TBK Madde 181

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Borçlar hukuku dogmatiğinin merkezinde yer alan borç ilişkisi, niteliği itibarıyla iki veya daha fazla kişi arasında kurulan ve taraflarına karşılıklı hak ve yükümlülükler tahmil eden hukuki bir bağdır. Bu bağın en temel vasfı "nisbilik (izafilik)" ilkesidir. Roma hukukundaki actio in personam (şahsa karşı dava) ve actio in rem (eşyaya karşı dava) ayrımından neşet eden bu ilke uyarınca, sözleşmeden doğan haklar kural olarak sadece o sözleşmenin tarafı olan borçluya karşı ileri sürülebilir. Mutlak hakların (örneğin mülkiyet veya kişilik haklarının) herkese karşı (erga omnes) ileri sürülebilme özelliğine karşın, nispi haklar (alacak hakları) sadece muhatabına karşı (inter partes) bir talep yetkisi bahşeder.

Borç ilişkisinin bu mutlak surette nispi ve taraflar arasına sıkışmış yapısı, asıl borca bağlı olarak kurulan fer'i hakların da karakterini belirler. Sözleşme özgürlüğü çerçevesinde tarafların, asıl borcun ihlali ihtimaline karşı öngördükleri "Ceza Koşulu" (Cezai Şart) da nispi bir hukuki ilişkidir. Kanun koyucu, bu nispi ve fer'i ilişkinin ifa sürecindeki dinamiklerini düzenlerken, taraflar arasındaki menfaat dengesini korumayı amaçlamıştır. Bu bağlamda TBK m. 181 hükmü, asıl borcun "kısmen ifa edilmesi" durumunda, borca bağlı ceza koşulunun akıbetini düzenlemektedir.

Kural olarak alacaklı, bölünebilir bir edimin dahi kısmen ifa edilmesini reddetme hakkına (TBK m. 84) sahiptir. Ancak alacaklı, nispilik ilkesiyle kendisine bağlanan bu edimin bir kısmını kendi iradesiyle kabul ederse, bu kabulün fer'i haklar üzerinde bir yansıması olmak zorundadır. TBK m. 181 uyarınca, asıl borcun kısmen ifa edilmiş ve alacaklı tarafından bu ifanın (kısmi de olsa) menfaatine uygun bulunarak kabul edilmiş olması hâlinde, kararlaştırılan ceza koşulunun tamamının talep edilmesi dürüstlük kuralına (TMK m. 2) ve denkleştirici adalet (Justitia commutativa) ilkesine aykırı düşecektir. Bu sebeple kanun koyucu, kısmi ifa oranında ceza miktarından indirim yapılabilmesine imkân tanıyarak, nispi haklar alanındaki sözleşme adaletini temin etmiştir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Borç ilişkisinin türleri, mutlak-nispi hak ayrımı ve kısmi ifa durumunda ceza koşulunun dogmatik sınırlarını belirleyebilmek için, bu kavramların öğretideki (Eren, Oğuzman/Öz, Nomer) yaklaşımlar çerçevesinde mikroskobik düzeyde analiz edilmesi zorunludur:

A. Mutlak Haklar (Absolute Rechte): Mutlak haklar, sahibine maddi veya gayrimaddi mallar yahut şahıs varlığı değerleri üzerinde doğrudan doğruya ve inhisari (tekelci) bir egemenlik yetkisi veren ve herkese karşı ileri sürülebilen haklardır. Fikret Eren ve M. Kemal Oğuzman'ın eserlerinde tasnif edildiği üzere; mülkiyet ve diğer ayni haklar, fikri ve sınai mülkiyet hakları ile kişilik hakları bu gruba girer. Mutlak haklar, hukuk düzenindeki diğer tüm kişilere "bu hakka saygı gösterme ve ihlal etmeme" şeklinde pasif bir kaçınma (negotif) yükümlülüğü yükler.

B. Nispi Haklar (Relative Rechte): Nispi haklar, sahibine (alacaklıya) sadece belirli bir kişiden veya kişilerden (borçludan) belirli bir edimi yerine getirmesini (vermeyi, yapmayı veya yapmamayı) talep etme yetkisi veren haklardır. Kaynağını sözleşme, haksız fiil veya sebepsiz zenginleşmeden alabilir. Nispi hakların en belirgin özelliği, üçüncü kişilere karşı doğrudan bir etki doğurmamalarıdır. Üçüncü bir kişinin sözleşme ilişkisinden haberdar olması, onu kural olarak bu ilişkinin tarafı veya borçlusu yapmaz.

C. Nispi Hakların Kuvvetlendirilmesi (Munzam Etki): Nispilik ilkesinin katılığı, eşya hukuku kurumlarıyla belirli ölçüde esnetilmiştir. TMK m. 1009 uyarınca; arsa payı karşılığı inşaat, taşınmaz satış vaadi, kira, alım, önalım ve gerialım sözleşmelerinden doğan nispi (şahsi) haklar tapu kütüğüne şerh edilebilir. Şerh edilen bu nispi haklar, taşınmaz üzerinde sonradan kazanılan hakların sahiplerine karşı da ileri sürülebilir hâle gelir. Nomer ve Öz'ün ifadeleriyle, şerh edilen nispi hak mutlak hakka dönüşmez, ayni hak niteliği kazanmaz; sadece "herkese karşı ileri sürülebilme (etkisini güçlendirme)" vasfı elde eder.

D. Kısmi İfa ve Ceza Koşulunun Bölünmezliği Sorunu (TBK m. 181): Kısmi ifa, edimin niteliği itibarıyla bölünebilir olduğu durumlarda, borçlunun edimin tamamını değil, yalnızca bir kısmını alacaklıya sunmasıdır. TBK m. 181 bağlamında, eğer bir ceza koşulu asıl borcun ifa edilmemesi veya eksik ifa edilmesi rizikosuna karşı kararlaştırılmışsa; borçlunun kısmi ifada bulunması ve alacaklının bunu kabul etmesi, cezanın akıbetini doğrudan etkiler. Doktrinde tartışıldığı üzere, ceza koşulu kural olarak bölünmez bir nitelik taşısa da, kısmi ifanın alacaklının malvarlığına sağladığı pozitif fayda göz önüne alındığında, cezanın ifa edilen kısımla orantılı olarak tenkis edilmesi (indirilmesi) yasal ve dogmatik bir zorunluluktur.

3. Sistematik İlişkiler

Mutlak ve nispi hakların ayrımı ile TBK m. 181'deki kısmi ifa kuralları; üçüncü kişilerin haksız fiil sorumluluğu, sözleşmenin üçüncü kişilere etkisi ve kısmi ifa yasağı (TBK m. 84) ile derin bir sistematik etkileşim içindedir.

A. Nispilik İlkesinin Haksız Fiil (TBK m. 49) ile Delinmesi (Üçüncü Kişinin İhlali): Kural olarak nispi bir hak olan alacak hakkı sadece borçlu tarafından ihlal edilebilir ve üçüncü kişilerin sözleşmeye aykırılıktan sorumlu tutulması mümkün değildir. Ancak modern borçlar hukuku dogmatiğinde (Serozan, Eren) bir üçüncü kişinin, borçluyu sözleşmeyi ihlal etmeye "kasten ve ahlaka aykırı bir biçimde" teşvik etmesi veya alacaklının ifaya ulaşmasını hileli yollarla engellemesi durumunda, nispilik kalkanı aşılır. Bu ihtimalde üçüncü kişi sözleşmeye aykırılıktan değil, doğrudan doğruya "haksız fiil (TBK m. 49/2 - Ahlaka aykırı fiille zarar verme)" hükümlerine göre alacaklıya karşı sorumlu olur.

B. Sözleşmenin Üçüncü Kişilere Etkisi (TBK m. 128 - 129): Nisbilik ilkesinin kanuni istisnaları TBK'nın 128 ve 129. maddelerinde "Üçüncü Kişinin Fiilini Üstlenme" ve "Üçüncü Kişi Yararına Sözleşme" başlıklarıyla düzenlenmiştir. Tam üçüncü kişi yararına sözleşmede, sözleşmenin tarafı olmayan bir kişi, bizzat ifayı talep etme (nispi hakkı kendi adına kullanma) yetkisine sahip olur. Bu durum, nispilik ilkesinin irade özerkliği çerçevesinde ne denli esnetilebileceğinin kanıtıdır.

C. TBK m. 84 (Kısmi İfa Yasağı) ile TBK m. 181 Çatışması: TBK m. 84 uyarınca alacaklı, borcun tamamı muaccel ve ifası mümkün iken kısmi ifayı reddetme hakkına sahiptir. Alacaklı kısmi ifayı reddederse, temerrüde düşmez ve borçlu borcun tamamı için temerrüde düşmüş olur; bu durumda ceza koşulunun da tamamını talep edebilir. Ancak alacaklı, TBK m. 84'ün kendisine verdiği reddetme yetkisini kullanmaz ve kısmi ifayı kabul ederse, bu tercihi TBK m. 181'i tetikler. Kısmi ifayı kabul eden alacaklı, artık borcun hiç ifa edilmediği varsayımına dayanan "tam ceza koşulunu" isteyemez; ceza koşulu hâkim tarafından ifa oranında zorunlu olarak indirilir. Bu, kendi seçimiyle oluşan hukuki duruma katlanma (venire contra factum proprium) ilkesinin yansımasıdır.

4. Pratik Olay Analizleri

Nisbilik ilkesinin katılığı ile mutlak hakların gücünü ve TBK m. 181 çerçevesinde kısmi ifanın ceza koşuluna etkisini somutlaştırmak adına şu iki vakayı analiz edelim:

Olay 1 (Mutlak - Nispi Hak Çatışması ve Çifte Satış): Malik (A) kendisine ait değerli bir tabloyu (veya tescilsiz bir taşınmazı) adi yazılı bir sözleşmeyle (B)'ye 1 Milyon TL'ye satmayı taahhüt eder. Sözleşmeye göre teslim haftaya yapılacaktır. Birkaç gün sonra tabloya ilgi duyan Koleksiyoner (C) (A)'ya 2 Milyon TL teklif eder. (A) kâr maksimizasyonu amacıyla tabloyu derhâl (C)'ye satar ve teslim eder. (B) tabloyu kendisine değil (C)'ye devredildiği için (C)'ye karşı "istihkak veya tapu iptal" davası açarak tablonun kendisine verilmesini talep eder. Dogmatik Analiz: Bu vaka, nispi hakların mutlak haklar karşısındaki güçsüzlüğünün klasik laboratuvarıdır. (B)'nin (A) ile yaptığı satış sözleşmesinden doğan hakkı sadece bir "nispi haktır (alacak hakkı)". Bu hak sadece borçlu (A)'ya karşı ileri sürülebilir. (C) ise tablonun zilyetliğini (veya mülkiyetini) devralarak bir "mutlak hak (ayni hak)" kazanmıştır. Mutlak haklar herkese karşı ileri sürülebilir ve kural olarak nispi haklara üstündür. (C)'nin, (A) ile (B) arasındaki sözleşmeyi biliyor olması dahi (kasten ahlaka aykırı bir kumpas yoksa) mülkiyet iktisabını sakatlamaz. (B)'nin (C)'ye karşı açtığı ayni nitelikli dava husumet (veya esastan) reddedilecektir. (B) sadece borçlusu olan (A)'ya dönerek sözleşmeye aykırılık (TBK m. 112) hükümlerine göre müspet zararının tazminini isteyebilir.

Olay 2 (Kısmi İfa ve Ceza Koşulunun İndirilmesi - TBK m. 181): Yazılım Şirketi (X) İş Sahibi (Y) için 5 modülden oluşan bir ticari otomasyon programını 01.01.2023 tarihinde teslim etmeyi taahhüt etmiştir. Sözleşmede, "Yazılımın süresinde ve eksiksiz teslim edilmemesi hâlinde Şirket (X) 500.000 TL ceza koşulu ödeyecektir" kuralı yer almaktadır. Şirket (X) vadesinde yazılımın sadece 4 modülünü teslim eder, 5. modülü (muhasebe entegrasyonu) yazamaz. İş Sahibi (Y) 4 modülü alıp kullanmaya başlar (kısmi ifayı kabul eder) ancak eksiklik nedeniyle 500.000 TL ceza koşulunun tahsili için dava açar. Dogmatik Analiz: Bu uyuşmazlık, TBK m. 181'in dogmatik uygulama alanıdır. İş Sahibi (Y) borcun bölünebilir nitelikteki kısmını (4 modülü) reddetmemiş ve kullanmaya başlayarak zımnen kısmi ifayı kabul etmiştir. Ancak ceza koşulu (500.000 TL) asıl borcun "hiç veya eksik ifa edilmesi" durumları için maktu bir bütün olarak kararlaştırılmıştır. TBK m. 181 uyarınca, alacaklı kısmi ifayı menfaatine uygun bularak kabul ettiğine göre, artık ceza koşulunun tamamını talep edemez. Hâkim, ifa edilen kısmın alacaklının işletmesine sağladığı faydayı oranlayarak (örneğin %80 ifa oranını dikkate alarak) ceza koşulundan hakkaniyete uygun ve zorunlu bir indirim yapmakla mükelleftir. (Y)'nin davası 500.000 TL üzerinden değil, indirilmiş bedel üzerinden kabul edilecektir.

5. Pratik Uygulama Notları

Nispilik ilkesinin usul hukukundaki yansımaları ve TBK m. 181 (Kısmi İfa) kurallarının sözleşme mimarisinde (Legal Drafting) avukatların dikkat etmesi gereken stratejik boyutları şunlardır:

1. HMK Kapsamında Nispilik İlkesi ve Husumet (Taraf Ehliyeti): Usul hukukunda davalı sıfatı (pasif husumet) kural olarak maddi hukukta o borcun muhatabı olan kişiye aittir. Alacak hakkı nispi olduğundan, sözleşmeye aykırılık davaları mutlak surette o sözleşmeyi imzalayan tarafa (veya külli halefine) yöneltilmelidir. Uygulamada, bir taşınmazı müteahhitten alan üçüncü kişinin, taşınmazdaki ayıplar nedeniyle "arsa sahibine" karşı dava açması sıklıkla görülür. Ancak arsa sahibi ile üçüncü kişi arasında bir sözleşme bağı (illiyet) olmadığından, nispilik ilkesi gereği arsa sahibine husumet yöneltilemez; dava "pasif husumet yokluğundan" reddedilir. Avukatların zincirleme devirlerde sözleşme bağını (alacağın temliki belgelerini) iyi kurmaları şarttır.

2. Legal Drafting: TBK m. 181'in Bertaraf Edilmesi (Kısmi İfa Klozu): Ceza koşulunda kısmi ifaya bağlı yasal indirimi (TBK m. 181) engellemek isteyen alacaklı vekilleri, sözleşme hazırlarken ceza koşulunu maktu ve bölünmez bir yapıya oturtmalıdır. Sözleşmeye: "Borçlu edimlerini belirlenen zamanda eksiksiz ifa etmezse 1 Milyon TL ceza koşulu ödeyecektir. Alacaklının, edimin bir kısmını kabul etmiş olması, TBK m. 181 uyarınca ceza miktarından herhangi bir oransal indirim yapılmasını gerektirmez; kısmi ifa kabul edilse dahi ceza koşulunun tamamı muaccel olur" klozu eklenmelidir. Bu kloz, hâkimin TBK 182/3 uyarınca aşırı cezayı indirme yetkisini ortadan kaldırmasa da, kısmi ifa sebebiyle yapılacak otomatik matematiksel tenkisi bertaraf eder.

3. İhtirazi Kayıt (Çekince) İleri Sürme Külfeti: Alacaklı, borçlunun sunduğu kısmi ifayı (veya geç ifayı) kabul ederken, mutlaka teslim tutanağına, e-postaya veya faturaya "fazlaya, eksik ifaya ve ceza koşuluna ilişkin tüm yasal talep haklarımız saklıdır" şeklinde bir ihtirazi kayıt (çekince) düşmelidir. Bu çekincenin ileri sürülmemesi, Yargıtay uygulamalarında ve kanun sistematiğinde "ceza koşulundan zımnen feragat edildiği" şeklinde yorumlanabilmekte ve alacaklıyı ifa edilmeyen kısım için dahi ceza talep etmekten mahrum bırakabilmektedir.

6. Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili ihtilaflara bakan daireleri, borç ilişkisinin nispiliği kuralını katı biçimde uygulamakta; TBK m. 181 bağlamında ise kısmi ifanın kabulünde ceza indirimini hakkaniyetin zorunlu bir gereği saymaktadır.

Borç İlişkisinin Nisbiliği ve Sözleşme Bağı (Privity of Contract) hususunda Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun (HGK) klasikleşmiş yaklaşımında şu dogmatik kural şablonlaşmıştır: "Borçlar Hukukuna egemen olan temel ilkelerden biri nispilik ilkesidir. Bu ilke uyarınca sözleşmeden doğan haklar nispi nitelikte olup kural olarak sadece sözleşmenin tarafı olan kişilere (borçluya) karşı ileri sürülebilir. Mutlak haklar gibi herkese karşı ileri sürülmeleri hukuken olanaksızdır. Somut uyuşmazlıkta, davacı arsa sahibi, kendi yüklenicisi ile eser sözleşmesi imzalamış, yüklenici ise işi bir alt taşerona (davalıya) devretmiştir. Arsa sahibinin, inşaattaki gecikme ve ayıp nedeniyle alt taşerona yönelttiği tazminat davası, aralarında doğrudan bir sözleşme ilişkisi bulunmadığından (nispilik ilkesi gereği) dinlenemez. Davacı arsa sahibi ancak kendi akidi olan asıl yükleniciye husumet yöneltebilir. Mahkemece alt taşerona yönelik davanın husumet yokluğundan reddi gerekirken esasa girilmesi usul ve yasaya aykırıdır."

Kısmi İfa Durumunda Ceza Koşulu (TBK m. 181) hususunda Yargıtay 15. Hukuk Dairesi'nin içtihat yönelimi son derece keskindir: "6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 181. maddesi (mülga BK m. 160) uyarınca, ceza koşulu kararlaştırılan bir borçta, asıl borcun bir kısmı ifa edilmiş ve alacaklı da bu kısmi ifayı ihtirazi kayıt ileri sürmeksizin veya ihtirazi kayıtla kabul etmişse; ifa edilmeyen kısım için talep edilecek ceza miktarında, ifa edilen kısımla orantılı olarak indirim yapılması zorunludur. Somut olayda yüklenici, teslimi gereken 100 adet makinenin 75 adedini vadesinde teslim etmiş, kalan 25 adedi teslim edememiştir. Davacı alacaklı, sözleşmedeki maktu 500.000 TL ceza koşulunun tamamını istemiştir. Mahkemece, edimin %75'inin ifa edildiği ve alacaklının malvarlığına girdiği dikkate alınarak, TBK m. 181 gereğince hakkaniyete uygun oransal bir tenkis (indirim) yapılması gerekirken, cezanın tümüne hükmedilmesi bozmayı gerektirmiştir."

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Borçlar Kanunu'nda yer alan ve sözleşme dogmatiğinin temeli olan Nispilik İlkesi ve Mutlak-Nispi Hak Ayrımı ile Kısmi İfa Halinde Ceza Koşulu (TBK m. 181 / OR Art. 162) kurumları, borçlar hukuku dogmatiğinde Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Rona Serozan'ın eserleri ekseninde; "Nispilik İlkesinin Katılığının Sosyal Gerçekliklerle Çatışması" ve "Matematiksel Ceza İndiriminin Adaletsizliği" bağlamında çok derin kuramsal eleştirilere ve teorik fay hatlarına maruz kalmaktadır.

Birinci ve en sert felsefi eleştiri, Sisteminizdeki "Sözleşme Özgürlüğü ve İstisnaları" tartışmalarında da yankı bulduğu üzere; Mutlak Hak ve Nispi Hak Ayrımının Kesin Çizgilerle Korunmasının, Modern Ekonomik İlişkilerin Karmaşık Yapısı Karşısında Yetersiz Kalmasıdır. Oğuzman/Öz ve Eren'in öğretilerinde vurgulandığı gibi, klasik doktrin sözleşmeyi kapalı bir fanus (inter partes) olarak görür. Oysa günümüz piyasa ekonomisinde, bir sözleşmenin ihlali tüm tedarik zincirini, alt taşeronları ve finansörleri doğrudan etkilemektedir. Rona Serozan'ın haklı olarak işaret ettiği üzere; üçüncü bir rakip şirketin, alacaklının sözleşme partnerini bilerek ve kasten ayartarak sözleşmeyi ihlal ettirmesi (örneğin haksız rekabet veya ekonomik kumpas hallerinde) klasik "nispilik" kalkanı ardına sığınılarak cezasız bırakılamaz. Türk hukukunun (özellikle Yargıtay'ın) bu tür ahlaka aykırı müdahaleleri TBK m. 49/2 üzerinden haksız fiil sorumluluğuna çekerken aşırı çekimser davranması, "sözleşme bağının üçüncü kişilere karşı da bir hukuki değer olarak korunması" (Forderungsrecht als Rechtsgut) ilkesinin gelişimini engellemektedir.

İkinci dogmatik eleştiri, TBK m. 181'de Düzenlenen 'Kısmi İfa Durumunda Ceza Koşulunun İndirilmesi' Kuralının Uygulanmasında 'Kör Bir Matematiksel Orantı' Kurulmasının Yaratabileceği Haksızlıklardır. Nomer ve Eren'in eserlerinde vurgulandığı üzere; kanun koyucu, asıl borcun bir kısmı ifa edildiğinde cezanın indirilmesini hakkaniyetin gereği saymıştır. Ancak ticari hayatta bazı edimler "şeklen" bölünebilir olsa da "ekonomik amaç" bakımından bir bütündür. Örneğin, devasa bir sanayi tesisinin %90'ı inşa edilmiş ancak üretime başlaması için hayati olan son %10'luk kontrol paneli teslim edilmemişse; alacaklı %90'lık ifadan ekonomik hiçbir fayda sağlayamaz. Bu durumda alacaklının ceza talebinin, sırf "tesisin %90'ı bitti" diye TBK m. 181 uyarınca salt aritmetik bir oranlamayla %90 oranında indirilmesi, alacaklıyı ağır bir zarara ve adaletsizliğe sürükler. Hukukun, ceza koşulundan indirim yaparken sadece "ifa edilen fiziki kütleyi" değil, "ifa edilen kısmın alacaklının malvarlığına fiilen kattığı ekonomik faydayı (usable value)" merkeze alması gerekmektedir. Kanunlaştırma tekniği açısından TBK m. 181'in bu ekonomik fayda kıstasını açıkça lafzında barındırmaması, sözleşme adaletini (Justitia commutativa) mekanik bir hesaba indirgeyen doktriner bir zafiyettir.

---

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Fikret Eren, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Kemal Oğuzman / M. Turgut Öz, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Halûk Nomer, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Selâhattin Sulhi Tekinay / Sermet Akman / Halûk Burcuoğlu / Atilla Altop, Tekinay Borçlar Hukuku Genel Hükümler.
• Yargı kararları: Türk Borçlar Kanunu m. 181'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Borçlar Kanunu (OR) OR Art. 1.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 181. madde metnine dayanır.

Görüş: Kapsamlı öğretici yorum benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.