın her aşamasında re'sen dikkate almak zorunda olduğunu ve bu geçersizliğin zamanaşımına tabi olmadan her zaman ileri sürülebileceğini belirtmektedir.

Buna karşılık Yargıtay, Yanlış Niteleme (Falsa Demonstratio) ve kasıtsız irade uyuşmazlığı hallerinde sözleşmeyi yaşatmaya yönelik bir tutum sergiler. Yargıtay'ın ilgili kararlarında, "Sözleşmelerin yorumunda ve içeriğinin belirlenmesinde, tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere bakılmaksızın gerçek ve ortak iradenin esas alınacağı" ilkesi vurgulanır. Beyan farklılığının muhatap tarafından bilindiği veya TMK m. 2 gereği bilinmesi gerektiği durumlarda, Yargıtay şekli lafzı (beyanı) tamamen bir kenara bırakarak, anlaşılan gerçek iradeyi (içsel mutabakatı) korumakta ve sözleşmeyi bu gerçek irade üzerinden icra edilebilir kılmaktadır.

7. Eleştirel Değerlendirme

İrade ile beyan arasındaki farklılıkların (uyuşmazlıkların) hukuki niteliği ve hangi tarafın korunacağı sorunsalı, borçlar hukuku doktrininde (özellikle Fikret Eren, Oğuzman/Öz, Kocayusufpaşaoğlu ve Nomer öğretilerinde) devasa bir felsefi ve teorik tartışma alanıdır. Hukukun bu uyuşmazlıklara yaklaşımı, tarihsel süreç içinde üç ana teori etrafında şekillenmiştir ve bu teorilerin her birine yöneltilen çok ciddi eleştiriler mevcuttur:

1. İrade Teorisi (Willenstheorie) ve Eleştirisi: Bu teoriye göre, hukuki işlemlerin kurucu ve yaratıcı gücü tamamen kişinin iç iradesidir. İrade ile beyan arasında bir farklılık varsa, beyanın hiçbir değeri yoktur; daima kişinin gerçek iç iradesi (niyeti) esas alınmalıdır. Özellikle muvazaada esas olan irade teorisidir. Ancak bu teori, modern ticari hayatın ihtiyaçları karşısında ağır eleştirilere maruz kalmaktadır. Zira dışarıdan bakan dürüst bir akidin veya üçüncü kişinin, beyan sahibinin beyninin içindeki gizli niyetleri (gerçek iradesini) bilmesi veya okuması fiziken imkânsızdır. Sadece iç iradeyi koruyan bir sistem, karşı tarafın haklı güvenini tahrip eder, ticari hızı yavaşlatır ve hukuki işlem güvenliğini (Verkehrsschutz) felç eder.

2. Beyan Teorisi (Erklärungstheorie) ve Eleştirisi: İrade teorisinin yarattığı belirsizliklere bir tepki olarak doğan Beyan Teorisi, sözleşmenin geçerliliğini yalnızca dış dünyaya yansıyan, objektif olarak algılanabilen "beyana" bağlar. Bu teoriye göre, kişinin iç iradesinin ne olduğunun hiçbir önemi yoktur; ağızdan çıkan veya kâğıda dökülen ne ise sözleşme odur. Hatta bu teoriye göre muvazaalı işlemler bile görünüşte geçerli sayılmalıdır. Ne var ki, Türk-İsviçre hukuku bu katı görüşü şiddetle reddeder. Zira sadece dış beyanı korumak, kişileri hayatları boyunca hiç istemedikleri, rıza göstermedikleri ve sırf bir anlık dalgınlıkla veya hata ile sarf ettikleri sözler yüzünden ağır borçlar altına sokar. Bu durum, anayasal bir temel olan "Sözleşme Özgürlüğü" ve "İrade Özerkliği" felsefesiyle taban tabana zıttır.

3. Güven Teorisi (Vertrauensprinzip) ve Fiili Meram Anlatma Teorisi: Modern doktrin ve Türk Borçlar Kanunu, bu iki aşırı ucu dengelemek adına Güven Teorisini benimsemiştir. Güven teorisi, ne mutlak anlamda iç iradeyi ne de katı bir şekilde dış beyanı korur. Bu teoriye göre; irade ile beyan arasında bir uyuşmazlık varsa, öncelikle tarafların birbirlerini fiilen doğru anlayıp anlamadıklarına (Fiili Meram Anlatma Teorisi) bakılır. Aslında teori sahipleri aşamalı bir süreç önerirler: Önce fiili uygunluğun gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılır, sonra da yeni güven teorisi altında incelenen hallerin yani normatif uygunluğun olup olmadığına bakılır. Şayet taraflar birbirini fiilen anlamamışsa, o zaman dürüstlük kuralı (TMK m. 2) gereğince, "dürüst, makul ve namuslu bir insan o hal ve şartlar altında bu beyana nasıl bir anlam vermeliydi?" sorusu sorularak objektif bir anlam (normatif konsensüs) yaratılır.

Ancak Güven Teorisi de eleştirilerden muaf değildir. Zira "dürüst ve makul bir muhatabın ne anlaması gerektiği" kriteri son derece sübjektif, lastikli ve muğlak bir standarttır. Bu durum, irade-beyan uyuşmazlıklarının çözümünde tüm inisiyatifi hâkimin takdir yetkisine (Yargısal Aktivizme) bırakmaktadır. Hâkime bu derece geniş bir sözleşme yorumlama ve adeta "tarafların yerine geçerek sözleşme kurma" yetkisi verilmesi, bazı durumlarda hukuki belirliliği (legal certainty) zayıflatabilmektedir. Yine de tüm bu dogmatik kusurlarına rağmen, irade ve beyan farklılıklarında adaleti tesis etmenin en rasyonel ve insan onuruna yaraşır yolunun, dürüstlük kuralı ekseninde haklı güveni ve gerçek rızayı korumak olduğu günümüz modern borçlar hukukunda genel kabul görmektedir.

---

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Fikret Eren, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Kemal Oğuzman / M. Turgut Öz, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Halûk Nomer, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Selâhattin Sulhi Tekinay / Sermet Akman / Halûk Burcuoğlu / Atilla Altop, Tekinay Borçlar Hukuku Genel Hükümler.
• Yargı kararları: Türk Borçlar Kanunu m. 34'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Borçlar Kanunu (OR) OR Art. 9.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 34. madde metnine dayanır.

Görüş: Kapsamlı öğretici yorum benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.