1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 208. maddesi, satış sözleşmesinde yarar ve hasarın alıcıya geçiş anını düzenlemektedir. Mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun (eBK) 183. maddesinde yer alan ve Roma Hukukundaki "periculum est emptoris" (hasar alıcıya aittir) kuralına dayanan sistem, TBK ile köklü bir değişikliğe uğramıştır. Eski düzenlemede, parça borçlarında kural olarak sözleşmenin kurulduğu andan itibaren hasarın alıcıya geçtiği kabul edilmekteydi [1, 2]. Bu durum, zilyetliği ve dolayısıyla mal üzerindeki fiili hakimiyeti henüz elde etmemiş olan alıcının, malın yok olması veya hasara uğraması riskine katlanmak zorunda bırakılması sebebiyle doktrinde ve yargı kararlarında hakkaniyete aykırı bulunarak yoğun şekilde eleştirilmiştir [3-5].
Yeni TBK m. 208 hükmü, İsviçre Borçlar Kanunu'ndaki (OR) eski yaklaşımdan uzaklaşarak Alman Medeni Kanunu (BGB § 446) ve Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması (CISG m. 69 vd.) ile uyumlu modern bir sistem benimsemiştir [5-7]. Yeni sistemin temel felsefesi, hasarın mülkiyetin intikaline değil, zilyetliğin devrine bağlanmasıdır [8]. Buna göre, kanundan, durumun gereğinden veya sözleşmede öngörülen özel koşullardan doğan ayrık hâller saklı kalmak kaydıyla, taşınır satışlarında zilyetliğin devrine, taşınmaz satışlarında ise tescil anına kadar yarar ve hasar satıcıya aittir [9, 10]. Düzenleme, parça borcu ile çeşit (cins) borcu arasındaki ayrımı terk etmiş, bunun yerine taşınır-taşınmaz satışı ayrımını merkeze almıştır [9]. Bu maddenin düzenlediği "hasar" kavramı, edim hasarını değil, doğrudan doğruya "bedel hasarı"nı (Preisgefahr) ifade etmektedir [11-13].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Hasar ve Bedel Hasarı Kavramı
Geniş anlamda hasar, eşyanın maddi anlamda yok olması, bozulması veya değerinin azalmasını ifade ederken; dar ve teknik anlamda (borçlar hukuku bağlamında) hasar, ifa edilmeden önce taraflardan hiçbirine yüklenemeyen (kusursuz) sebeplerle edimin imkânsızlaşması halidir [14-16]. TBK m. 208'de düzenlenen husus "bedel hasarı"dır [13]. Bedel hasarı, satılanın hasara uğraması sebebiyle satıcının ifa yükümlülüğünden kurtulmasına karşın, alıcının satış bedelini ödemekle yükümlü olmaya devam edip etmeyeceği sorunuyla ilgilidir [11, 17]. Hasarın alıcıya geçmesi demek, alıcının malı teslim alamamış olmasına rağmen bedel ödeme borcunu ifa etmek zorunda kalması anlamına gelir [18].
2.2. Taşınır Satışlarında Zilyetliğin Devri (TBK m. 208/I)
Maddenin ilk fıkrası, taşınır satışlarında hasarın geçişi için "zilyetliğin devri" (Besitzübergang) anını esas almıştır [8, 19]. Kanun koyucu bilinçli olarak "teslim" kavramı yerine "zilyetliğin devri" kavramını kullanmıştır [20]. Dolayısıyla, malın fiilen teslim edilmediği ancak zilyetliğin kısa elden teslim, hükmen teslim, havale veya emtiayı temsil eden senetlerin teslimi gibi yollarla devredildiği durumlarda da hasar alıcıya geçecektir [20, 21].
2.3. Taşınmaz Satışlarında Tescil Anı (TBK m. 208/I)
Taşınmaz satışlarında kural olarak hasar, tapu siciline tescil anına kadar satıcıya aittir ve tescil ile alıcıya geçer [21, 22]. Bu durum, taşınmazlarda fiili hakimiyetin (zilyetliğin) tescilden önce veya sonra geçmesi ihtimallerinde TBK m. 245 hükmü ile birlikte değerlendirilmelidir. Zira TBK m. 245, tescilden sonraki bir tarihte teslim edilecek taşınmazlar için hasarın geçişini teslime bağlayarak TBK m. 208'in kanuni bir istisnasını oluşturur [23, 24].
2.4. Alıcının Temerrüdü (TBK m. 208/II)
TBK m. 208/II uyarınca, alıcının satılanın zilyetliğini devralmada temerrüde düşmesi hâlinde (alacaklı temerrüdü), zilyetlik devredilmişçesine hasar alıcıya geçer [25]. Bu hüküm, BGB § 446'dan esinlenilmiş olup, haklı bir sebep olmaksızın malı teslim almaktan kaçınan alıcının, malın satıcının elindeyken kusursuz yere telef olması riskine katlanmasını sağlar [25-27]. Ancak alıcının teslim almaktan kaçınmakta haklı bir sebebi varsa (örneğin ifa edilen malın ayıplı olması), usulüne uygun bir ifa teklifi bulunmadığından hasar alıcıya geçmez [27].
2.5. Mesafe Satışı (TBK m. 208/III)
Satıcının, alıcının isteği üzerine satılanı ifa yerinden başka bir yere göndermesi (mesafe satışı) durumunda, hasar, malın taşıyıcıya teslim edildiği anda alıcıya geçer [18, 28]. Yeni düzenlemede eBK m. 183/II'deki "ayırt edilmiş olma" şartı kaldırılmış ve hem parça hem de çeşit borçları için bu kural genel geçer hâle getirilmiştir [29, 30]. Burada maddedeki kilit unsur, gönderimin "alıcının isteği üzerine" yapılmasıdır; alıcının talebi olmaksızın satıcının kendi inisiyatifiyle malı göndermesi hâlinde TBK m. 208/III uygulanmaz ve hasar alıcıya geçmez [30-32].
3. Sistematik İlişkiler
- TBK m. 136 (Sonraki Kusursuz İmkânsızlık): TBK m. 136 genel kuralı gereğince, karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde kusursuz imkânsızlık sebebiyle borcundan kurtulan taraf (satıcı), karşı edimi (satış bedelini) talep edemez [33, 34]. Ancak TBK m. 136/I son cümlesi, hasarın alacaklıya yüklendiği durumları istisna tutar. İşte TBK m. 208, bu istisnanın satış sözleşmesindeki somut yansımasıdır [35]. Hasarın alıcıya geçtiği andan sonra mal telef olursa, satıcı ifa borcundan TBK m. 136 uyarınca kurtulur, ancak bedeli talep etme hakkını TBK m. 208 uyarınca korur.
- TBK m. 245 (Taşınmaz Satışlarında Teslim): Taşınmaz satışlarında hasar kural olarak tescil ile geçer. Ancak tescilin yapılmış olmasına rağmen sözleşme ile teslimin ileri bir tarihe bırakıldığı (yazılı şekil şartına tabi) sözleşmelerde hasar, tescil ile değil, "teslim" ile geçer [23, 24, 36].
- TBK m. 219 vd. (Ayıptan Sorumluluk): Satıcının ayıptan sorumluluğunun doğabilmesi için maldaki ayıbın kural olarak hasarın alıcıya geçtiği an itibarıyla mevcut olması gerekir [37-40]. Hasarın alıcıya intikalinden sonra (örneğin zilyetliğin devrinden sonra) ortaya çıkan bozulmalar, satıcının özel bir garantisi veya ağır kusuru yoksa, alıcının sorumluluğundadır [38, 41].
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay kararlarında TBK m. 208 çerçevesindeki uyuşmazlıklar, genellikle malın taşıma sırasında veya teslimden önce zayi olması hallerinde yoğunlaşmaktadır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Daireleri, taşınır mal henüz alıcıya (veya onun yetkilendirdiği taşıyıcıya) teslim edilmeden ortaya çıkan mücbir sebep veya kazaen zayi durumlarında bedel hasarının satıcıda olduğunu açıkça vurgulamaktadır [42]. Keza, mesafe satışlarında, alıcının talimatıyla malların bağımsız taşıyıcıya verildiği anın ispatı bağlamında, taşıma irsaliyeleri ve teslim tutanaklarının bağlayıcılığına sıkı sıkıya dayanılmaktadır.
Ayıplı ifa uyuşmazlıklarında ise, Yargıtay teslim sırasında (hasarın intikali anında) malda var olan bir üretim hatasının (gizli ayıp) sonradan ortaya çıkması durumlarında hasar kavramı ile ayıp kavramını net olarak birbirinden ayırmakta, hasarın alıcıya geçmiş olmasının satıcının önceden var olan üretim hatasından doğan ayıptan sorumluluğunu ortadan kaldırmayacağına hükmetmektedir [43].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1:
İstanbul'daki bir fabrikadan sanayi tipi dokuma makinesi satın alan (A), sözleşmede kararlaştırılan ifa yeri İstanbul olmasına rağmen, satıcı (S)'den makinenin Bursa'daki fabrikasına nakliye şirketine verilerek gönderilmesini talep etmiştir. (S), makineyi bağımsız bir kargo şirketine teslim etmiş, ancak taşıma aracının yolda bir doğal afet (heyelan) sonucu devrilmesi nedeniyle makine tamamen kullanılamaz hâle gelmiştir. (A), makinenin kendisine teslim edilmediğini belirterek satış bedelini ödemekten imtina etmiştir.
Hukuki analiz: Somut olay bir mesafe satışıdır (TBK m. 208/III). Mal, alıcı (A)'nın isteği üzerine ifa yerinden başka bir yere gönderilmektedir [18, 28]. Hasar (bedel hasarı), malın taşıyıcıya teslim edildiği anda alıcı (A)'ya geçmiştir. Dolayısıyla makinenin zayi olması kusursuz bir imkânsızlık (TBK m. 136) olsa da, hasar taşıyıcıya teslim ile alıcıya intikal ettiğinden, (A) satış bedelini ödemekle yükümlüdür ve ödemekten imtina edemez [18, 30].
Olay 2:
Taraflar arasında kurulan geçerli bir taşınır satış sözleşmesi kapsamında (S), alıcı (B)'ye özel üretim mobilyaların teslimi için 10 Kasım tarihini belirlemiş ve malları hazır ederek (B)'ye bildirimde bulunmuştur. (B), haklı bir nedeni olmaksızın malları teslim almaktan kaçınmıştır. 15 Kasım günü, (S)'nin deposuna komşu olan ve (S)'nin hiçbir kusuru bulunmayan bir binadan sıçrayan yangın nedeniyle depo ve içindeki mobilyalar kül olmuştur.
Hukuki analiz: Olayda alıcı (B), zilyetliği devralmada temerrüde düşmüştür (alacaklı temerrüdü). TBK m. 208/II gereğince, alıcının temerrüde düşmesi hâlinde zilyetlik devredilmişçesine hasar alıcıya geçer [25]. Depodaki yangından dolayı (S)'nin bir kusuru bulunmadığından, hasar alıcı (B)'nin üzerindedir. (B), mobilyaları teslim alamayacak olmasına rağmen satış bedelini (S)'ye ödemekle yükümlüdür [18, 26, 27].
6. Pratik Uygulama Notları
- İspat yükü: Satış sözleşmesinde hasarın alıcıya geçtiğini iddia eden taraf (kural olarak satış bedelini talep eden satıcı), zilyetliğin devredildiğini, alıcının temerrüde düştüğünü veya mesafe satışında malın alıcının isteği üzerine taşıyıcıya teslim edildiğini kanıtlamakla mükelleftir.
- Zamanaşımı / Süreler: Bedel hasarının alıcıda olduğu durumlarda satıcının satış bedeline ilişkin talep hakkı, TBK m. 146 uyarınca kural olarak on yıllık genel zamanaşımı süresine tâbidir. Ancak alıcının ayıba ilişkin itirazları ve dava hakları, hasarın geçtiği andan itibaren başlayacak olan olağan iki yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m. 231) [44-46].
- Görevli/yetkili mahkeme: Sözleşmenin taraflarının tacir olup olmamasına veya bir tarafın tüketici olmasına göre asliye hukuk, asliye ticaret veya tüketici mahkemeleri görevli olabilir (HMK m. 2 vd., TTK m. 4, TKHK m. 73).
- Yaygın uygulama hataları: Taşınmaz satışlarında "hükmen teslim" (zilyetliğin satıcıda kalmaya devam etmesi ancak mülkiyetin tescili) hâllerinde TBK m. 245'in dar veya hatalı yorumlanması sık rastlanan bir durumdur. Uygulamada çoğu kez sadece maddi ziyan (eşyanın zararı) ile bedel hasarı kavramları karıştırılarak, telef olan malın bedelinin iadesi hususunda yanlış temellendirmeler (TBK m. 136'nın mutlak şekilde uygulanacağı yanılgısı) yapılmaktadır. Ayrıca mesafe satışlarında taşımanın alıcının açık talebi olmadan, salt satıcının inisiyatifi veya "ücretsiz kargo" kampanyası dahilinde ifa yardımcısıyla yapılması durumlarında taşıyıcıya teslim ile hasarın geçmeyeceği hususu göz ardı edilmektedir [30-32].
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde TBK m. 208'in, eBK m. 183'teki katı ve adil olmayan sisteme getirdiği değişiklik takdirle karşılanmıştır [5, 7]. Mülkiyetin geçişini borçlandırıcı işlemin değil tasarruf işleminin (teslim/tescil) sağladığı bir hukuk sisteminde, zilyetliği devralmayan kişinin malın hasarına katlanması eşya hukukunun doğasına aykırıydı [5]. Yeni düzenleme ile CISG m. 69 ve BGB § 446'ya uyum sağlanması, hem hakkaniyete hem de uluslararası ticari satım pratiklerine paralel bir standart yaratmıştır [47, 48].
Bununla birlikte, maddedeki "durumun gereği" istisnası gibi ucu açık ifadelerin (örneğin seçimlik borçlarda seçim hakkı kullanılmadan önce yaşanan hasar durumları veya deniz aşırı satışlardaki Incoterms uygulamaları) kapsamı yargı kararları ve doktrinel yorumlarla şekillendirilmeye muhtaçtır [49, 50]. Ayrıca, TBK m. 208/III'teki "alıcının isteği üzerine" ibaresinin katı lafzi yorumu, günümüzde e-ticaret sözleşmelerinin çok büyük bir kısmında uygulanan "adrese teslim" sistemlerinde hasarın hangi anda alıcıya geçeceği (taşıyıcıya verilince mi, adreste teslim edilince mi) sorununu beraberinde getirmektedir. Doktrinde, teslim borcunun alıcının adresinde ifa edileceği kararlaştırılmışsa bunun mesafe satışı sayılamayacağı ve hasarın taşıyıcıya teslim ile geçmeyeceği vurgulanmaktadır [32]. Kanun koyucunun bu modern ayrımları göz önünde bulundurarak e-ticaret uygulamaları bakımından tüketici lehine veya aleyhine doğabilecek boşlukları TKHK hükümleri ile harmonize etmesi gerekliliği halen bir tartışma konusudur.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 208. maddesi, satış sözleşmesinde yarar ve hasarın alıcıya geçiş anını düzenlemektedir. Mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun (eBK) 183. maddesinde yer alan ve Roma Hukukundaki "periculum est emptoris" (hasar alıcıya aittir) kuralına dayanan sistem, TBK ile köklü bir değişikliğe uğramıştır. Eski düzenlemede, parça borçlarında kural olarak sözleşmenin kurulduğu andan itibaren hasarın alıcıya geçtiği kabul edilmekteydi [1, 2]. Bu durum, zilyetliği ve dolayısıyla mal üzerindeki fiili hakimiyeti henüz elde etmemiş olan alıcının, malın yok olması veya hasara uğraması riskine katlanmak zorunda bırakılması sebebiyle doktrinde ve yargı kararlarında hakkaniyete aykırı bulunarak yoğun şekilde eleştirilmiştir [3-5].
Yeni TBK m. 208 hükmü, İsviçre Borçlar Kanunu'ndaki (OR) eski yaklaşımdan uzaklaşarak Alman Medeni Kanunu (BGB § 446) ve Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması (CISG m. 69 vd.) ile uyumlu modern bir sistem benimsemiştir [5-7]. Yeni sistemin temel felsefesi, hasarın mülkiyetin intikaline değil, zilyetliğin devrine bağlanmasıdır [8]. Buna göre, kanundan, durumun gereğinden veya sözleşmede öngörülen özel koşullardan doğan ayrık hâller saklı kalmak kaydıyla, taşınır satışlarında zilyetliğin devrine, taşınmaz satışlarında ise tescil anına kadar yarar ve hasar satıcıya aittir [9, 10]. Düzenleme, parça borcu ile çeşit (cins) borcu arasındaki ayrımı terk etmiş, bunun yerine taşınır-taşınmaz satışı ayrımını merkeze almıştır [9]. Bu maddenin düzenlediği "hasar" kavramı, edim hasarını değil, doğrudan doğruya "bedel hasarı"nı (Preisgefahr) ifade etmektedir [11-13].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Hasar ve Bedel Hasarı Kavramı
Geniş anlamda hasar, eşyanın maddi anlamda yok olması, bozulması veya değerinin azalmasını ifade ederken; dar ve teknik anlamda (borçlar hukuku bağlamında) hasar, ifa edilmeden önce taraflardan hiçbirine yüklenemeyen (kusursuz) sebeplerle edimin imkânsızlaşması halidir [14-16]. TBK m. 208'de düzenlenen husus "bedel hasarı"dır [13]. Bedel hasarı, satılanın hasara uğraması sebebiyle satıcının ifa yükümlülüğünden kurtulmasına karşın, alıcının satış bedelini ödemekle yükümlü olmaya devam edip etmeyeceği sorunuyla ilgilidir [11, 17]. Hasarın alıcıya geçmesi demek, alıcının malı teslim alamamış olmasına rağmen bedel ödeme borcunu ifa etmek zorunda kalması anlamına gelir [18].
2.2. Taşınır Satışlarında Zilyetliğin Devri (TBK m. 208/I)
Maddenin ilk fıkrası, taşınır satışlarında hasarın geçişi için "zilyetliğin devri" (Besitzübergang) anını esas almıştır [8, 19]. Kanun koyucu bilinçli olarak "teslim" kavramı yerine "zilyetliğin devri" kavramını kullanmıştır [20]. Dolayısıyla, malın fiilen teslim edilmediği ancak zilyetliğin kısa elden teslim, hükmen teslim, havale veya emtiayı temsil eden senetlerin teslimi gibi yollarla devredildiği durumlarda da hasar alıcıya geçecektir [20, 21].
2.3. Taşınmaz Satışlarında Tescil Anı (TBK m. 208/I)
Taşınmaz satışlarında kural olarak hasar, tapu siciline tescil anına kadar satıcıya aittir ve tescil ile alıcıya geçer [21, 22]. Bu durum, taşınmazlarda fiili hakimiyetin (zilyetliğin) tescilden önce veya sonra geçmesi ihtimallerinde TBK m. 245 hükmü ile birlikte değerlendirilmelidir. Zira TBK m. 245, tescilden sonraki bir tarihte teslim edilecek taşınmazlar için hasarın geçişini teslime bağlayarak TBK m. 208'in kanuni bir istisnasını oluşturur [23, 24].
2.4. Alıcının Temerrüdü (TBK m. 208/II)
TBK m. 208/II uyarınca, alıcının satılanın zilyetliğini devralmada temerrüde düşmesi hâlinde (alacaklı temerrüdü), zilyetlik devredilmişçesine hasar alıcıya geçer [25]. Bu hüküm, BGB § 446'dan esinlenilmiş olup, haklı bir sebep olmaksızın malı teslim almaktan kaçınan alıcının, malın satıcının elindeyken kusursuz yere telef olması riskine katlanmasını sağlar [25-27]. Ancak alıcının teslim almaktan kaçınmakta haklı bir sebebi varsa (örneğin ifa edilen malın ayıplı olması), usulüne uygun bir ifa teklifi bulunmadığından hasar alıcıya geçmez [27].
2.5. Mesafe Satışı (TBK m. 208/III)
Satıcının, alıcının isteği üzerine satılanı ifa yerinden başka bir yere göndermesi (mesafe satışı) durumunda, hasar, malın taşıyıcıya teslim edildiği anda alıcıya geçer [18, 28]. Yeni düzenlemede eBK m. 183/II'deki "ayırt edilmiş olma" şartı kaldırılmış ve hem parça hem de çeşit borçları için bu kural genel geçer hâle getirilmiştir [29, 30]. Burada maddedeki kilit unsur, gönderimin "alıcının isteği üzerine" yapılmasıdır; alıcının talebi olmaksızın satıcının kendi inisiyatifiyle malı göndermesi hâlinde TBK m. 208/III uygulanmaz ve hasar alıcıya geçmez [30-32].
3. Sistematik İlişkiler
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay kararlarında TBK m. 208 çerçevesindeki uyuşmazlıklar, genellikle malın taşıma sırasında veya teslimden önce zayi olması hallerinde yoğunlaşmaktadır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Daireleri, taşınır mal henüz alıcıya (veya onun yetkilendirdiği taşıyıcıya) teslim edilmeden ortaya çıkan mücbir sebep veya kazaen zayi durumlarında bedel hasarının satıcıda olduğunu açıkça vurgulamaktadır [42]. Keza, mesafe satışlarında, alıcının talimatıyla malların bağımsız taşıyıcıya verildiği anın ispatı bağlamında, taşıma irsaliyeleri ve teslim tutanaklarının bağlayıcılığına sıkı sıkıya dayanılmaktadır. Ayıplı ifa uyuşmazlıklarında ise, Yargıtay teslim sırasında (hasarın intikali anında) malda var olan bir üretim hatasının (gizli ayıp) sonradan ortaya çıkması durumlarında hasar kavramı ile ayıp kavramını net olarak birbirinden ayırmakta, hasarın alıcıya geçmiş olmasının satıcının önceden var olan üretim hatasından doğan ayıptan sorumluluğunu ortadan kaldırmayacağına hükmetmektedir [43].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1: İstanbul'daki bir fabrikadan sanayi tipi dokuma makinesi satın alan (A), sözleşmede kararlaştırılan ifa yeri İstanbul olmasına rağmen, satıcı (S)'den makinenin Bursa'daki fabrikasına nakliye şirketine verilerek gönderilmesini talep etmiştir. (S), makineyi bağımsız bir kargo şirketine teslim etmiş, ancak taşıma aracının yolda bir doğal afet (heyelan) sonucu devrilmesi nedeniyle makine tamamen kullanılamaz hâle gelmiştir. (A), makinenin kendisine teslim edilmediğini belirterek satış bedelini ödemekten imtina etmiştir. Hukuki analiz: Somut olay bir mesafe satışıdır (TBK m. 208/III). Mal, alıcı (A)'nın isteği üzerine ifa yerinden başka bir yere gönderilmektedir [18, 28]. Hasar (bedel hasarı), malın taşıyıcıya teslim edildiği anda alıcı (A)'ya geçmiştir. Dolayısıyla makinenin zayi olması kusursuz bir imkânsızlık (TBK m. 136) olsa da, hasar taşıyıcıya teslim ile alıcıya intikal ettiğinden, (A) satış bedelini ödemekle yükümlüdür ve ödemekten imtina edemez [18, 30].
Olay 2: Taraflar arasında kurulan geçerli bir taşınır satış sözleşmesi kapsamında (S), alıcı (B)'ye özel üretim mobilyaların teslimi için 10 Kasım tarihini belirlemiş ve malları hazır ederek (B)'ye bildirimde bulunmuştur. (B), haklı bir nedeni olmaksızın malları teslim almaktan kaçınmıştır. 15 Kasım günü, (S)'nin deposuna komşu olan ve (S)'nin hiçbir kusuru bulunmayan bir binadan sıçrayan yangın nedeniyle depo ve içindeki mobilyalar kül olmuştur. Hukuki analiz: Olayda alıcı (B), zilyetliği devralmada temerrüde düşmüştür (alacaklı temerrüdü). TBK m. 208/II gereğince, alıcının temerrüde düşmesi hâlinde zilyetlik devredilmişçesine hasar alıcıya geçer [25]. Depodaki yangından dolayı (S)'nin bir kusuru bulunmadığından, hasar alıcı (B)'nin üzerindedir. (B), mobilyaları teslim alamayacak olmasına rağmen satış bedelini (S)'ye ödemekle yükümlüdür [18, 26, 27].
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde TBK m. 208'in, eBK m. 183'teki katı ve adil olmayan sisteme getirdiği değişiklik takdirle karşılanmıştır [5, 7]. Mülkiyetin geçişini borçlandırıcı işlemin değil tasarruf işleminin (teslim/tescil) sağladığı bir hukuk sisteminde, zilyetliği devralmayan kişinin malın hasarına katlanması eşya hukukunun doğasına aykırıydı [5]. Yeni düzenleme ile CISG m. 69 ve BGB § 446'ya uyum sağlanması, hem hakkaniyete hem de uluslararası ticari satım pratiklerine paralel bir standart yaratmıştır [47, 48].
Bununla birlikte, maddedeki "durumun gereği" istisnası gibi ucu açık ifadelerin (örneğin seçimlik borçlarda seçim hakkı kullanılmadan önce yaşanan hasar durumları veya deniz aşırı satışlardaki Incoterms uygulamaları) kapsamı yargı kararları ve doktrinel yorumlarla şekillendirilmeye muhtaçtır [49, 50]. Ayrıca, TBK m. 208/III'teki "alıcının isteği üzerine" ibaresinin katı lafzi yorumu, günümüzde e-ticaret sözleşmelerinin çok büyük bir kısmında uygulanan "adrese teslim" sistemlerinde hasarın hangi anda alıcıya geçeceği (taşıyıcıya verilince mi, adreste teslim edilince mi) sorununu beraberinde getirmektedir. Doktrinde, teslim borcunun alıcının adresinde ifa edileceği kararlaştırılmışsa bunun mesafe satışı sayılamayacağı ve hasarın taşıyıcıya teslim ile geçmeyeceği vurgulanmaktadır [32]. Kanun koyucunun bu modern ayrımları göz önünde bulundurarak e-ticaret uygulamaları bakımından tüketici lehine veya aleyhine doğabilecek boşlukları TKHK hükümleri ile harmonize etmesi gerekliliği halen bir tartışma konusudur.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.