1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 216. maddesi, Özel Borç İlişkileri kısmında, Satış Sözleşmesi başlığı altında "Zapttan Sorumluluk" (Evictio) kurumunun alt bir müessesesi olarak düzenlenmiştir. Zapttan sorumluluk, satıcının, satılan malın mülkiyetini ve zilyetliğini, üçüncü kişilerin üstün hak iddialarından ari bir şekilde alıcıya devretme yükümlülüğünün doğal bir yaptırımıdır [1, 2]. Kural olarak, zapttan sorumluluğun doğabilmesi için üçüncü bir kişinin alıcıya karşı sahip olduğu üstün hakkı dava yoluyla ileri sürmesi ve bu durumun mahkeme kararıyla kesinleşmesi beklenir [3]. Ancak kanun koyucu, yargı ekonomisi, dürüstlük kuralı ve pratik ticari gereklilikleri göz önünde bulundurarak, mahkeme kararı olmaksızın dahi satılanın üçüncü kişiye verilmesi durumunda satıcının zapttan sorumluluğunun devam edeceğini TBK m. 216 hükmü ile istisnai olarak düzenlemiştir [4, 5].
İsviçre Borçlar Kanunu'nun (OR) 194. maddesinden mehaz alınan bu düzenleme, alıcıyı her halükarda uzun, masraflı ve sonucu başından belli olan bir dava sürecine katlanmak zorunluluğundan kurtarmayı amaçlamaktadır. TBK m. 216 hükmü, alıcının üçüncü kişinin üstün hakkının açık ve tartışmasız olduğu durumlarda, hukuki bir zorunluluk hissiyle satılanı üçüncü kişiye teslim etmesine imkân tanırken, bu iyi niyetli veya rasyonel teslimin, satıcının garanti (tekeffül) borcunu ortadan kaldırmayacağını açıkça teminat altına almaktadır [4, 6].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Dürüstlük Kurallarına Uygun Olarak Tanıma ve Satılanı Verme (TBK m. 216/1, b. 1)
Hükmün ilk bendinde, alıcının, üçüncü kişinin hakkını "mahkeme kararı beklemeksizin" dürüstlük kurallarına (TMK m. 2) uygun olarak tanıması ve satılanı ona vermesi hâli düzenlenmiştir. Bu fıkranın uygulanabilmesi için, üçüncü kişinin mal üzerindeki üstün hakkının (örneğin ayni hakkının) objektif olarak tartışmasız veya güçlü karinelerle ispatlanabilir nitelikte olması gerekmektedir. Şayet alıcı, basiretli ve objektif bir değerlendirme yaptığında üçüncü kişinin hakkının mahkemece kesinlikle onanacağı kanaatine dürüstlük kuralı çerçevesinde varıyorsa, gereksiz yargılama giderlerine ve faiz yüküne sebebiyet vermemek adına malı üçüncü kişiye teslim edebilir [4, 7]. Doktrinde bu ifadenin muğlaklığı eleştirilmiş olup, "mahkeme kararı beklenmeksizin" ibaresinin, dava açıldıktan sonra hüküm verilmeden önceki aşamayı mı yoksa henüz hiç dava açılmadan önceki aşamayı mı kapsadığı tartışılmıştır. Hâkim görüş, her iki ihtimalin de bu kapsama dâhil olduğu yönündedir [7]. Alıcının bu tespiti hatalı çıkar ve gerçekte üçüncü kişinin üstün bir hakkı olmadığı anlaşılırsa, alıcı satıcıya karşı zapttan sorumluluk taleplerini ileri süremez.
2.2. Uyuşmazlığın Tahkim Yoluyla Çözümü ve Uyarı Külfeti (TBK m. 216/1, b. 2)
İkinci bent, taraflar veya alıcı ile üçüncü kişi arasındaki uyuşmazlığın tahkim yoluyla (arbitration) çözümlenmesi ihtimalini düzenler. Tahkim, yargılamanın mahkemeler dışında hakemlerce yapılmasıdır. TBK m. 216/1-b.2 uyarınca, alıcı üçüncü kişi ile uyuşmazlığını tahkime götürmeden önce satıcıyı derhâl ve "gecikmeksizin" uyarmak, uyuşmazlığı dava yoluyla çözümlemesini istemek zorundadır [4, 8]. Bu uyarı yapılmazsa, satıcının zapttan sorumluluğu kural olarak ortadan kalkar. Bu ihbar/uyarı külfetinin amacı, satıcıya sürece dâhil olma, savunma araçlarını sunma ve tahkim yargılamasındaki olası hak kayıplarını engelleme fırsatını vermektir [6, 9]. Satıcı bu uyarıya rağmen eylemsiz kalırsa, alıcının tahkim yoluna gitmesi ve tahkim kararı sonucunda malı üçüncü kişiye devretmesi satıcının sorumluluğunu kaldırmaz [9].
2.3. Üçüncü Kişiye Vermekle Yükümlü Olduğunu İspat Külfeti (TBK m. 216/2)
Maddenin son fıkrası, alıcının satılanı üçüncü kişiye vermekle yükümlü olduğunu ispat etmesi hâlinde satıcının sorumluluğunun devam edeceğini düzenler. Doktrinde (örneğin Fadıl Yıldırım tarafından da haklı olarak eleştirildiği üzere), bu fıkra aslında birinci fıkranın (TBK m. 216/1, b. 1) bir nevi tekrarı ve hukuki sonucunun tamamlayıcısı niteliğindedir [6, 10]. Alıcı, mahkeme kararı olmadan malı teslim ettiğinde, her hâlükârda zapttan sorumluluk hükümlerine dayanabilmek için, bu teslimin keyfi olmadığını, hukuken mecbur kaldığı (üçüncü kişinin mutlak anlamda üstün hakka sahip olduğu) bir durum olduğunu "ispat yükü" altındadır [6, 11]. Eğer satıcı, alıcının malı üçüncü kişiye vermek mecburiyetinde olmadığını iddia ederse, ispat külfeti alıcıdadır [11].
3. Sistematik İlişkiler
- TBK m. 214 (Zapttan Sorumluluğun Şartları) ve TBK m. 215 (Davanın Bildirimi): Madde 216, zapt kurumunun temel prensiplerinin yer aldığı 214 ve 215. maddelerin doğrudan istisnasıdır. TBK m. 215 uyarınca alıcının kendisine açılan davayı satıcıya ihbar külfeti bulunmaktayken, m. 216 dava aşamasına hiç geçilmeden veya geçilmiş olsa da karar çıkmadan malın verilmesi durumlarını düzenleyerek hukuki bir köprü görevi görür [4, 8, 12].
- TMK m. 2 (Dürüstlük Kuralı): TBK m. 216/1'de zikredilen dürüstlük kuralı, alıcının uyuşmazlığı uzatarak satıcıya ekstra yargılama gideri (TMK m. 2 çerçevesinde hakkın kötüye kullanılması yasağı) yüklememesini emreder.
- HMK m. 407 vd. (Tahkim): Kanun koyucunun uyuşmazlığın tahkimle çözümüne imkân tanıyan bendi, HMK'daki tahkim veya milletlerarası tahkim (MTK) mevzuatıyla sistematik bir bütünlük oluşturur.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay kararlarında, mahkeme kararı olmaksızın satılanı üçüncü kişiye veren alıcının zapttan doğan haklarını kullanabilmesi sıkı ispat şartlarına bağlanmıştır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili daireleri (özellikle mülga 13. HD ve halefi daireler), alıcının mahkeme kararı olmadan üçüncü kişiye eşyayı teslim etmesi durumunda, satıcıya karşı açacağı menfi zarar veya bedel iadesi davalarında (TBK m. 217), üçüncü kişinin üstün hakkını duraksamaya yer bırakmayacak bir kesinlikle ispatlamasını şart koşmaktadır.
Özellikle araç satışlarında, aracın çalıntı çıkması veya change (motor/şasi numarası değiştirilmiş) olması sebebiyle kolluk kuvvetleri veya Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından araca el konulduğu durumlarda, Yargıtay bunu mahkeme kararı olmaksızın dahi bir "zapt" olgusu olarak kabul etmekte ve alıcının satıcıya rücu edebileceğine (TBK m. 216, m. 217) hükmetmektedir [13-15]. Burada el koyma (müsadere) işlemleri, alıcının kendi rızasıyla değil, hukuki bir zorunluluk (ispat edilmiş üstün kamu veya üçüncü kişi hakkı) neticesinde gerçekleştiğinden, zaptın şartları tahakkuk etmiş sayılmaktadır [14, 16].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Çalıntı Araç Satışı ve El Koyma):
A, B’den noter aracılığıyla bir otomobil satın almış, ancak bir ay sonra aracın aslında çalıntı ve "change" olduğu trafik kontrolleri esnasında anlaşılmıştır. Cumhuriyet Savcılığının talimatıyla araca kolluk kuvvetlerince el konulmuş ve asıl malikine yediemin olarak teslim edilmiştir. A, herhangi bir hukuk davası (istihkak davası) açılmasını ve aleyhine sonuçlanmasını beklemeksizin B’ye karşı ödediği bedelin iadesi için dava açmıştır.
Hukuki analiz: TBK m. 216/2 bağlamında A, malı üçüncü kişiye (veyahut devlete/gerçek malike) vermekle yükümlü olduğunu polis ve savcılık tutanaklarıyla tartışmasız bir biçimde ispat edebilecek durumdadır. Bu sebeple mahkeme kararı ile zapt hükmünün kesinleşmesi beklenmeksizin satıcı B’nin zapttan doğan sorumluluğu, TBK m. 217'deki tam zapt hükümleri çerçevesinde devam eder [11, 13, 15].
Olay 2 (Tahkim Şartı ve Uyarı Külfetinin İhlali):
Ticari bir satım sözleşmesi kapsamında tacir C, tedarikçi D'den aldığı tekstil makinelerini fabrikasına kurar. Bir süre sonra patent ve mülkiyet iddiaları olan çok uluslu bir şirket (E), makinelerin kendi tasarımlarının haksız kopyası olduğunu ve üzerinde ayni hakkı bulunduğunu iddia ederek C'ye ihtarname çeker ve konuyu tahkime taşımayı teklif eder. C, durumu D'ye hiç bildirmeden E ile tahkim sözleşmesi yapar. Tahkim sonucunda C kaybeder ve makineleri E'ye teslim eder. Akabinde C, D'ye rücu davası açar.
Hukuki analiz: TBK m. 216/1, b.2 uyarınca, alıcı C'nin uyuşmazlığı tahkime götürmeden önce satıcı D'yi dava yoluyla çözüm konusunda gecikmeksizin uyarması kanuni bir zorunluluktur [4, 9]. C, bu uyarı külfetini hiç yerine getirmediğinden ve satıcıya savunma/müdahale etme hakkı tanımadığından, satıcı D zapttan sorumluluktan kurtulacaktır.
6. Pratik Uygulama Notları
- İspat yükü: TBK m. 216 kapsamında ispat külfeti bütünüyle alıcıdadır. Alıcı, teslim ettiği 3. kişinin gerçekten üstün ve def'edilemez bir hakka sahip olduğunu, teslimin kendi haksız kabülünden değil hukuki bir zorunluluktan (veya TMK m. 2 dürüstlük kuralı gerekliliğinden) doğduğunu somut delillerle mahkemede kanıtlamak zorundadır [6, 11].
- Zamanaşımı / Süreler: Zapttan sorumluluğa ilişkin kanunda özel bir zamanaşımı öngörülmemiştir. Bu nedenle TBK m. 146 gereği alıcının satıcıya karşı açacağı sözleşmenin feshi, bedel iadesi veya tazminat davaları (menfi/müspet zarar), zapt olayının gerçekleştiği tarihten itibaren genel zamanaşımı süresi olan 10 yıla tabidir [17-19].
- Görevli/yetkili mahkeme: Davanın taraflarına göre, her iki taraf tacir ve iş ticari ise Asliye Ticaret Mahkemesi; taraflardan biri tüketici ise Tüketici Mahkemesi; diğer hâllerde Asliye Hukuk Mahkemesi görevlidir (HMK m. 2). Yetkili mahkeme genel kurallara göre belirlenir.
- Yaygın uygulama hataları: Alıcıların, satıcıya herhangi bir ihbarda bulunmaksızın veya ispat vasıtalarını (delil tespiti vs.) garantiye almadan üçüncü kişi ile "haricen anlaşıp" malı teslim etmeleri ve ardından satıcıya yönelmeleridir. Satıcı, 3. kişinin üstün hakkını çürütebilecek bir belgeye sahip olabileceği için, uyarı ve ispat zorunlulukları atlandığında alıcının davaları çoğunlukla reddedilmektedir.
7. Eleştirel Değerlendirme
Türk hukuk doktrininde (örneğin Prof. Dr. Fadıl Yıldırım ve Prof. Dr. Fikret Eren tarafından), TBK m. 216'nın lafzı ve fıkraları arasındaki mantıksal kurgu sıklıkla eleştirilmektedir [10, 20].
Birinci eleştiri, maddenin birinci fıkrasının birinci bendinde geçen "mahkeme kararı beklenmeksizin" ibaresinin muğlaklığına ilişkindir. Bu ibarenin sadece açılmış bir dava sürerken verilecek kararı beklememeyi mi, yoksa henüz ortada hiçbir dava yokken doğrudan teslimi mi kapsadığı kanun lafzından net anlaşılamamaktadır. Ancak teleolojik (amaçsal) yorum yapıldığında, henüz dava açılmamış safhayı da kapsadığı genel kabul görmektedir [7].
İkinci ve daha güçlü eleştiri ise normun sistematiğine ilişkindir. Maddenin son fıkrasında yer alan "Satıcının sorumluluğu, alıcının satılanı üçüncü kişiye vermekle yükümlü olduğunu ispat etmesi durumunda da devam eder" şeklindeki düzenleme, esasen birinci fıkranın ilk bendinin hukuki sonucu niteliğindedir. Birinci bende göre malı üçüncü kişiye teslim eden alıcı, zaten bu eyleminin haklı (vermekle yükümlü) olduğunu ispat etmedikçe satıcıyı sorumlu tutamaz. Hal böyleyken, aynı hukuki prensibin sanki ayrı, alternatif bir senaryoymuş gibi son fıkrada tekrar edilmesi, kanun yapma tekniği açısından zayıflık olarak nitelendirilmiş ve hükmün daha derli toplu bir şekilde "Alıcı, mahkeme kararı bulunmasa dahi satılanı üçüncü kişiye vermek mecburiyetinde kaldığını ispat ederse satıcının sorumluluğu devam eder" cümlesi etrafında şekillendirilmesi gerektiği savunulmuştur [6, 10].
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 216. maddesi, Özel Borç İlişkileri kısmında, Satış Sözleşmesi başlığı altında "Zapttan Sorumluluk" (Evictio) kurumunun alt bir müessesesi olarak düzenlenmiştir. Zapttan sorumluluk, satıcının, satılan malın mülkiyetini ve zilyetliğini, üçüncü kişilerin üstün hak iddialarından ari bir şekilde alıcıya devretme yükümlülüğünün doğal bir yaptırımıdır [1, 2]. Kural olarak, zapttan sorumluluğun doğabilmesi için üçüncü bir kişinin alıcıya karşı sahip olduğu üstün hakkı dava yoluyla ileri sürmesi ve bu durumun mahkeme kararıyla kesinleşmesi beklenir [3]. Ancak kanun koyucu, yargı ekonomisi, dürüstlük kuralı ve pratik ticari gereklilikleri göz önünde bulundurarak, mahkeme kararı olmaksızın dahi satılanın üçüncü kişiye verilmesi durumunda satıcının zapttan sorumluluğunun devam edeceğini TBK m. 216 hükmü ile istisnai olarak düzenlemiştir [4, 5].
İsviçre Borçlar Kanunu'nun (OR) 194. maddesinden mehaz alınan bu düzenleme, alıcıyı her halükarda uzun, masraflı ve sonucu başından belli olan bir dava sürecine katlanmak zorunluluğundan kurtarmayı amaçlamaktadır. TBK m. 216 hükmü, alıcının üçüncü kişinin üstün hakkının açık ve tartışmasız olduğu durumlarda, hukuki bir zorunluluk hissiyle satılanı üçüncü kişiye teslim etmesine imkân tanırken, bu iyi niyetli veya rasyonel teslimin, satıcının garanti (tekeffül) borcunu ortadan kaldırmayacağını açıkça teminat altına almaktadır [4, 6].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Dürüstlük Kurallarına Uygun Olarak Tanıma ve Satılanı Verme (TBK m. 216/1, b. 1)
Hükmün ilk bendinde, alıcının, üçüncü kişinin hakkını "mahkeme kararı beklemeksizin" dürüstlük kurallarına (TMK m. 2) uygun olarak tanıması ve satılanı ona vermesi hâli düzenlenmiştir. Bu fıkranın uygulanabilmesi için, üçüncü kişinin mal üzerindeki üstün hakkının (örneğin ayni hakkının) objektif olarak tartışmasız veya güçlü karinelerle ispatlanabilir nitelikte olması gerekmektedir. Şayet alıcı, basiretli ve objektif bir değerlendirme yaptığında üçüncü kişinin hakkının mahkemece kesinlikle onanacağı kanaatine dürüstlük kuralı çerçevesinde varıyorsa, gereksiz yargılama giderlerine ve faiz yüküne sebebiyet vermemek adına malı üçüncü kişiye teslim edebilir [4, 7]. Doktrinde bu ifadenin muğlaklığı eleştirilmiş olup, "mahkeme kararı beklenmeksizin" ibaresinin, dava açıldıktan sonra hüküm verilmeden önceki aşamayı mı yoksa henüz hiç dava açılmadan önceki aşamayı mı kapsadığı tartışılmıştır. Hâkim görüş, her iki ihtimalin de bu kapsama dâhil olduğu yönündedir [7]. Alıcının bu tespiti hatalı çıkar ve gerçekte üçüncü kişinin üstün bir hakkı olmadığı anlaşılırsa, alıcı satıcıya karşı zapttan sorumluluk taleplerini ileri süremez.
2.2. Uyuşmazlığın Tahkim Yoluyla Çözümü ve Uyarı Külfeti (TBK m. 216/1, b. 2)
İkinci bent, taraflar veya alıcı ile üçüncü kişi arasındaki uyuşmazlığın tahkim yoluyla (arbitration) çözümlenmesi ihtimalini düzenler. Tahkim, yargılamanın mahkemeler dışında hakemlerce yapılmasıdır. TBK m. 216/1-b.2 uyarınca, alıcı üçüncü kişi ile uyuşmazlığını tahkime götürmeden önce satıcıyı derhâl ve "gecikmeksizin" uyarmak, uyuşmazlığı dava yoluyla çözümlemesini istemek zorundadır [4, 8]. Bu uyarı yapılmazsa, satıcının zapttan sorumluluğu kural olarak ortadan kalkar. Bu ihbar/uyarı külfetinin amacı, satıcıya sürece dâhil olma, savunma araçlarını sunma ve tahkim yargılamasındaki olası hak kayıplarını engelleme fırsatını vermektir [6, 9]. Satıcı bu uyarıya rağmen eylemsiz kalırsa, alıcının tahkim yoluna gitmesi ve tahkim kararı sonucunda malı üçüncü kişiye devretmesi satıcının sorumluluğunu kaldırmaz [9].
2.3. Üçüncü Kişiye Vermekle Yükümlü Olduğunu İspat Külfeti (TBK m. 216/2)
Maddenin son fıkrası, alıcının satılanı üçüncü kişiye vermekle yükümlü olduğunu ispat etmesi hâlinde satıcının sorumluluğunun devam edeceğini düzenler. Doktrinde (örneğin Fadıl Yıldırım tarafından da haklı olarak eleştirildiği üzere), bu fıkra aslında birinci fıkranın (TBK m. 216/1, b. 1) bir nevi tekrarı ve hukuki sonucunun tamamlayıcısı niteliğindedir [6, 10]. Alıcı, mahkeme kararı olmadan malı teslim ettiğinde, her hâlükârda zapttan sorumluluk hükümlerine dayanabilmek için, bu teslimin keyfi olmadığını, hukuken mecbur kaldığı (üçüncü kişinin mutlak anlamda üstün hakka sahip olduğu) bir durum olduğunu "ispat yükü" altındadır [6, 11]. Eğer satıcı, alıcının malı üçüncü kişiye vermek mecburiyetinde olmadığını iddia ederse, ispat külfeti alıcıdadır [11].
3. Sistematik İlişkiler
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay kararlarında, mahkeme kararı olmaksızın satılanı üçüncü kişiye veren alıcının zapttan doğan haklarını kullanabilmesi sıkı ispat şartlarına bağlanmıştır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili daireleri (özellikle mülga 13. HD ve halefi daireler), alıcının mahkeme kararı olmadan üçüncü kişiye eşyayı teslim etmesi durumunda, satıcıya karşı açacağı menfi zarar veya bedel iadesi davalarında (TBK m. 217), üçüncü kişinin üstün hakkını duraksamaya yer bırakmayacak bir kesinlikle ispatlamasını şart koşmaktadır.
Özellikle araç satışlarında, aracın çalıntı çıkması veya change (motor/şasi numarası değiştirilmiş) olması sebebiyle kolluk kuvvetleri veya Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından araca el konulduğu durumlarda, Yargıtay bunu mahkeme kararı olmaksızın dahi bir "zapt" olgusu olarak kabul etmekte ve alıcının satıcıya rücu edebileceğine (TBK m. 216, m. 217) hükmetmektedir [13-15]. Burada el koyma (müsadere) işlemleri, alıcının kendi rızasıyla değil, hukuki bir zorunluluk (ispat edilmiş üstün kamu veya üçüncü kişi hakkı) neticesinde gerçekleştiğinden, zaptın şartları tahakkuk etmiş sayılmaktadır [14, 16].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Çalıntı Araç Satışı ve El Koyma): A, B’den noter aracılığıyla bir otomobil satın almış, ancak bir ay sonra aracın aslında çalıntı ve "change" olduğu trafik kontrolleri esnasında anlaşılmıştır. Cumhuriyet Savcılığının talimatıyla araca kolluk kuvvetlerince el konulmuş ve asıl malikine yediemin olarak teslim edilmiştir. A, herhangi bir hukuk davası (istihkak davası) açılmasını ve aleyhine sonuçlanmasını beklemeksizin B’ye karşı ödediği bedelin iadesi için dava açmıştır. Hukuki analiz: TBK m. 216/2 bağlamında A, malı üçüncü kişiye (veyahut devlete/gerçek malike) vermekle yükümlü olduğunu polis ve savcılık tutanaklarıyla tartışmasız bir biçimde ispat edebilecek durumdadır. Bu sebeple mahkeme kararı ile zapt hükmünün kesinleşmesi beklenmeksizin satıcı B’nin zapttan doğan sorumluluğu, TBK m. 217'deki tam zapt hükümleri çerçevesinde devam eder [11, 13, 15].
Olay 2 (Tahkim Şartı ve Uyarı Külfetinin İhlali): Ticari bir satım sözleşmesi kapsamında tacir C, tedarikçi D'den aldığı tekstil makinelerini fabrikasına kurar. Bir süre sonra patent ve mülkiyet iddiaları olan çok uluslu bir şirket (E), makinelerin kendi tasarımlarının haksız kopyası olduğunu ve üzerinde ayni hakkı bulunduğunu iddia ederek C'ye ihtarname çeker ve konuyu tahkime taşımayı teklif eder. C, durumu D'ye hiç bildirmeden E ile tahkim sözleşmesi yapar. Tahkim sonucunda C kaybeder ve makineleri E'ye teslim eder. Akabinde C, D'ye rücu davası açar. Hukuki analiz: TBK m. 216/1, b.2 uyarınca, alıcı C'nin uyuşmazlığı tahkime götürmeden önce satıcı D'yi dava yoluyla çözüm konusunda gecikmeksizin uyarması kanuni bir zorunluluktur [4, 9]. C, bu uyarı külfetini hiç yerine getirmediğinden ve satıcıya savunma/müdahale etme hakkı tanımadığından, satıcı D zapttan sorumluluktan kurtulacaktır.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
Türk hukuk doktrininde (örneğin Prof. Dr. Fadıl Yıldırım ve Prof. Dr. Fikret Eren tarafından), TBK m. 216'nın lafzı ve fıkraları arasındaki mantıksal kurgu sıklıkla eleştirilmektedir [10, 20].
Birinci eleştiri, maddenin birinci fıkrasının birinci bendinde geçen "mahkeme kararı beklenmeksizin" ibaresinin muğlaklığına ilişkindir. Bu ibarenin sadece açılmış bir dava sürerken verilecek kararı beklememeyi mi, yoksa henüz ortada hiçbir dava yokken doğrudan teslimi mi kapsadığı kanun lafzından net anlaşılamamaktadır. Ancak teleolojik (amaçsal) yorum yapıldığında, henüz dava açılmamış safhayı da kapsadığı genel kabul görmektedir [7].
İkinci ve daha güçlü eleştiri ise normun sistematiğine ilişkindir. Maddenin son fıkrasında yer alan "Satıcının sorumluluğu, alıcının satılanı üçüncü kişiye vermekle yükümlü olduğunu ispat etmesi durumunda da devam eder" şeklindeki düzenleme, esasen birinci fıkranın ilk bendinin hukuki sonucu niteliğindedir. Birinci bende göre malı üçüncü kişiye teslim eden alıcı, zaten bu eyleminin haklı (vermekle yükümlü) olduğunu ispat etmedikçe satıcıyı sorumlu tutamaz. Hal böyleyken, aynı hukuki prensibin sanki ayrı, alternatif bir senaryoymuş gibi son fıkrada tekrar edilmesi, kanun yapma tekniği açısından zayıflık olarak nitelendirilmiş ve hükmün daha derli toplu bir şekilde "Alıcı, mahkeme kararı bulunmasa dahi satılanı üçüncü kişiye vermek mecburiyetinde kaldığını ispat ederse satıcının sorumluluğu devam eder" cümlesi etrafında şekillendirilmesi gerektiği savunulmuştur [6, 10].
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.