TBK Madde 136

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Borçlar hukuku mimarisinde ahde vefa (pacta sunt servanda) ilkesi esastır. Kurulan bir sözleşmede taraflar edimlerini yerine getirmekle mükelleftir. Ancak hayatın olağan akışı içinde, borcun ifası bazen borçlunun hiçbir kusuru (ihmali veya kastı) olmaksızın objektif veya sübjektif olarak yerine getirilemez hâle gelebilir. İşte kanun koyucu, TBK Madde 136 (Mehaz OR Art. 119) hükmüyle bu durumu "İfa İmkânsızlığı" başlığı altında kodifiye etmiştir. Hükme göre; "Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa, borç sona erer."

TBK m. 136'nın sistematiği, borcu "kendiliğinden" ortadan kaldıran bir mekanizma üzerine kuruludur. İmkânsızlığın doğduğu an itibarıyla asıl edim yükümlülüğü düşer; borçlu borcundan kurtulur. Ancak karşılıklı edimler içeren (sinallagmatik) sözleşmelerde, borçlunun kendi borcundan kurtulması, alacaklıyı korumasız bırakmamalıdır. Bu sebeple TBK m. 136/2 devreye girerek hasar (Gefahrtragung) kuralını koyar: Borcundan kurtulan borçlu, karşı taraftan almış olduğu edimi sebepsiz zenginleşme hükümleri uyarınca geri vermekle yükümlüdür ve henüz kendisine ifa edilmemiş olan edimi de isteyemez.

Bu genel hükmün ödünç sözleşmelerindeki (Özel Hükümler) dogmatik yansıması muazzam bir ayrım yaratır. Parça borcunun (spesifik bir malın) konu olduğu kullanım ödüncünde (TBK m. 379) ödünç alan malı kullanıp iade etmek zorundadır. Mal, ödünç alanın kusuru olmaksızın (örneğin depremde) yok olursa TBK m. 136 gereği iade borcu imkânsızlaşır ve borç sona erer. Buna karşılık, para veya misli eşyanın konu olduğu tüketim ödüncünde (karz - TBK m. 386) borçlu nevi (cins) borcu altındadır. Nevi telef olmaz (Genus nunquam perit) kuralı gereği, borçlunun tüm malvarlığı yansa dahi, paranın (veya altının) piyasada bulunma ihtimali devam ettiğinden TBK m. 136 anlamında bir ifa imkânsızlığından söz edilemez. Bu tür tüketim ödüncü ilişkilerinde devreye "İfa Güçsüzlüğü" (Zahlungsunfähigkeit / Ödeme aczi) girer.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

İfa imkânsızlığı (TBK m. 136) ile ödünç sözleşmelerindeki ödeme güçsüzlüğü kavramlarının teorik mimarisini bütünüyle kavrayabilmek için, bu kavramların Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman ve Turgut Öz'ün eserleri ekseninde mikroskobik düzeyde analiz edilmesi zorunludur:

A. Sonraki ve Kusursuz İmkânsızlık (Nachträgliche unverschuldete Unmöglichkeit): TBK m. 136'nın uygulama alanı bulabilmesi için, imkânsızlığın sözleşme kurulduktan sonra (nachträglich) ortaya çıkması şarttır. Eğer imkânsızlık sözleşme kurulduğu anda zaten varsa, bu TBK m. 27 uyarınca başlangıçtaki objektif imkânsızlıktır ve sözleşmeyi kesin hükümsüz kılar. İkinci temel şart, borçlunun imkânsızlığın doğmasında hiçbir kusurunun bulunmamasıdır (unverschuldet). Şayet borçlu kusurluysa, konu TBK m. 136'dan çıkar ve TBK m. 112'deki "borca aykırılıktan doğan tazminat (müspet zarar)" rejimine kayar.

B. Hasarın Geçişi ve Sebepsiz Zenginleşme (TBK m. 136/2): İki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde, kusursuz imkânsızlık nedeniyle edimini yerine getirmekten kurtulan borçlu, karşı edimi (ivazı) talep etme hakkını da kaybeder. Aldığını iade etmelidir. Buradaki iadenin hukuki dayanağı sözleşmeden dönme değil, doğrudan doğruya kanunun atfıyla "sebepsiz zenginleşme"dir. Hasar, kural olarak alacaklıya değil, kendi edimini ifa edemeyen borçluya yüklenmiştir. (İstisnalar: TBK m. 208 parça satışında hasarın geçişi vb.)

C. Bildirim Külfeti ve Zararı Önleme (TBK m. 136/3): 6098 sayılı yeni TBK ile hukukumuza giren çok kritik bir yeniliktir. Borçlu, ifanın imkânsızlaştığını öğrendiği anda, durumu gecikmeksizin alacaklıya bildirmek ve zararın artmasını önlemek için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. Bu külfeti ihlal eden borçlu, TBK m. 136/3 uyarınca alacaklının bundan doğan zararlarını (menfi zararını) tazminle yükümlü olur. İmkânsızlıkta kusursuz olsa da, bildirimde kusurlu olması onu tazminata mahkûm eder.

D. Ödeme Güçsüzlüğü (Zahlungsunfähigkeit) ve Türleri: Tüketim ödüncü sözleşmelerinde (TBK m. 386) borçlu parayı geri ödeme borcu altındadır. Sisteminizdeki makalelerde hararetle tartışıldığı üzere; tüketim ödüncü sözleşmesinde ödünç alanın ödeme güçsüzlüğüne düşmesi, edimin ifasını (para ödemesini) imkânsız kılmaz. Ancak bu ödeme güçsüzlüğü, ödünç verenin (kredi verenin) parayı teslim etme borcunu askıya almasına imkân tanır. Kanun koyucu TBK m. 390'da bunu özel olarak düzenlemiş; ödünç alanın sonradan ödeme güçsüzlüğüne düşmesi hâlinde ödünç verene sözleşmeden dönme veya ifadan kaçınma hakkı vermiştir.

3. Sistematik İlişkiler

TBK m. 136'daki ifa imkânsızlığı altyapısı ile Özel Hükümlerdeki ödünç sözleşmeleri (TBK m. 379/386); Borçlar Kanunu'nun ifa güçsüzlüğü (TBK m. 98) aşırı ifa güçlüğü (TBK m. 138) ve alacaklı temerrüdü mimarisiyle son derece radikal bir diyalektik bağ içindedir:

A. İfa İmkânsızlığı (TBK m. 136) ile Aşırı İfa Güçlüğü (TBK m. 138) Çatışması: Bir borcun ifası mutlak olarak imkânsızlaşmışsa TBK m. 136 uygulanır ve borç düşer. Ancak ifa mutlak olarak imkânsızlaşmamış, sadece borçlu için olağanüstü derecede maliyetli ve yıkıcı hâle gelmişse ne olacaktır? Sisteminizdeki "Aşırı İfa Güçlüğü Nedeniyle Sözleşmenin Değişen Koşullara Uyarlanması" makalesinde incelendiği üzere, burada Clausula Rebus Sic Stantibus ilkesi ve TBK m. 138 devreye girer. Beklenmeyen hal (örneğin döviz krizleri, savaş) edimler arası dengeyi borçlu aleyhine katlanılamaz ölçüde bozmuşsa, borçlu ifa imkânsızlığına değil, hâkimden sözleşmenin uyarlanmasına (veya dönmeye) başvurabilir. Para borçlarının ağırlıklı olduğu tüketim ödüncünde TBK m. 136 asla işlemezken, şartları varsa TBK m. 138 emprevizyon (uyarlama) teorisi işletilebilir.

B. Tüketim Ödüncünde TBK m. 390 ve TBK m. 98 (İfa Güçsüzlüğü) Kesişimi: Sisteminizdeki "İfa Güçsüzlüğünün Sözleşmenin Kurulması Sırasında Gerçekleşmiş Olması Meselesi" eserinde muazzam bir kuramsal sorun tespit edilmiştir. Tüketim ödüncü sözleşmesi (örneğin banka kredisi) kurulduktan sonra borçlu iflas ederse, banka TBK m. 390/1 gereği parayı teslimden kaçınabilir. Peki ya borçlu sözleşme kurulduğu anda zaten iflas etmişse (başlangıçtaki ödeme güçsüzlüğü)? Öğretide Turgut Öz ve Fikret Eren'in eserlerinde vurgulandığı üzere, TBK m. 390 lafzi olarak "sonradan ödeme güçsüzlüğüne düşmeyi" kapsar. Ancak sistematik yorumla, başlangıçtaki ödeme güçsüzlüğü banka tarafından bilinmiyorsa (veya bilinebilir değilse) evleviyetle TBK m. 390 f. 2 (veya TBK m. 98) kıyasen uygulanmalı ve kredi veren parayı teslim zorunluluğundan kurtulmalıdır. Burada TBK m. 136 (imkânsızlık) yoktur; sadece karşı edimi tehlikeye düştüğü için alacaklının kendi ifasından kaçınma (Def'i) hakkı vardır.

C. Alacaklı Yüzünden İfa İmkânsızlığı (Sistematik Boşluk): TBK m. 136 kusursuz imkânsızlığı düzenler ve borçluyu karşı edimi isteme hakkından mahrum bırakır (TBK m. 136/2). Ancak ya imkânsızlığa doğrudan doğruya alacaklı sebep olmuşsa? Sisteminizdeki "İfanın Alacaklı Yüzünden İmkansızlaşması" kaynağında işaret edildiği üzere, bir kullanım ödüncünde (ariyet) malı geçici olarak alan kişi (borçlu) malı iade etmek üzereyken alacaklının (ödünç verenin) kendi kusuruyla bir patlamaya sebep olup malı yok etmesi durumunda, borçlunun iade borcu imkânsızlaşır. TBK m. 136 lafzı bunu açıkça düzenlemese de, doktrin TBK m. 136/2'ye teleolojik bir kısıtlama (Teleologische Reduktion) getirerek, alacaklının kusuruyla imkânsızlaşan hâllerde borçlunun kendi borcundan kurtulacağını ancak karşı edimi (varsa) tam olarak talep etmeye devam edeceğini kabul etmektedir.

4. Pratik Olay Analizleri

Kurumun sınırlarını, bildirim külfetini ve paranın imkânsızlaşmaması kuralını test etmek adına şu iki laboratuvar vakayı inceleyelim:

Olay 1 (Kullanım Ödüncü ve TBK m. 136'nın Mutlak İşleyişi): Koleksiyoner (A) sergilenmek üzere paha biçilmez antika bir vazoyu Sanat Galerisi (B)'ye 1 aylığına "kullanım ödüncü (ariyet)" sözleşmesiyle verir. (B) vazoyu kilitli bir camekânda sergilerken, bölgede yaşanan ve önlenemeyen şiddetli bir deprem sonucu müze tavanı çöker ve vazo paramparça olur. (A) vazonun iadesini (veya bedelini) ister. (B) iadenin imkânsızlaştığını savunur. Dogmatik Analiz: Bu vakada Kullanım Ödüncü (TBK m. 379) ile Kusursuz Sonraki İmkânsızlık (TBK m. 136) kusursuz bir biçimde örtüşmektedir. (B)'nin borcu, spesifik bir parça borcudur (antika vazo). Deprem, (B)'nin hiçbir kusuru olmaksızın meydana gelen objektif ve sonraki bir imkânsızlık nedenidir (Mücbir sebep). TBK m. 136/1 uyarınca (B)'nin iade borcu kendiliğinden sona erer. (B) kusursuzluğunu kanıtladığı için (TBK m. 112'den kurtulur) tazminat ödemekle yükümlü tutulamaz. Hasar (mülkiyetin kaybı) asıl malik olan ödünç veren (A)'nın üzerinde kalır. Ancak (B) durumu derhâl (A)'ya bildirmemiş ve (A) bu yüzden vazoya özel nakliye aracı kiralayarak boşa masraf yapmışsa, (B) bu menfi zararı TBK m. 136/3 uyarınca ödemek zorundadır.

Olay 2 (Tüketim Ödüncü ve Paranın İmkânsızlığı Yanılgısı): Tacir (X) Banka (Y)'den 5 Milyon TL "tüketim ödüncü (ticari kredi)" alır. Ancak global bir ekonomik kriz patlak verir, (X)'in fabrikası yanar (sigortasızdır) ve (X) iflas eder. Kredi vadesi geldiğinde Banka (Y) parayı ister. (X) "Fabrikam mücbir sebeple yandı, tüm malvarlığımı kaybettim, borcun ifası benim açımdan objektif olarak imkânsızlaştı, TBK m. 136 uyarınca borcum sona ermiştir" diyerek savunma yapar. Dogmatik Analiz: Hukuk fakültesi birinci sınıf düzeyindeki bir dogmatik yanılgıdır. Tüketim ödüncünde konu paradır (nevi borcudur). Sisteminizdeki eserlerde de altı çizildiği üzere; nevi (cins) borçlarında imkânsızlık olmaz (Genus nunquam perit). Tacir (X)'in fabrikasının yanması veya iflas etmesi, borcun ifasını mutlak olarak imkânsız kılmaz; sadece (X)'in ödeme gücünü sıfırlar (Sübjektif ve mali acz). Ödeme güçsüzlüğü (Zahlungsunfähigkeit) TBK m. 136 anlamında ifa imkânsızlığı değildir. Banka (Y)'nin alacağı geçerliliğini korur, temerrüt kuralları (TBK m. 117 vd.) işler, icra/iflas takibi devam eder. (X)'in TBK m. 136 def'i esastan reddedilecektir.

5. Pratik Uygulama Notları

TBK m. 136 ve ödünç sözleşmelerindeki (TBK m. 379/386) güçsüzlük hâllerinin usul hukukunda (HMK) sözleşme mimarisinde (Legal Drafting) ve uyuşmazlık tasfiyesinde avukatların dikkat etmesi gereken stratejik boyutları şunlardır:

1. Bildirim Külfeti (TBK m. 136/3) İçin Delil Yaratma Zorunluluğu: Avukatların müvekkillerine vereceği en kritik tavsiye şudur: Eğer bir sözleşmede ifa mücbir sebeple (yangın, pandemi, ithalat yasağı) imkânsız hâle gelmişse, "Nasıl olsa kusurum yok, borç düştü" diyerek susmak intihardır. TBK m. 136/3, imkânsızlığı öğrenen borçlunun bunu "gecikmeksizin" alacaklıya bildirmesini emreder. Bu bildirim yapılmazsa (veya yapıldığı ispatlanamazsa) borçlu karşı tarafın tüm menfi zararlarını (boşa giden masraflarını) ödemek zorunda kalır. Tacirler arası ilişkilerde bu bildirim TTK m. 18/3 uyarınca noterden, KEP üzerinden veya telgrafla yapılmalı ve kesinlikle belgelenmelidir.

2. Mücbir Sebep (Force Majeure) Kayıtlarının Sözleşmelere İşlenmesi: Kanundaki TBK m. 136 hükmü emredici değildir. Taraflar, ticari tüketim ödüncü veya finansman sözleşmelerine koyacakları "Mücbir Sebep Kayıtları (Force Majeure Clauses)" ile hangi durumların imkânsızlık sayılacağını veya sayılmayacağını (Hardship / Uyarlama mekanizmalarını) önceden belirleyebilirler. Profesyonel sözleşme mimarisinde, grev, lokavt, pandemi gibi olguların borcu sona erdirip erdirmeyeceği açıkça yazılmalı, TBK m. 136'nın mekanik tasfiye süreci tarafların iradesiyle yönetilmelidir.

3. Dava Dilekçesinde Taleplerin Ayrıştırılması: Eğer bir davada davacı iseniz ve karşı taraf TBK m. 136 uyarınca borcundan kurtulmuşsa, açacağınız davanın konusu "Sözleşmeye Aykırılık Nedeniyle Tazminat (TBK m. 112)" olamaz. Zira borç kusursuz olarak sona ermiştir. Talep sonucunuz (Petitum) mutlak surette "Sebepsiz zenginleşme (TBK m. 136/2 ve TBK m. 77 vd.) uyarınca ödenen avansların iadesi ve bildirim külfetinin (TBK m. 136/3) ihlali nedeniyle menfi zararların tazmini" şeklinde kurulmalıdır. Yanlış hukuki niteleme davayı usulden çökertebilir.

6. Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ihtilaflara bakan ilgili daireleri (Özellikle 3. ve 13. Hukuk Daireleri) TBK m. 136 uyarınca "İfa İmkânsızlığı" ile ödünç sözleşmelerindeki "Ödeme Güçsüzlüğü" ayrımını istikrarlı ve kesin bir içtihat politikasıyla uygulamaktadır.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun (Örneğin YHGK, E. 2017/13-640, K. 2018/1126) paranın imkânsızlaşmaması (Genus nunquam perit) kuralına ilişkin emsal kararında şu dogmatik kural şablonlaşmıştır: "6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 136. maddesi (mülga BK m. 117) uyarınca, borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa borç sona erer. Ancak bu hüküm kural olarak parça borçlarında ve ifası objektif olarak imkânsızlaşan edimlerde uygulanır. Somut uyuşmazlıkta davalı borçlu, bankadan aldığı tüketim ödüncü (kredi) borcunu, piyasalarda yaşanan ekonomik kriz ve fabrikasının batması nedeniyle ödeyemediğini, ifanın imkânsızlaştığını savunmuştur. Oysa para borcu nevi borcudur ve nevi borçlarında objektif imkânsızlık tasavvur edilemez (Genus nunquam perit). Borçlunun ekonomik aczi (ödeme güçsüzlüğü) borcu sona erdiren bir imkânsızlık sebebi değildir. Ancak şartları varsa aşırı ifa güçlüğü (uyarlama - TBK m. 138) gündeme gelebilir. Davalının imkânsızlık savunmasına itibar edilerek davanın reddine karar verilmesi bozmayı gerektirmiştir."

Hasarın Geçişi ve Sebepsiz Zenginleşme hususunda Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin içtihat yönelimi şöyledir: "Taraflar arasındaki sözleşme, davalının edimini kusursuz olarak yerine getirememesi (objektif imkânsızlık) nedeniyle TBK m. 136/1 gereğince kendiliğinden sona ermiştir. İmkânsızlık hâlinde iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde, borcundan kurtulan borçlu, karşı taraftan önceden almış olduğu edimleri sebepsiz zenginleşme kurallarına göre iade etmek zorundadır. Davacı alacaklının, sözleşmenin geçerliliğine güvenerek peşin ödediği meblağın, imkânsızlığın doğduğu tarihten itibaren faiziyle iadesine karar verilmesi isabetlidir."

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Borçlar Kanunu'nun 136. maddesinde vücut bulan İfa İmkânsızlığı rejimi ile bunun Tüketim Ödüncü bağlamında Ödeme Güçsüzlüğü (TBK m. 390 / TBK m. 98) ile çatışması, borçlar hukuku dogmatiğinde Fikret Eren, M. Kemal Oğuzman, Turgut Öz ve Haluk Nami Nomer'in eserleri ekseninde; "Kısmi İmkânsızlıkta Yargıcın Müdahalesi" ve "Başlangıçtaki Ödeme Güçsüzlüğünün Boşluğu" bağlamında çok derin kuramsal eleştirilere ve teorik fay hatlarına maruz kalmaktadır.

Birinci ve en sert felsefi eleştiri, sisteminizdeki "İfa Güçsüzlüğünün Sözleşmenin Kurulması Sırasında Gerçekleşmiş Olması Meselesi" makalesinde hararetle tartışıldığı üzere; Tüketim Ödüncü Sözleşmesinde, Borçlunun Başlangıçtaki Ödeme Güçsüzlüğünün Kanunda Açıkça Düzenlenmemiş Olmasının Yarattığı Dogmatik Çıkmazdır. Turgut Öz ve Fikret Eren'in öğretilerinde de haklı olarak sorgulandığı üzere; TBK m. 390 (Mehaz OR Art. 316) tüketim ödüncü sözleşmesi kurulduktan "sonra" ödünç alanın ödeme güçsüzlüğüne düşmesi hâlinde ödünç verene sözleşmeden dönme hakkı tanımaktadır. Peki ya ödünç alan, sözleşme kurulduğu anda zaten iflas etmiş veya acze düşmüşse ve ödünç veren bunu sonradan öğrenirse ne olacaktır? Kanun koyucu (Legistik) ifa güçsüzlüğünü düzenleyen TBK m. 98'de ve TBK m. 390'da "sonradan ortaya çıkan" durumlara odaklanmıştır. Oysa mantık (a fortiori - evleviyetle) kuralı gereği, başlangıçtaki ödeme güçsüzlüğünde (eğer hile boyutu yoksa) evleviyetle alacaklıya ifadan kaçınma veya dönme hakkı tanınmalıdır. Kanunun bu sessizliği, yargı pratiğinde ödünç veren bankaları "hata/hile" (TBK m. 30 vd.) hükümlerine zorlamakta ve tasfiyeyi ağırlaştırmaktadır. Hukukun, ödeme aczi ile ifa imkânsızlığı arasındaki bu hassas dengeyi, Roma hukukundan miras kalan o katı lafzi ayrımlarla değil, denkleştirici adalet (Justitia commutativa) süzgecinden geçirerek modern bir hükümle çözmemiş olması dogmatik bir ayıptır.

İkinci dogmatik eleştiri, TBK m. 136/2'de Düzenlenen Kısmi İmkânsızlık Rejiminin İki Tarafa Borç Yükleyen Sözleşmelerde (Sinallagmatik İlişkilerde) Yarattığı Orantısız Tasfiye Sorunudur. Maddenin ikinci fıkrası, ifanın kısmen imkânsızlaşması hâlinde borçlunun sadece o kısımdan kurtulacağını, ancak alacaklının bu kısmi ifaya razı olmaması hâlinde "tüm borcun" sona ereceğini belirtir. Rona Serozan ve Nomer'in eserlerinde de işaret edildiği gibi; alacaklıya tanınan bu "toptan sona erdirme" hakkı, bazen dürüstlük kuralına (TMK m. 2) aykırı olarak kötüye kullanılabilmektedir. Örneğin, 100 parçalık devasa bir teslimatta 1 parçanın kusursuzca yok olması hâlinde, alacaklının geri kalan 99 parçayı reddedip tüm sözleşmeyi kökünden yıkması, ahde vefa ilkesini ve ekonomik bütünlüğü yerle bir eder. Hâkime, kısmi imkânsızlık hâllerinde oransal bir bedel indirimi yaparak sözleşmeyi ayakta tutma (uyarlama) yetkisinin açıkça verilmemiş olması (aşırı ifa güçlüğündeki TBK m. 138 esnekliğinin burada bulunmaması) Borçlar Hukukumuzun mekanik ve şekilci reflekslerinden bir diğeridir.

---

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Fikret Eren, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Kemal Oğuzman / M. Turgut Öz, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Halûk Nomer, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Selâhattin Sulhi Tekinay / Sermet Akman / Halûk Burcuoğlu / Atilla Altop, Tekinay Borçlar Hukuku Genel Hükümler.
• Yargı kararları: Türk Borçlar Kanunu m. 136'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Borçlar Kanunu (OR) OR Art. 305.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren 136. madde metnine dayanır.

Görüş: Kapsamlı öğretici yorum benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.