1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 259. maddesi, Özel Borç İlişkileri kısmında "Satış Sözleşmesi" başlığı altındaki "Taksitle Satış" sözleşmelerine ilişkin alt bölümde yer almaktadır. Hüküm, taksitle satış sözleşmelerinde alıcının temerrüde düşmesi hâlinde satıcının sahip olduğu seçimlik hakları ve bu hakların kullanılabilmesi için öngörülen emredici nitelikteki sınırlamaları düzenlemektedir. Taksitle satış sözleşmesi, satıcının malı bedelin tamamı ödenmeden önce alıcıya teslim ettiği, alıcının ise bedeli kısım kısım ödemeyi üstlendiği, kredili bir satış türüdür [1, 2]. Bu niteliği gereği alıcı, ekonomik olarak zayıf ve korunmaya muhtaç konumdadır [3].
Borçlar hukuku sistematiğinde kural olarak borçlunun temerrüdü TBK m. 117 ve devamı (özellikle iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde TBK m. 123-125) hükümlerine tabidir. Ancak TBK m. 259, taksitle satış sözleşmeleri bağlamında borçlunun (alıcının) temerrüdünü özel olarak düzenleyen, genel hükümlere nazaran lex specialis (özel kanun) niteliğinde bir maddedir. Kanun koyucu, satıcının sözleşmeye koyacağı ağır muacceliyet kayıtları (acceleration clauses) ve ani dönme (rescission) beyanları ile alıcının mahvına yol açmasını engellemek amacıyla, İsviçre Borçlar Kanunu'ndaki (OR) gelişmelere paralel olarak çok sıkı şekil ve miktar şartları ihdas etmiştir [4, 5]. Mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu'nun (eBK) 222-224. maddelerindeki kısmi düzenlemelerin yetersizliği giderilmiş, özellikle muacceliyet kaydının işletilebilmesi için öngörülen bildirim süresi (mehil) TBK m. 259/3 ile 15 gün olarak netleştirilmiş ve her iki seçimlik hak (muacceliyet ve dönme) için de zorunlu kılınmıştır [4, 5].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
Maddenin fıkraları, alıcının temerrüdünün hangi aşamada gerçekleştiğine göre ikili bir ayrıma gitmiştir: Peşinatın ödenmesinde temerrüt ve taksitlerin ödenmesinde temerrüt.
2.1. Peşinatı Ödemede Temerrüt (TBK m. 259/1)
TBK m. 259/1 uyarınca, "Alıcı peşinatı ödemede temerrüde düşerse satıcı, sadece peşinatı isteyebilir veya sözleşmeden dönebilir." Bu hüküm, henüz ifa sürecinin en başında temerrüde düşen alıcıya karşı satıcının tüm satış bedelinin ödenmesini (muacceliyet kaydı dahi olsa) talep etmesini engellemektedir [6]. Satıcı, henüz malı devretmemişken peşinat alınamazsa, sözleşmeyi ayakta tutarak peşinatın ifasını dava edebilir ya da sözleşmeden dönerek TBK m. 260 kapsamında uğradığı zararların (varsa) tazminini talep edebilir [7]. Bu kural, alıcının henüz taksit borcu altına girmeden önceki korunma ihtiyacının bir yansımasıdır.
2.2. Taksitleri Ödemede Temerrüt ve Muacceliyet Kaydı Sınırlamaları (TBK m. 259/2)
Alıcının taksitleri ödemede temerrüde düşmesi durumu ise 2. fıkrada son derece katı matematiksel koşullara bağlanmıştır [4]. Satıcının henüz vadesi gelmemiş taksitlerin tamamının (geri kalan satış bedelinin) bir defada ödenmesini isteyebilmesi (muacceliyet kaydının işletilmesi) veya sözleşmeden dönebilmesi için şu şartların kümülatif olarak bulunması gerekir:
- Açık Saklı Tutma Şartı: Satış sözleşmesinde, satıcının geri kalan bedelin tamamını isteme veya dönme hakkının açıkça (expressis verbis) saklı tutulmuş olması şarttır [4, 7].
- Miktar Şartı (Nitelikli Temerrüt): Alıcının temerrüde düştüğü miktar, sırf bir taksidin cüzi bir gecikmesi olmamalıdır. Kanun üç alternatifli bir alt sınır çizmiştir:
- Satış bedelinin en az onda birini (1/10) oluşturan ve birbirini izleyen en az iki taksidin ödenmemesi,
- Veya satış bedelinin en az dörtte birini (1/4) oluşturan tek bir taksidin ödenmemesi,
- Veya en son taksidin ödenmemesidir [4, 5].
Bu şartlardan biri gerçekleşmeden satıcı, sözleşmedeki muacceliyet kaydını işletemez ve ifa edilmemiş tüm bedeli talep edemez [5].
2.3. Dönme Hakkının Sınırlandırılması: Satıcının İade Yükümlülüğünün Fazla Olması
Fıkranın son cümlesi, doktrinde çokça tartışılan koruyucu bir bariyer getirmiştir: "Ancak, satıcının dönme dolayısıyla isteyebileceği miktar, ödenmiş olan taksitler tutarına eşit veya daha fazla ise satıcı sözleşmeden dönemez." Satıcı sözleşmeden döndüğünde TBK m. 260 uyarınca satılanın iadesini, hakkaniyete uygun bir kullanım bedelini ve olağandışı aşınma varsa tazminat isteyebilir [8]. Eğer satıcının dönme neticesinde alıcıdan talep edeceği bu menfi/kullanım kesintileri, alıcının bugüne kadar ödediği taksitlerin toplamını aşmıyorsa (yani dönme halinde satıcı alıcıya üste para iade edecekse) veya eşitse, kanun dönme hakkını yasaklamaktadır [4]. Buradaki ratio legis, malın bedelinin büyük kısmını ödemiş alıcının basit bir temerrüt yüzünden malı tamamen kaybetmesinin önüne geçmektir.
2.4. Ek Süre (Mehil) Verme Zorunluluğu (TBK m. 259/3)
Maddenin 3. fıkrası uyarınca, satıcının muacceliyet kaydını işletebilmesi veya sözleşmeden dönebilmesi için alıcıya "en az 15 günlük bir süre" tanıması zorunludur [5, 9]. Mülga 818 sayılı BK m. 224 döneminde, mehil verilmesinin sadece dönme için mi yoksa muacceliyet kaydı için de mi geçerli olduğu doktrinde tartışmalıydı [4]. Yeni TBK, her iki hakkın kullanımı için de satıcının alıcıya 15 günlük bir ödeme süresi (mehil) ihtarı göndermesini şart koşarak bu tartışmaya son vermiştir [5]. İşlem, belirli vadeli borç olsa dahi 15 günlük ek süre verilmeden muacceliyet veya dönme beyanı sonuç doğurmaz [5, 6].
3. Sistematik İlişkiler
- TBK m. 117 ve m. 123-125 (Genel Temerrüt Hükümleri): TBK m. 259, borçlunun temerrüdüne ilişkin genel hükümlerin (TBK m. 123 vd.) taksitle satış sözleşmesindeki istisnasıdır. TBK m. 123 uyarınca alacaklının (satıcının) borçluya "uygun bir süre" vermesi kuralı, TBK m. 259/3 ile "en az 15 gün" olarak kesinleştirilmiştir [5, 10]. Genel hükümlerde satıcı hemen dönme hakkını kullanabilirken, burada belirli miktar şartı (onda bir, dörtte bir vb.) aranmaktadır [4, 5].
- TBK m. 260 (Dönmenin Sonuçları): TBK m. 259/2'ye göre dönme hakkını kullanan satıcının, alıcıdan neleri talep edebileceği ve neleri iade edeceği TBK m. 260 hükmünde detaylandırılmıştır. İki madde birbirini doğrudan tamamlar [8].
- TKHK m. 19 (Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun): Taksitle satış, bir tüketici işlemi ise 6502 sayılı TKHK m. 19 hükümleri uygulanır. TKHK m. 19, TBK'dan farklı olarak muacceliyet kaydının işletilebilmesi için mehil süresini 15 gün değil, "en az 30 gün" olarak belirlemiştir [11]. Bu durumda "özel ve tüketici lehine olan kanun" (lex posterior/specialis) ilkesi gereği, tüketici işlemlerinde TKHK m. 19'daki 30 günlük süre uygulanır. Ticari ve adi taksitle satışlarda ise TBK m. 259'daki 15 günlük süre tatbik edilir.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay içtihatları, TBK m. 259 (ve mülga BK m. 222-224) hükümlerini sıkı bir denetime tabi tutmaktadır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili dairelerin yerleşik kararlarına göre, taksitli satımlarda alıcının temerrüde düşmesi hâlinde satıcının sözleşmeden dönebilmesi veya kalan taksitlerin tamamını muaccel kılabilmesi için yasadaki şartların harfiyen yerine getirilmesi zorunludur.
Yargıtay kararlarında, muacceliyet kaydı işletilerek bakiye alacağın tümünün talep edildiği icra takiplerinde, eğer alıcıya yasaya uygun biçimde "15 günlük ödeme mehlini içerir bir ihtarname" gönderilmemişse, takibin sadece vadesi gelen taksitler üzerinden devam edebileceği; vadesi gelmemiş taksitler yönünden muacceliyetin doğmadığı vurgulanmaktadır [5]. Benzer şekilde, ödenmeyen taksit toplamının sözleşme bedelinin onda birini aşıp aşmadığı mahkemece re'sen gözetilir; nitekim bu oranlar kamu düzenine ilişkin ve zayıf tarafı koruyucu niteliktedir [12].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Peşinat Temerrüdü Senaryosu):
(S) Şirketi, tacir olmayan (A) kişisine 500.000 TL bedelli bir iş makinesini taksitle satış sözleşmesiyle satmıştır. Sözleşmeye göre 50.000 TL peşin ödenecek, kalan kısım 3 yıla yayılan taksitlerle ifa edilecektir. (A), makineyi teslim almakla birlikte peşinatı ifa gününde ödememiştir. Bunun üzerine (S) Şirketi, sözleşmedeki muacceliyet kaydına dayanarak 500.000 TL'nin tamamının ödenmesi için ihtar göndermiştir.
Hukuki analiz: TBK m. 259/1 uyarınca, alıcı sadece peşinatı ödemede temerrüde düşerse, satıcı muacceliyet kaydını işleterek bedelin tümünü isteyemez. Satıcının sahip olduğu haklar "sadece peşinatı istemek" veya "sözleşmeden dönmek" ile sınırlıdır [6]. Bu nedenle (S)'nin tüm bedeli talep eden işlemi hukuken geçersizdir.
Olay 2 (Muacceliyet Şartlarının Oluşmaması Senaryosu):
(B) kişisi, (Y) şirketinden 200.000 TL tutarında bir mobilya takımını taksitle satın almış ve 40.000 TL peşinat ödemiştir. Kalan 160.000 TL, 10 eşit takside (aylık 16.000 TL) bölünmüştür. (B), sadece 3. ay taksidini ödemekte temerrüde düşmüş, bunun üzerine (Y) şirketi 15 günlük mehil ihtarı göndererek kalan 128.000 TL'lik bakiye borcun tamamının muaccel olduğunu bildirmiştir.
Hukuki analiz: Satıcının muacceliyet hakkını kullanabilmesi için TBK m. 259/2'deki miktar şartının gerçekleşmesi gerekir. Ödenmeyen miktar (16.000 TL), toplam satış bedelinin (200.000 TL) onda biri (20.000 TL) dahi değildir ve birbirini izleyen en az iki taksit ihlali de yoktur. Ayrıca 1/4'lük tek taksit kuralına da uyulmamıştır (16.000 < 50.000 TL). Bu nedenle, 15 günlük ihtar gönderilmiş olsa dahi kanuni miktar şartı oluşmadığından, satıcının muacceliyet beyanı hukuki sonuç doğurmaz; satıcı sadece vadesi gelen 16.000 TL'lik taksidi talep edebilir [4, 5].
6. Pratik Uygulama Notları
- İspat Yükü: Satıcı; muacceliyet kaydının sözleşmede açıkça yer aldığını, yasal onda bir/dörtte bir miktar şartının oluştuğunu ve alıcıya 15 günlük mehil süresini içeren ihtarı gönderip sürenin sonuçsuz kaldığını ispatla mükelleftir.
- Zamanaşımı / Süreler: TBK m. 259/3 uyarınca verilen süre en az 15 gün olmak zorundadır. Tüketici işlemlerinde bu süre en az 30 gün (TKHK m. 19) olarak uygulanmalıdır. Bu sürelere riayet edilmeksizin açılan davalar dava şartı/esastan reddedilir.
- Görevli/yetkili mahkeme: Taksitle satış işleminin taraflarından biri tüketici ise (mesleki/ticari amaç taşımayan) görevli mahkeme Tüketici Mahkemeleridir. Tarafların her ikisi de tacir ise (uygulanabildiği ölçüde) Asliye Ticaret, aksi halde Asliye Hukuk Mahkemeleri görevlidir. Yetkili mahkeme, TBK m. 262 gereğince, Türkiye'de yerleşim yeri olan alıcının taraf olduğu durumlarda alıcının yerleşim yeri mahkemesidir ve bu kuraldan önceden feragat edilemez [13].
- Yaygın uygulama hataları: Uygulamada satıcılar, muacceliyet kaydına dayanarak ihtar göndermeden icra takibine başlamaktadır [5, 6]. Mehil süresi verilmeden takibe geçilmesi açık bir kanuna aykırılık teşkil eder. Ayrıca, ödenmeyen peşinatın miktar şartı hesaplamasına dahil edilmesi hatadır; fıkralar arası ayrım gözetilmelidir.
7. Eleştirel Değerlendirme
TBK m. 259, irade özerkliği ve pacta sunt servanda (ahde vefa) ilkesine [14] getirilmiş oldukça güçlü bir müdahaledir. Borçlar Kanunu, klasik anlamda borçlunun temerrüdü sonuçlarını sözleşme özgürlüğü kapsamında taraf iradelerine bırakırken, taksitle satışlar bakımından alıcının ekonomik mahvını önlemek gayesiyle sözleşmeye kesin limitler çizmiştir.
Özellikle dönme hakkının yasaklandığı duruma ilişkin TBK m. 259/2'nin son cümlesi, doktrinde eleştirilere ve farklı yorumlara tabi tutulmaktadır. Hükmün, satıcının sözleşmeden dönme dolayısıyla isteyebileceği tazminat kalemlerinin (kullanım bedeli, değer kaybı vs. TBK m. 260) peşin ödenen taksitleri aşamaması hâlinde dönmeyi yasaklaması, orantılılık (mülkiyet hakkına müdahale) bağlamında satıcının aleyhine ağır bir tablo doğurabilmektedir. Alıcı sözleşmeye aykırı davranmış olmasına rağmen, ödediği tutar yüksek diye satıcının dönme (rescission) hakkının elinden alınması, satıcıyı bir nevi kredilendirmeye devam etmeye zorlamak anlamı taşımaktadır [4, 5]. Bununla birlikte kanun koyucu, sosyal devlet ilkesinin bir yansıması olarak zayıfı koruyan bu modeli bilinçli olarak tercih etmiş ve satıcının ancak icra yoluyla kalan taksitleri tahsil etmesine olanak tanımıştır.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 259. maddesi, Özel Borç İlişkileri kısmında "Satış Sözleşmesi" başlığı altındaki "Taksitle Satış" sözleşmelerine ilişkin alt bölümde yer almaktadır. Hüküm, taksitle satış sözleşmelerinde alıcının temerrüde düşmesi hâlinde satıcının sahip olduğu seçimlik hakları ve bu hakların kullanılabilmesi için öngörülen emredici nitelikteki sınırlamaları düzenlemektedir. Taksitle satış sözleşmesi, satıcının malı bedelin tamamı ödenmeden önce alıcıya teslim ettiği, alıcının ise bedeli kısım kısım ödemeyi üstlendiği, kredili bir satış türüdür [1, 2]. Bu niteliği gereği alıcı, ekonomik olarak zayıf ve korunmaya muhtaç konumdadır [3].
Borçlar hukuku sistematiğinde kural olarak borçlunun temerrüdü TBK m. 117 ve devamı (özellikle iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde TBK m. 123-125) hükümlerine tabidir. Ancak TBK m. 259, taksitle satış sözleşmeleri bağlamında borçlunun (alıcının) temerrüdünü özel olarak düzenleyen, genel hükümlere nazaran lex specialis (özel kanun) niteliğinde bir maddedir. Kanun koyucu, satıcının sözleşmeye koyacağı ağır muacceliyet kayıtları (acceleration clauses) ve ani dönme (rescission) beyanları ile alıcının mahvına yol açmasını engellemek amacıyla, İsviçre Borçlar Kanunu'ndaki (OR) gelişmelere paralel olarak çok sıkı şekil ve miktar şartları ihdas etmiştir [4, 5]. Mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu'nun (eBK) 222-224. maddelerindeki kısmi düzenlemelerin yetersizliği giderilmiş, özellikle muacceliyet kaydının işletilebilmesi için öngörülen bildirim süresi (mehil) TBK m. 259/3 ile 15 gün olarak netleştirilmiş ve her iki seçimlik hak (muacceliyet ve dönme) için de zorunlu kılınmıştır [4, 5].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
Maddenin fıkraları, alıcının temerrüdünün hangi aşamada gerçekleştiğine göre ikili bir ayrıma gitmiştir: Peşinatın ödenmesinde temerrüt ve taksitlerin ödenmesinde temerrüt.
2.1. Peşinatı Ödemede Temerrüt (TBK m. 259/1)
TBK m. 259/1 uyarınca, "Alıcı peşinatı ödemede temerrüde düşerse satıcı, sadece peşinatı isteyebilir veya sözleşmeden dönebilir." Bu hüküm, henüz ifa sürecinin en başında temerrüde düşen alıcıya karşı satıcının tüm satış bedelinin ödenmesini (muacceliyet kaydı dahi olsa) talep etmesini engellemektedir [6]. Satıcı, henüz malı devretmemişken peşinat alınamazsa, sözleşmeyi ayakta tutarak peşinatın ifasını dava edebilir ya da sözleşmeden dönerek TBK m. 260 kapsamında uğradığı zararların (varsa) tazminini talep edebilir [7]. Bu kural, alıcının henüz taksit borcu altına girmeden önceki korunma ihtiyacının bir yansımasıdır.
2.2. Taksitleri Ödemede Temerrüt ve Muacceliyet Kaydı Sınırlamaları (TBK m. 259/2)
Alıcının taksitleri ödemede temerrüde düşmesi durumu ise 2. fıkrada son derece katı matematiksel koşullara bağlanmıştır [4]. Satıcının henüz vadesi gelmemiş taksitlerin tamamının (geri kalan satış bedelinin) bir defada ödenmesini isteyebilmesi (muacceliyet kaydının işletilmesi) veya sözleşmeden dönebilmesi için şu şartların kümülatif olarak bulunması gerekir:
2.3. Dönme Hakkının Sınırlandırılması: Satıcının İade Yükümlülüğünün Fazla Olması
Fıkranın son cümlesi, doktrinde çokça tartışılan koruyucu bir bariyer getirmiştir: "Ancak, satıcının dönme dolayısıyla isteyebileceği miktar, ödenmiş olan taksitler tutarına eşit veya daha fazla ise satıcı sözleşmeden dönemez." Satıcı sözleşmeden döndüğünde TBK m. 260 uyarınca satılanın iadesini, hakkaniyete uygun bir kullanım bedelini ve olağandışı aşınma varsa tazminat isteyebilir [8]. Eğer satıcının dönme neticesinde alıcıdan talep edeceği bu menfi/kullanım kesintileri, alıcının bugüne kadar ödediği taksitlerin toplamını aşmıyorsa (yani dönme halinde satıcı alıcıya üste para iade edecekse) veya eşitse, kanun dönme hakkını yasaklamaktadır [4]. Buradaki ratio legis, malın bedelinin büyük kısmını ödemiş alıcının basit bir temerrüt yüzünden malı tamamen kaybetmesinin önüne geçmektir.
2.4. Ek Süre (Mehil) Verme Zorunluluğu (TBK m. 259/3)
Maddenin 3. fıkrası uyarınca, satıcının muacceliyet kaydını işletebilmesi veya sözleşmeden dönebilmesi için alıcıya "en az 15 günlük bir süre" tanıması zorunludur [5, 9]. Mülga 818 sayılı BK m. 224 döneminde, mehil verilmesinin sadece dönme için mi yoksa muacceliyet kaydı için de mi geçerli olduğu doktrinde tartışmalıydı [4]. Yeni TBK, her iki hakkın kullanımı için de satıcının alıcıya 15 günlük bir ödeme süresi (mehil) ihtarı göndermesini şart koşarak bu tartışmaya son vermiştir [5]. İşlem, belirli vadeli borç olsa dahi 15 günlük ek süre verilmeden muacceliyet veya dönme beyanı sonuç doğurmaz [5, 6].
3. Sistematik İlişkiler
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay içtihatları, TBK m. 259 (ve mülga BK m. 222-224) hükümlerini sıkı bir denetime tabi tutmaktadır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili dairelerin yerleşik kararlarına göre, taksitli satımlarda alıcının temerrüde düşmesi hâlinde satıcının sözleşmeden dönebilmesi veya kalan taksitlerin tamamını muaccel kılabilmesi için yasadaki şartların harfiyen yerine getirilmesi zorunludur.
Yargıtay kararlarında, muacceliyet kaydı işletilerek bakiye alacağın tümünün talep edildiği icra takiplerinde, eğer alıcıya yasaya uygun biçimde "15 günlük ödeme mehlini içerir bir ihtarname" gönderilmemişse, takibin sadece vadesi gelen taksitler üzerinden devam edebileceği; vadesi gelmemiş taksitler yönünden muacceliyetin doğmadığı vurgulanmaktadır [5]. Benzer şekilde, ödenmeyen taksit toplamının sözleşme bedelinin onda birini aşıp aşmadığı mahkemece re'sen gözetilir; nitekim bu oranlar kamu düzenine ilişkin ve zayıf tarafı koruyucu niteliktedir [12].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Peşinat Temerrüdü Senaryosu): (S) Şirketi, tacir olmayan (A) kişisine 500.000 TL bedelli bir iş makinesini taksitle satış sözleşmesiyle satmıştır. Sözleşmeye göre 50.000 TL peşin ödenecek, kalan kısım 3 yıla yayılan taksitlerle ifa edilecektir. (A), makineyi teslim almakla birlikte peşinatı ifa gününde ödememiştir. Bunun üzerine (S) Şirketi, sözleşmedeki muacceliyet kaydına dayanarak 500.000 TL'nin tamamının ödenmesi için ihtar göndermiştir. Hukuki analiz: TBK m. 259/1 uyarınca, alıcı sadece peşinatı ödemede temerrüde düşerse, satıcı muacceliyet kaydını işleterek bedelin tümünü isteyemez. Satıcının sahip olduğu haklar "sadece peşinatı istemek" veya "sözleşmeden dönmek" ile sınırlıdır [6]. Bu nedenle (S)'nin tüm bedeli talep eden işlemi hukuken geçersizdir.
Olay 2 (Muacceliyet Şartlarının Oluşmaması Senaryosu): (B) kişisi, (Y) şirketinden 200.000 TL tutarında bir mobilya takımını taksitle satın almış ve 40.000 TL peşinat ödemiştir. Kalan 160.000 TL, 10 eşit takside (aylık 16.000 TL) bölünmüştür. (B), sadece 3. ay taksidini ödemekte temerrüde düşmüş, bunun üzerine (Y) şirketi 15 günlük mehil ihtarı göndererek kalan 128.000 TL'lik bakiye borcun tamamının muaccel olduğunu bildirmiştir. Hukuki analiz: Satıcının muacceliyet hakkını kullanabilmesi için TBK m. 259/2'deki miktar şartının gerçekleşmesi gerekir. Ödenmeyen miktar (16.000 TL), toplam satış bedelinin (200.000 TL) onda biri (20.000 TL) dahi değildir ve birbirini izleyen en az iki taksit ihlali de yoktur. Ayrıca 1/4'lük tek taksit kuralına da uyulmamıştır (16.000 < 50.000 TL). Bu nedenle, 15 günlük ihtar gönderilmiş olsa dahi kanuni miktar şartı oluşmadığından, satıcının muacceliyet beyanı hukuki sonuç doğurmaz; satıcı sadece vadesi gelen 16.000 TL'lik taksidi talep edebilir [4, 5].
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
TBK m. 259, irade özerkliği ve pacta sunt servanda (ahde vefa) ilkesine [14] getirilmiş oldukça güçlü bir müdahaledir. Borçlar Kanunu, klasik anlamda borçlunun temerrüdü sonuçlarını sözleşme özgürlüğü kapsamında taraf iradelerine bırakırken, taksitle satışlar bakımından alıcının ekonomik mahvını önlemek gayesiyle sözleşmeye kesin limitler çizmiştir.
Özellikle dönme hakkının yasaklandığı duruma ilişkin TBK m. 259/2'nin son cümlesi, doktrinde eleştirilere ve farklı yorumlara tabi tutulmaktadır. Hükmün, satıcının sözleşmeden dönme dolayısıyla isteyebileceği tazminat kalemlerinin (kullanım bedeli, değer kaybı vs. TBK m. 260) peşin ödenen taksitleri aşamaması hâlinde dönmeyi yasaklaması, orantılılık (mülkiyet hakkına müdahale) bağlamında satıcının aleyhine ağır bir tablo doğurabilmektedir. Alıcı sözleşmeye aykırı davranmış olmasına rağmen, ödediği tutar yüksek diye satıcının dönme (rescission) hakkının elinden alınması, satıcıyı bir nevi kredilendirmeye devam etmeye zorlamak anlamı taşımaktadır [4, 5]. Bununla birlikte kanun koyucu, sosyal devlet ilkesinin bir yansıması olarak zayıfı koruyan bu modeli bilinçli olarak tercih etmiş ve satıcının ancak icra yoluyla kalan taksitleri tahsil etmesine olanak tanımıştır.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.