TBK Madde 178

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Borçlar hukuku dogmatiğinin temelini oluşturan irade özerkliği (Privatautonomie) ilkesi gereğince, bir hukuki işlemin geçerli surette kurulabilmesi ve amaçlanan hukuki sonuçları doğurabilmesi için, işlemi yapan tarafların iradelerinin sağlıklı bir biçimde oluşması ve dış dünyaya sağlıklı bir biçimde yansıtılması (beyan edilmesi) şarttır. Ancak uygulamada, sözleşme kurulurken taraflardan birinin iradesinin oluşum veya beyan aşamasında ortaya çıkan sakatlıklar (irade bozuklukları) nedeniyle bu sağlıklı yapı bozulabilmektedir.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, irade bozukluğu hâllerini 30 ila 39. maddeleri arasında üç ana başlık altında tasnif etmiştir: Yanılma (Hata - TBK m. 30-35) Aldatma (Hile - TBK m. 36) ve Korkutma (İkrah/Tehdit - TBK m. 37-38). Yanılma durumunda irade ile beyan arasındaki uyumsuzluk kendiliğinden ve kast olmaksızın ortaya çıkarken; aldatmada bu uyumsuzluk karşı tarafın veya üçüncü bir kişinin kasıtlı eylemiyle yaratılmakta; korkutmada ise iradenin oluşum süreci dışarıdan gelen hukuka aykırı bir tehdit ile cebren sakatlanmaktadır.

Kanun koyucu, irade bozukluğu ile kurulan sözleşmeleri "iptal edilebilirlik" (tek taraflı bağlamazlık) yaptırımına tabi tutmuştur. İradesi sakatlanan taraf, TBK m. 39 uyarınca bir yıllık hak düşürücü süre içerisinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirerek (iptal hakkını kullanarak) sözleşmeyi geçmişe etkili (ex tunc) olarak ortadan kaldırabilir.

İrade bozukluklarının, TBK m. 178'de düzenlenen "Ceza Koşulu" (Seçimlik Ceza) kurumu ile dogmatik kesişimi ise "fer'ilik (bağlılık)" ilkesinde tezahür eder. TBK m. 178 uyarınca bir sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi durumu için bir ceza koşulu kararlaştırılmışsa, alacaklı kural olarak ya ifayı ya da cezayı isteyebilir. Ne var ki, temel sözleşme irade sakatlığı (örneğin aldatma veya korkutma) nedeniyle iptal edildiğinde, asıl borç geçmişe etkili olarak ortadan kalkacağından, asıl borca sıkı sıkıya bağlı (fer'i) bir hak olan ceza koşulu da (TBK m. 178) kendiliğinden düşecektir. Zira hukuk düzeni, iradesi sakatlanmış bir mağdurun, geçersiz bir sözleşmeye dayanılarak cezai şarta mahkûm edilmesine müsaade etmez.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

İrade bozuklukları rejiminin teorik temellerini ve geçersizlik mekanizmalarını anlayabilmek için, kurumun unsurlarının doktrindeki (Eren, Oğuzman/Öz, Nomer, Kurşat) yaklaşımlar çerçevesinde mikroskobik düzeyde analiz edilmesi gereklidir:

A. Yanılma (Hata - TBK m. 30 vd. / OR Art. 23 vd.): Yanılma, bir kimsenin iradesini açıklarken, kendi iç dünyasında kastettiği (arzu ettiği) durumdan farklı bir beyanda bulunması veya iradesini oluştururken etkilendiği saiklerde (temel tasavvurlarda) gerçek dışı bir inanca sahip olmasıdır. TBK m. 30 (OR Art. 23) uyarınca, yanılmanın sözleşmenin iptaline yol açabilmesi için "esaslı" (wesentlicher Irrtum) olması zorunludur. Kanun koyucu yanılmayı ikiye ayırmıştır:

1. Beyan Yanılması (TBK m. 31): Kişinin sözleşmenin niteliğinde, konusunda, kişisinde veya miktarında iradesiyle bağdaşmayan bir beyanda bulunmasıdır (hata in negotio, in corpore, in persona, in quantitate). Beyan yanılmaları kural olarak esaslı kabul edilir.
2. Saik Yanılması (TBK m. 32): Kural olarak saik (sebep/güdü) yanılmaları sözleşmenin iptaline imkân vermez. Ancak TBK m. 32/2 uyarınca "Temel Hatası" kavramı kabul edilmiştir. Yanılanın, yanıldığı hususu sözleşmenin zorunlu bir temeli (olmazsa olmaz koşulu) sayması ve bunun ticari dürüstlük (TMK m. 2) kurallarınca da haklı görülmesi hâlinde, saik yanılması esaslı sayılarak iptal hakkı verir.

B. Aldatma (Hile - TBK m. 36 / OR Art. 28): Aldatma, bir kimseyi irade beyanında bulunmaya ve özellikle bir sözleşme yapmaya sevk etmek için onda kasten hatalı bir kanı uyandırmak veya esasen var olan hatalı bir kanıyı korumak ve devamını sağlamaktır. Aldatmanın unsurları şunlardır:

1. Aldatma Fiili: Karşı tarafı hataya düşürmeye yönelik davranış aktif (olumlu) veya pasif (olumsuz) olabilir. Sözleşme kurulurken dürüstlük kuralı (TMK m. 2) gereği aydınlatma yükümlülüğünün bulunduğu durumlarda (örneğin satılan aracın ağır hasarlı olduğunun bilinmesi) bu hususta "susmak" dahi aldatma fiili teşkil eder.
2. Aldatma Kastı: Failin, muhatabı sözleşme yapmaya yöneltmek için gerçeğe aykırı beyanlarda bulunmayı bilerek ve isteyerek (kasten) gerçekleştirmesidir. İhmal ile verilen yanlış bilgiler aldatma sayılmaz, duruma göre yanılma (TBK 30) hükümlerine tabi olur.
3. İlliyet Bağı: Aldatılan kişinin, bu aldatma fiili olmasaydı sözleşmeyi hiç yapmayacak veya o şartlarda yapmayacak olması gerekir.

C. Korkutma (İkrah/Tehdit - TBK m. 37-38 / OR Art. 29): Korkutma, kişinin karar verme ve sözleşme yapma iradesinin, kendisine veya yakınlarına yöneltilen hukuka aykırı bir kötülük (zarar tehlikesi) tehdidi ile cebren sakatlanmasıdır. Korkutmanın şartları şunlardır:

1. Ağır ve Yakın Bir Tehlike: Korkutulan kişinin veya yakınlarının hayatına, vücut bütünlüğüne, namusuna veya malvarlığına yönelik, derhâl gerçekleşmesi muhtemel ağır bir zararın tehdit konusu yapılmasıdır.
2. Hukuka Aykırılık: Tehdit teşkil eden fiil bizatihi hukuka aykırı olabileceği gibi (örneğin cana kastetme) kanunun verdiği bir hakkın kullanılacağı tehdidiyle yapılması durumunda da (örneğin "borcunu ödemezsen seni icraya veririm/şikâyet ederim" demek) hukuka aykırılık gündeme gelebilir. TBK m. 38/2 uyarınca, bir hakkın veya yetkinin kullanılacağı tehdidi, karşı taraftan "aşırı bir menfaat" (fahiş bedel vb.) sağlamak amacıyla yapılmışsa hukuka aykırı (korkutma) sayılır.
3. İlliyet Bağı: İradesi sakatlanan tarafın, söz konusu korkunun yarattığı psikolojik baskı altında sözleşmeyi akdetmiş olması şarttır.

3. Sistematik İlişkiler

İrade bozuklukları kurumu; geçersizlik teorileri, culpa in contrahendo sorumluluğu ve temsil ilişkisi gibi borçlar hukuku temel kavramlarıyla çok yoğun bir dogmatik etkileşim içindedir.

A. İptal Edilebilirlik ile Ceza Koşulunun (TBK m. 178) Çöküşü Arasındaki Organik Bağ: Doktrinde M. Kemal Oğuzman ve Turgut Öz tarafından da vurgulandığı üzere, irade bozukluğu hâllerinin (yanılma, hile, korkutma) yaptırımı "iptal edilebilirlik" (tek taraflı bağlamazlık) olarak nitelendirilir. Sözleşme, mağdur taraf iptal hakkını kullanana kadar askıda olup, iptal beyanıyla birlikte baştan itibaren (ex tunc) kesin hükümsüz hâle gelir. Asıl borcun geçmişe etkili olarak çökmesi, fer'ilik ilkesi gereği o sözleşmeye bağlanmış olan tüm yan yükümlülükleri de ortadan kaldırır. Bu itibarla, TBK m. 178 uyarınca kararlaştırılan "Seçimlik Ceza (Ceza Koşulu)", asıl borcun ifa edilmemesi hâlinde devreye giren fer'i bir güvencedir. İradesi sakatlanan mağdur, sözleşmeyi iptal ettiğinde asıl borç ortadan kalktığı için, karşı taraf TBK m. 178 hükmüne dayanarak herhangi bir ceza koşulu veya ifa talebinde bulunamaz. Geçersiz sözleşmede ceza koşulu da geçersizdir.

B. İrade Bozuklukları ve Sözleşme Öncesi Sorumluluk (Culpa in Contrahendo): Sözleşme görüşmeleri (pazarlık aşaması) başladığı andan itibaren taraflar arasında dürüstlük kuralına (TMK m. 2) dayalı bir güven ilişkisi doğar. Taraflardan birinin diğerini aldatması (hile) veya korkutması (ikrah) sadece sözleşmenin iptaline yol açan bir irade sakatlığı değil, aynı zamanda bu güven ilişkisinin ve aydınlatma yükümlülüğünün ağır bir ihlalidir (Culpa in Contrahendo). Sözleşmeyi aldatma veya korkutma sebebiyle iptal eden taraf, sadece ifa yükümlülüğünden kurtulmakla kalmaz; aynı zamanda sözleşmenin geçerli olacağına güvenerek yaptığı masrafları (menfi zararını) haksız fiil veya culpa in contrahendo hükümleri uyarınca tazminat olarak talep edebilir. Öte yandan, kendi ihmaliyle (kusuruyla) yanılmaya düşen taraf (örneğin sözleşmeyi okumadan imzalayan kişi) iptal hakkını kullandığında, TBK m. 35 uyarınca karşı tarafın bu geçersizlikten doğan menfi zararını karşılamakla yükümlü tutulur.

C. Muvazaa (TBK m. 19) ile İrade Bozukluklarının Dogmatik Sınırı: Öğrencilerin ve uygulayıcıların sıkça birbirine karıştırdığı muvazaa (simulasyon) ile irade bozuklukları arasında net bir dogmatik uçurum vardır. Muvazaada taraflar, irade ile beyan arasındaki uyumsuzluğu "bilerek ve isteyerek (kasten)" ortaklaşa yaratırlar ve asıl amaçları üçüncü kişileri aldatmaktır. Oysa yanılma, aldatma veya korkutmada; iradesi sakatlanan mağdur taraf, iradesi ile beyanı arasındaki uyumsuzluğun farkında değildir (hata) veya dışarıdan gelen bir yönlendirme/baskı (hile/korkutma) sonucu bu uyumsuzluğa sürüklenmiştir. Muvazaalı işlem baştan itibaren mutlak butlanla batıl iken, irade bozukluklarıyla kurulan işlemler iptal hakkı kullanılana kadar taraflar için tek taraflı bağlamazlık yaratır.

4. Pratik Olay Analizleri

İrade bozukluklarının (Yanılma, Aldatma, Korkutma) hukuki sonuçlarını, TBK m. 178'deki ceza koşulunun çöküşünü ve iptal edilebilirlik yaptırımını test etmek adına şu iki laboratuvar vakayı inceleyelim:

Olay 1 (Aldatma, Esaslı Yanılma ve Ceza Koşulunun - TBK m. 178 - Düşmesi): Koleksiyoner (A) elindeki tablonun aslında sahte olduğunu (taklit olduğunu) bilmesine rağmen, bu gerçeği gizleyerek ve "Bu orijinal bir Picasso eseridir" diyerek (aktif aldatma) tabloyu Tacir (B)'ye 2 Milyon TL'ye satar. Sözleşmeye, "(B) bedeli vadesinde ödemezse veya sözleşmeden vazgeçerse 500.000 TL ceza koşulu ödeyecektir" şeklinde bir TBK m. 178 şartı eklenir. Tabloyu teslim alan (B) bir uzmana incelettiğinde tablonun sahte olduğunu anlar. (B) ödemeyi yapmaz ve sözleşmeyi iptal ettiğini (A)'ya bildirir. (A) ise, "(B) bedeli ödemedi, iptali kabul etmiyorum, TBK m. 178 gereği 500.000 TL seçimlik ceza koşulunu öde" diyerek icra takibi başlatır. Dogmatik Analiz: Bu vaka, TBK m. 36 (Aldatma) ve TBK m. 178 (Ceza Koşulu) kesişiminin kusursuz bir örneğidir. (A)'nın, tablonun sahte olduğunu kasten gizlemesi ve yanlış beyanda bulunması açık bir aldatma (hile) fiilidir. (B)'nin iradesi aldatma neticesinde sakatlanmıştır. (B) gerçeği öğrendiği tarihten itibaren bir yıllık hak düşürücü süre içinde (TBK m. 39) iptal beyanında bulunarak sözleşmeyi geçmişe etkili (ex tunc) olarak çökertmiştir. Temel sözleşme iptal edildiği için, asıl borcun ifa edilmemesi veya ihlaline bağlanan 500.000 TL'lik seçimlik ceza koşulu (TBK m. 178) da fer'ilik ilkesi gereği bütünüyle hükümsüz kalmıştır. (A)'nın icra takibi esastan reddedilecek, (B) ifa zorunluluğundan kurtulacak ve (A) aleyhine culpa in contrahendo veya haksız fiil hükümlerine dayanarak ekspertiz masraflarını (menfi zarar) talep edebilecektir.

Olay 2 (Bir Hakkın Kullanılması Tehdidiyle Korkutma ve Aşırı Menfaat): Müteahhit (X) bir arsa sahibi olan (Y)'nin arsasındaki inşaatında imar mevzuatına aykırı (kaçak) yapılaşma olduğunu öğrenir. (X) (Y)'ye giderek "Eğer bu arsayı bana piyasa değerinin yarı fiyatına satmazsan, seni belediyeye şikâyet eder, inşaatını mühürletirim" der. (Y) mühürlenme korkusuyla arsayı yarı fiyatına (X)'e devreder. İki ay sonra (Y) sözleşmenin iptali için dava açar. Dogmatik Analiz: Bu uyuşmazlık, TBK m. 38/2'deki "bir hakkın veya kanundan doğan yetkinin kullanılacağı tehdidi" bağlamında korkutmanın hukuka aykırılığı unsurunun somutlaşmış hâlidir. Bir kişinin imara aykırılığı ihbar etmesi (şikâyet hakkı) kural olarak yasal bir haktır. Ancak (X) bu yasal hakkını kullanarak (Y)'yi arsayı yarı fiyatına satmaya zorlamış ve bu yolla "aşırı bir menfaat" elde etmiştir. Şikâyet hakkının aşırı menfaat sağlama aracı olarak kullanılması, tehdidi hukuka aykırı kılmaktadır. (Y)'nin sözleşme kurma iradesi ağır ve yakın bir tehlike tehdidi altında (psikolojik cebir) sakatlanmıştır. (Y) korkutmanın etkisi altındayken yaptığı bu sözleşmeyi, tehlikenin veya korkunun geçtiği tarihten itibaren bir yıl içinde iptal ederek tapunun iadesini (sebepsiz zenginleşme) sağlayabilir.

5. Pratik Uygulama Notları

İrade bozuklukları kurallarının usul hukukunda (HMK) sözleşme mimarisinde (Legal Drafting) ve uyuşmazlık tasfiyesinde avukatların dikkat etmesi gereken stratejik boyutları şunlardır:

1. Hak Düşürücü Süre (TBK m. 39): Yanılma, aldatma veya korkutma sebebiyle sözleşmenin iptali, 1 yıllık süreye tabidir. Bu süre bir zamanaşımı değil, "hak düşürücü süredir" ve mahkemece re'sen gözetilir. Sürenin başlangıcı çok kritiktir: Yanılma veya aldatmada bu durumun "öğrenildiği", korkutmada ise korkunun etkisinin "ortadan kalktığı" andan itibaren başlar. Avukatların, öğrenme tarihini somut delillerle (ihtarname, ekspertiz raporu tarihi vb.) ortaya koymaları elzemdir. Bir yıl geçtikten sonra iptal hakkı kullanılmazsa, sözleşme onanmış (icazet verilmiş) sayılır ve geçerli olarak ayakta kalır.

2. İspat Hukukunda Ayrıklık (Tanıkla İspat - HMK m. 203/1-ç): Uygulamada yapılan en büyük hatalardan biri, senede (yazılı sözleşmeye) karşı ileri sürülen iddiaların sadece senetle ispat edilebileceği kuralının (HMK m. 201) irade bozukluklarında da mutlak sanılmasıdır. HMK m. 203/1-ç hükmü uyarınca, hukuki işlemlerdeki "irade bozukluğu (hata, hile, ikrah)" ve "aşırı yararlanma (gabin)" iddiaları miktar ve değerine bakılmaksızın tanık dâhil her türlü delille ispat edilebilir. Bir sözleşme noterde resmi şekilde yapılmış olsa dahi, aldatma veya korkutma iddiası tanık beyanları, kamera kayıtları veya yazışmalarla mahkeme önünde çürütülebilir.

3. İptal Hakkının Hukuki Niteliği ve Kullanılışı: İptal hakkı, bozucu yenilik doğuran (inşai) bir haktır. Karşı tarafa yöneltilmesi gereken tek taraflı, varması gerekli bir irade beyanıyla kullanılır; mahkeme kararına kural olarak ihtiyaç yoktur. İrade sakatlığını öğrenen tarafın noterden çekeceği bir fesih/iptal ihtarnamesi sözleşmeyi geriye etkili olarak çökertmek için yeterlidir. İptal beyanı yapıldıktan sonra taraflar verdiklerini sebepsiz zenginleşme kurallarına veya ayni hak (istihkak) davalarına dayanarak geri alırlar. İptal hakkı bir "dava" ile de kullanılabileceği gibi, karşı tarafın açtığı ifa davasında bir "def'i (itiraz)" olarak da ileri sürülebilir.

6. Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili daireleri, irade bozukluklarının ispatı, hilenin sözleşmeyi çökertici gücü ve korkutmanın hukuka aykırılığı konularında son derece yerleşik ve mağduru koruyan bir içtihat politikası izlemektedir.

Aldatma (Hile) ve İspat Rejimi hakkında Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun (HGK) klasikleşmiş kararlarında şu dogmatik kural şablonlaşmıştır: "Bir sözleşme yapılırken taraflardan birinin işlem iradesinin oluşum veya beyanı aşamasında ortaya çıkan sakatlıklara irade bozukluğu denir. Aldatma (hile); genel olarak, bir kimseyi irade beyanında bulunmaya, özellikle sözleşme yapmaya sevk etmek için onda kasten hatalı bir kanı uyandırmak veya esasen var olan hatalı bir kanıyı korumak yahut devamını sağlamak şeklinde tanımlanır. Hile, iradeyi sakatlayan bir sebep olup, hileye maruz kalan kişi, sözleşme ile bağlı tutulamaz. 6100 sayılı HMK’nun 203/1-ç maddesindeki (mülga HUMK 293/5) düzenleme karşısında, hukuki işlemlerde irade bozukluğu iddialarının, yazılı bir sözleşmeye veya resmi senede (tapu senedine vb.) karşı ileri sürülmüş olsa dahi, yazılı belge şartı aranmaksızın tanıkla ve her türlü delille kanıtlanması olanaklıdır. Mahkemece bu iddiaların tanık dâhil tüm deliller toplanarak değerlendirilmesi gerekir.".

Korkutma (İkrah) ve Hukuka Aykırılık hakkında Yargıtay 1. Hukuk Dairesi'nin içtihat yönelimi son derece nettir: "6098 sayılı TBK’nın 37. ve 38. maddelerine göre, bir kimse karşı tarafın veya üçüncü bir kişinin kendisi veya yakınlarının maddi veya manevi varlığına yönelik hukuka aykırı ve esaslı korkutması sonucu yaptığı sözleşme ile bağlı sayılamaz. Korkutmadan (tehditten) söz edilebilmesi için, korkutmanın ağır ve derhâl meydana gelebilecek nitelik taşıması ve haksız (hukuka aykırı) sayılması zorunludur. Somut olayda davalı, davacının imza atmaması hâlinde işyeri faaliyet belgesini iptal ettireceği ve ticari hayatını bitireceği yönünde tehditte bulunarak, değerinin çok altında bir bedelle taşınmaz devri sağlamıştır. Davalının yasal bir başvuru (şikâyet vb.) hakkını kullanacağı tehdidiyle taşınmaz devrinde aşırı bir menfaat temin etmesi, TBK m. 38 anlamında hukuka aykırı bir korkutma teşkil eder. İradesi sakatlanan davacının süresi içinde kullandığı iptal hakkı geçerli olup, tapu iptal ve tescil talebinin kabulü isabetlidir."

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Borçlar Kanunu'nda yer alan İrade Bozuklukları (TBK m. 30-39 / OR Art. 23-31) rejimi, borçlar hukuku dogmatiğinde Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Haluk Nami Nomer'in eserleri ekseninde; "İptal Edilebilirliğin Hukuki Niteliği" ve "Hak Düşürücü Sürenin Kısalığı" bağlamında çok derin kuramsal eleştirilere ve teorik fay hatlarına maruz kalmaktadır.

Birinci ve en sert dogmatik eleştiri, Sisteminizdeki "Hukukî İşlemlerde Geçersizlik Olgusuna Genel Bir Bakış" ve irade sakatlıklarının yaptırımı tartışmalarında merkezî bir yer tuttuğu üzere; İrade Bozukluğu Hâllerine Bağlanan 'İptal Edilebilirlik' Yaptırımının Kuramsal Olarak Nasıl Açıklanacağı Hususundaki Derin Görüş Ayrılığıdır. Türk-İsviçre doktrininde "Tek Taraflı Bağlamazlık Teorisi" ile "Bölünmüş Geçersizlik Teorisi (İptal Edilebilir Geçerlilik)" yıllardır çarpışmaktadır. Oğuzman/Öz, Kocayusufpaşaoğlu ve Nomer'in savunduğu Tek Taraflı Bağlamazlık Teorisi'ne göre; iradesi sakatlanan kişi için sözleşme baştan itibaren (kurulduğu andan itibaren) geçersizdir, sakatlığı yaratan karşı taraf için ise geçerlidir. Eğer mağdur taraf 1 yıl içinde iptal etmezse, baştan beri geçersiz olan bu işlem düzelir (onama) ve her iki taraf için geçerli hâle gelir. Buna karşılık, Fikret Eren, von Tuhr ve İsviçre Federal Mahkemesi'nin ağırlıklı olarak benimsediği Bölünmüş Geçersizlik Teorisine göre; sözleşme baştan itibaren tam olarak kurulmuş ve her iki taraf için de geçerlidir. Ancak mağdur tarafın 1 yıl içinde kullanacağı iptal beyanı, geçerli olan bu sözleşmeyi geçmişe etkili (ex tunc) olarak bozar ve geçersiz kılar. İsviçre/Türk kanunlaştırma tekniğinin (Legistik) bu denli temel bir geçersizlik müessesesinde sarih bir dil kullanmamış olması; özellikle ayni hakların geçişi, sebepsiz zenginleşme taleplerinin başlangıç anı ve üçüncü kişilerin iyiniyet kazanımları noktalarında ciddi yargısal tereddütler yaratmaktadır.

İkinci eleştiri, TBK m. 39'da Düzenlenen '1 Yıllık Hak Düşürücü Sürenin', Modern Sözleşme Hukukunun Karmaşık Yapısı Karşısında Aşırı Kısa Olması ve Kötüniyetli Failleri Ödüllendirmesidir. Nomer ve Eren'in eserlerinde de işaret edildiği üzere; bir kişinin aldatıldığını veya hataya düştüğünü öğrendiği günden itibaren sadece 1 yıl içinde dava açmak veya ihtarname çekmek zorunda bırakılması, özellikle örtülü şirket evliliklerinde (M&A) karmaşık finansal türev sözleşmelerinde veya yazılım ihalelerinde aldatılan tarafı zamana karşı amansız bir yarışa sokmaktadır. Haksız fiillerdeki tazminat zamanaşımı süreleri (TBK m. 72) iki ve on yıla çıkarılmışken, irade bozukluklarında mağdurun sözleşmeyi iptal etme hakkının halen çok kısa bir süre ile sınırlandırılması, ticari dürüstlük (TMK m. 2) ve hakkaniyet ilkeleriyle bağdaşmamaktadır. Hukukun, hile veya korkutma gibi kasti ve hukuka aykırı davranışlarla iradesi gasp edilen bir tarafın sözleşmeyi iptal hakkını bu denli dar bir zamana hapsetmesi, hukuki güvenlik (Rechtssicherheit) kılıfı altında, sözleşme adaletini (Justitia commutativa) zedeleyen doktriner bir zafiyettir.

---

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Fikret Eren, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Kemal Oğuzman / M. Turgut Öz, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Halûk Nomer, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Selâhattin Sulhi Tekinay / Sermet Akman / Halûk Burcuoğlu / Atilla Altop, Tekinay Borçlar Hukuku Genel Hükümler.
• Yargı kararları: Türk Borçlar Kanunu m. 178'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Borçlar Kanunu (OR) OR Art. 23.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 178. madde metnine dayanır.

Görüş: Kapsamlı öğretici yorum benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.