1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Borçlar Kanunu'nun 10. maddesi, sözleşmelerin kurulması rejiminde öneren veya kabul edenin pişmanlık hakkını düzenleyen, irade beyanlarının geri alınması kurumuna ilişkin temel hükümdür. Sözleşme görüşmelerinde tarafların yola çıkardıkları irade beyanlarının kesin biçimde bağlayıcı olması, hukuki güvenlik açısından zorunludur. Ancak modern hukuk düzeni, beyanın muhataba ulaşması ile karşı tarafın hâkimiyet alanında hukuki sonuç doğurmaya başlaması arasında geçen kısa bir zaman dilimi içinde beyan sahibine pişmanlık fırsatı tanır. TBK m. 10, bu pişmanlık hakkının kullanılabilmesi için aranan koşulları, ulaşma teorisinin sınırları içinde belirler.
Düzenlemenin amacı, irade beyanını dış dünyaya çıkarmış ancak karşı tarafça henüz hukuki sonucu hissedilmemiş bir beyandan dönülmesine olanak tanıyarak, irade özerkliğini ulaşma anına kadar korumaktır. Karşı taraf öneriyi veya kabulü daha öğrenmemişse, geri almanın ona zarar vermesi söz konusu olmaz; bu nedenle hukuk düzeni geri almaya izin verir.
Tarihsel arka planda, 6098 sayılı TBK 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe girmiştir; m. 10, mehaz İsviçre Borçlar Kanunu (OR) Art. 9'un Türk hukukuna uyarlanmış hâlidir. Mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu'ndaki paralel düzenlemeyle içerik bakımından özdeş bir hüküm korunmuştur.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Geri Alma Açıklaması
Geri alma açıklaması, beyan sahibinin daha önce yola çıkardığı bir irade beyanını (öneri veya kabul) hukuki sonuçlarından alıkoymak için yaptığı karşıt nitelikli yeni bir irade açıklamasıdır. Geri alma, asıl beyanın gönderildiği yöntemle aynı veya daha hızlı bir araçla yapılmalıdır; aksi takdirde geri almanın asıl beyandan önce veya aynı anda ulaşması fiilen mümkün olmaz.
2.2. Ulaşma Teorisi — Öneriden Önce veya Aynı Anda
Maddenin ilk koşulu, geri alma açıklamasının asıl öneriden önce veya aynı anda muhataba ulaşmasıdır. Burada esas olan, beyanın muhatabın hâkimiyet alanına girdiği fiziki andır (ulaşma teorisi — Empfangstheorie). Geri alma beyanı, asıl beyandan bir saniye bile sonra ulaşırsa, kural olarak bu koşul gerçekleşmemiş sayılır.
2.3. Öğrenmenin Önceliği
Maddenin ikinci alternatif koşulu, asıl öneriden sonra ulaşan geri alma beyanının, muhatap tarafından asıl öneriden önce öğrenilmiş olmasıdır. Bu kural, ulaşma teorisinin katılığını dürüstlük kuralı (TMK m. 2) ile yumuşatır: muhatap asıl öneriyi henüz açıp okumamışken telefonla veya başka bir hızlı vasıtayla geri alma beyanını öğrenirse, asıl öneri hiç yapılmamış sayılır.
2.4. "Yapılmamış Sayılma" Hukuki Sonucu
Geri alma koşulları gerçekleştiğinde, hukuki sonuç son derece kesindir: asıl öneri hiç yapılmamış kabul edilir. Bu, geri almanın geriye etkili biçimde asıl beyanı ortadan kaldırdığı anlamına gelir. Muhatap asıl öneriyi sonradan "kabul ediyorum" dese dahi, ortada geçerli bir öneri kalmadığı için sözleşme kurulamaz.
2.5. Kabulün Geri Alınmasına da Uygulanma
Madde 10/2, aynı kuralın kabulün geri alınmasına da uygulanacağını belirtir. Bir muhatap, önereni kabul ettiğine dair beyanını gönderdikten sonra fikrini değiştirebilir; öneren bu kabulü henüz öğrenmediği sürece geri alma mümkündür. Bu, simetrik bir koruma sağlar: hem öneren hem kabul eden için aynı pişmanlık fırsatı tanınmıştır.
3. Sistematik İlişkiler
TBK m. 10 hükmü kanunun sözleşme kuruluş rejiminin bir parçasıdır:
- TBK m. 1: Sözleşmenin kuruluşu — iradelerin karşılıklı ve birbirine uygun açıklanması. M. 10, bu açıklamanın geri alınması olanağını düzenleyerek temel hükmü dengeler.
- TBK m. 3-5: Süreli ve süresiz öneri rejimi. Öneriye bağlılık süresinin başlangıç anı, ulaşma teorisi ile sıkı sıkıya bağlıdır; m. 10 bu süreç başlamadan önce geri alma fırsatı tanır.
- TBK m. 6: Örtülü kabul. Susmanın kabul sayıldığı durumlarda, geri alma için "öğrenme" anı kritik öneme sahiptir.
- TBK m. 11: İrade açıklamalarının ulaşma zamanı. M. 10'un temel kavramının doğrudan dayanağıdır.
- TBK m. 30 vd.: İrade sakatlıkları. Geri alma fırsatı kaçırıldıktan sonra beyan sahibi, ancak yanılma veya aldatma gibi irade sakatlıklarına dayanarak sözleşmeyi iptal edebilir.
Modern haberleşme bakımından bu sistematik bağlar önem taşır. Hazır olanlar (yüz yüze, telefonla veya video konferansla iletişim kuranlar) arasında TBK m. 10'un uygulanma alanı fiilen yok denecek kadar azdır; beyan açıklandığı anda ulaştığı ve anlaşıldığı için ulaşma ile öğrenme arasında zaman farkı bulunmaz. Madde esasen hazır olmayanlar arasındaki irade açıklamaları için anlamlı bir sistematik bütünlük oluşturur.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin scraper'dan veya açık erişim kaynaklarından sağlanan bir Yargıtay kararı bulunmamaktadır. İleride güncellenecektir.
Yargıtay'ın irade beyanlarının geri alınması konusundaki yerleşik yaklaşımı doktriner literatür üzerinden şu şekilde özetlenebilir: ulaşma ve öğrenme anlarının tespitinde katı usuli ispat kuralları uygulanır. Geri almanın asıl beyandan önce veya aynı anda ulaştığını iddia eden tarafın bunu PTT kayıtları, alındı belgeleri veya noter tebligat şerhleri ile kesin olarak ispatlaması aranır. "Öğrenme" olgusunun önceliği iddiasında somut telefon arama kayıtları (HTS), e-mail zaman damgaları ve KEP log'ları belirleyici olmaktadır.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (kurmaca senaryo — mektup ve telgraf yarışı):
A, B'ye ait antika bir tabloyu 100.000 TL'ye satın almak istediğine dair yazılı bir öneri mektubunu 1 Haziran'da postaya verir. Mektup olağan koşullarda 5 Haziran'da B'nin eline ulaşacaktır. Ancak A, 3 Haziran'da fikrini değiştirir ve tablodan vazgeçer. Derhal B'ye bir telgraf çekerek 1 Haziran tarihli önerisini geri aldığını bildirir. Telgraf 4 Haziran'da B'nin adresine teslim edilir ve B telgrafı okur. Ertesi gün (5 Haziran) asıl öneri mektubu B'ye ulaşır.
Hukuki analiz: A'nın geri alma açıklaması (telgraf), asıl öneriden (mektup) önce B'nin hâkimiyet alanına ulaşmıştır. TBK m. 10'un açık lafzı gereğince, geri alma beyanı öneriden önce ulaştığı için A'nın 1 Haziran tarihli satın alma önerisi hukuken hiç yapılmamış sayılır. B mektubu aldıktan sonra "Ben bu öneriyi kabul ediyorum" dese dahi, ortada geçerli bir öneri kalmadığı için sözleşme kurulamaz.
Olay 2 (kurmaca senaryo — e-posta ve telefon yarışı):
Tacir X, Tacir Y'den gelen hammadde satım önerisini kabul ettiğini bildiren bir e-postayı saat 10:00'da gönderir. E-posta anında Y'nin sunucusuna düşer. Ancak Y o sırada toplantıda olduğu için e-postayı açıp okumaz. X, saat 10:15'te hammaddeyi başka bir yerden daha ucuza bulduğunu fark eder ve hemen Y'yi cep telefonundan arayarak "Az önce gönderdiğim e-postadaki kabul beyanımı geri alıyorum, sözleşmeyi kurmuyoruz" der. Y telefonu kapattıktan sonra saat 10:30'da e-postayı açıp okur.
Hukuki analiz: Kabul e-postası Y'nin hâkimiyet alanına 10:00'da ulaşmış olmasına rağmen, Y tarafından henüz öğrenilmemiştir. X'in saat 10:15'teki telefonla yaptığı geri alma açıklaması, kabul beyanı ulaşmış olmasına rağmen kabul beyanının öğrenilmesinden (10:30) önce gerçekleşmiştir. TBK m. 10'un "daha sonra ulaşmakla birlikte diğer tarafça öneriden/kabulden önce öğrenilmiş olursa" kuralı devreye girer. Kabul beyanı yapılmamış sayılır ve sözleşme kurulmaz.
6. Pratik Uygulama Notları
İspat yükü: TMK m. 6 uyarınca geri alma hakkını kullanarak sözleşmenin kurulmadığını iddia eden taraf, geri alma beyanının asıl beyandan önce veya aynı anda ulaştığını ya da asıl beyan ulaşmış olsa bile geri almanın daha önce öğrenildiğini ispatla yükümlüdür. İradenin aynı anda ulaşması durumunda, evraka giriş kayıtları, barkod saatleri veya noter tebliğ saniyeleri belirleyici olabilir.
KEP üzerinden geri alma: Tacirler arasında Kayıtlı Elektronik Posta (KEP) kullanımının yaygınlaşması TBK m. 10'un uygulamasını dijitalleştirmiştir. KEP sistemi, gönderinin muhatabın posta kutusuna düştüğü anı (ulaşma) ve muhatap tarafından açıldığı anı (öğrenme karinesi) saniyesi saniyesine log kayıtlarıyla tutar. Bir kabul beyanı KEP ile iletildikten sonra gönderilen bir KEP geri alma beyanı, muhatap ilk KEP iletisini henüz açmamışsa (okundu bilgisi oluşmamışsa) TBK m. 10 uyarınca geçerli geri alma teşkil edebilir.
Geç ulaşan geri alma: Geri alma beyanı asıl öneriden veya kabulden sonra ulaşır ve asıl beyan çoktan öğrenilmişse, geri alma hukuken geçersizdir. Sözleşme geçerli olarak kurulmuş olur; beyan sahibi artık m. 10'a dayanarak borçtan kurtulamaz, ancak şartları varsa sözleşmeden dönme, fesih veya yanılma (TBK m. 30 vd.) hükümlerine başvurabilir.
Tacirler için katı uygulama: Tacirlerin iletişiminde basiretli iş adamı gibi davranma yükümlülüğü gereği, ticari işletmeye ulaşan mesajların derhal öğrenildiği karinesi kural olarak daha katı uygulanır.
Yaygın uygulama hataları: (i) Geri alma beyanının asıl beyanla aynı veya daha yavaş vasıtayla yapılması (telgraf yerine mektup); (ii) "öğrenme" anının somut delillerle ispatlanmaması; (iii) KEP log kayıtlarının kontrol edilmemesi; (iv) tacirler için katı öğrenme karinesinin göz ardı edilmesi.
7. Eleştirel Değerlendirme
TBK m. 10 hükmü, klasik borçlar hukuku dogmatiğinde önemli bir yer tutmasına rağmen, modern iletişim teknolojilerinin ulaştığı hız karşısında işlevselliğini büyük ölçüde yitirmeye başlamıştır. Posta arabaları ve mektuplaşma devrinin yavaşlığı üzerine inşa edilen "ulaşma ve öğrenme anı" arasındaki zaman farkı, günümüzde e-posta, WhatsApp veya diğer anlık mesajlaşma uygulamalarıyla saliselere inmiştir. Bu kadar hızlı bir iletişim ağında, bir kişinin önerisini veya kabulünü yola çıkardıktan sonra karşı taraftan önce davranarak geri alması fiilen neredeyse imkânsız hâle gelmiştir.
Öğretide haklı olarak eleştirildiği üzere, dijital iletişim çağında "öğrenme" anının tespit edilmesi sübjektif bir unsur olup teknik olarak kanıtlanması zordur. Muhatabın bilgisayar ekranına düşen bir e-postayı o an gözüyle okuyup okumadığını dışarıdan bir mekanizmayla kesin olarak ispatlamak çoğu zaman mümkün olmamaktadır. Bu durum, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleri açısından modern ticari hayatta tıkanıklıklara yol açabilir.
Blokzincir (blockchain) altyapısında kurulan ve kendi kendini icra eden akıllı sözleşmeler (smart contracts) bağlamında TBK m. 10'un uygulanması ayrı bir çıkmaz yaratır. Blokzincir üzerine yazılan bir onay veya teklif, şifreleme mantığı gereği zincir içi ortamda anında kesinleşir ve değiştirilemez/geri alınamaz (immutable) hâle gelir. Bir akıllı sözleşme koduna verilen onayın sonradan harici bir irade beyanıyla geri alınması, algoritmik olarak mümkün değildir. Klasik hukukun tanıdığı bu pişmanlık hakkının teknolojik mimarisi gereği geri dönülemez olan blokzincir sistemleriyle nasıl entegre edileceği, Borçlar Kanunu'nun gelecekteki revizyonlarında çözülmesi gereken bir sorundur.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
- Doktrin: Fikret Eren, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Selahattin Sulhi Tekinay / Sermet Akman / Halûk Burcuoğlu / Atilla Altop, Borçlar Hukuku Genel Hükümleri; Necip Kocayusufpaşaoğlu / Hüseyin Hatemi / Rona Serozan / Abdülkadir Arpacı, Borçlar Hukuku Genel Bölüm; Mustafa Reşit Karahasan, Türk Borçlar Hukuku — Genel Hükümler; Vedat Buz, Borçlar Hukuku — Genel Hükümler; Safa Reisoğlu, Türk Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Halûk Nomer, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Ahmet M. Kılıçoğlu, Borçlar Hukuku Genel Hükümler.
- Yargı kararları: TBK m. 10'u doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
- Tarihsel arka plan: 6098 sayılı TBK'nın madde gerekçesi.
- Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Borçlar Kanunu (Schweizerisches Obligationenrecht — OR/CO) Art. 9.
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren ve değişmeyen 10. madde metnine dayanır.
Görüş: Ulaşma teorisi (Empfangstheorie) ile dürüstlük kuralının (TMK m. 2) dengelenmesi yaklaşımı benimsenmiştir; öğrenme önceliği koşulu, ulaşma teorisinin katılığını yumuşatan ve modern iletişim çağında pratik anlam kazanan bir mekanizma olarak değerlendirilmiştir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Borçlar Kanunu'nun 10. maddesi, sözleşmelerin kurulması rejiminde öneren veya kabul edenin pişmanlık hakkını düzenleyen, irade beyanlarının geri alınması kurumuna ilişkin temel hükümdür. Sözleşme görüşmelerinde tarafların yola çıkardıkları irade beyanlarının kesin biçimde bağlayıcı olması, hukuki güvenlik açısından zorunludur. Ancak modern hukuk düzeni, beyanın muhataba ulaşması ile karşı tarafın hâkimiyet alanında hukuki sonuç doğurmaya başlaması arasında geçen kısa bir zaman dilimi içinde beyan sahibine pişmanlık fırsatı tanır. TBK m. 10, bu pişmanlık hakkının kullanılabilmesi için aranan koşulları, ulaşma teorisinin sınırları içinde belirler.
Düzenlemenin amacı, irade beyanını dış dünyaya çıkarmış ancak karşı tarafça henüz hukuki sonucu hissedilmemiş bir beyandan dönülmesine olanak tanıyarak, irade özerkliğini ulaşma anına kadar korumaktır. Karşı taraf öneriyi veya kabulü daha öğrenmemişse, geri almanın ona zarar vermesi söz konusu olmaz; bu nedenle hukuk düzeni geri almaya izin verir.
Tarihsel arka planda, 6098 sayılı TBK 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe girmiştir; m. 10, mehaz İsviçre Borçlar Kanunu (OR) Art. 9'un Türk hukukuna uyarlanmış hâlidir. Mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu'ndaki paralel düzenlemeyle içerik bakımından özdeş bir hüküm korunmuştur.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Geri Alma Açıklaması
Geri alma açıklaması, beyan sahibinin daha önce yola çıkardığı bir irade beyanını (öneri veya kabul) hukuki sonuçlarından alıkoymak için yaptığı karşıt nitelikli yeni bir irade açıklamasıdır. Geri alma, asıl beyanın gönderildiği yöntemle aynı veya daha hızlı bir araçla yapılmalıdır; aksi takdirde geri almanın asıl beyandan önce veya aynı anda ulaşması fiilen mümkün olmaz.
2.2. Ulaşma Teorisi — Öneriden Önce veya Aynı Anda
Maddenin ilk koşulu, geri alma açıklamasının asıl öneriden önce veya aynı anda muhataba ulaşmasıdır. Burada esas olan, beyanın muhatabın hâkimiyet alanına girdiği fiziki andır (ulaşma teorisi — Empfangstheorie). Geri alma beyanı, asıl beyandan bir saniye bile sonra ulaşırsa, kural olarak bu koşul gerçekleşmemiş sayılır.
2.3. Öğrenmenin Önceliği
Maddenin ikinci alternatif koşulu, asıl öneriden sonra ulaşan geri alma beyanının, muhatap tarafından asıl öneriden önce öğrenilmiş olmasıdır. Bu kural, ulaşma teorisinin katılığını dürüstlük kuralı (TMK m. 2) ile yumuşatır: muhatap asıl öneriyi henüz açıp okumamışken telefonla veya başka bir hızlı vasıtayla geri alma beyanını öğrenirse, asıl öneri hiç yapılmamış sayılır.
2.4. "Yapılmamış Sayılma" Hukuki Sonucu
Geri alma koşulları gerçekleştiğinde, hukuki sonuç son derece kesindir: asıl öneri hiç yapılmamış kabul edilir. Bu, geri almanın geriye etkili biçimde asıl beyanı ortadan kaldırdığı anlamına gelir. Muhatap asıl öneriyi sonradan "kabul ediyorum" dese dahi, ortada geçerli bir öneri kalmadığı için sözleşme kurulamaz.
2.5. Kabulün Geri Alınmasına da Uygulanma
Madde 10/2, aynı kuralın kabulün geri alınmasına da uygulanacağını belirtir. Bir muhatap, önereni kabul ettiğine dair beyanını gönderdikten sonra fikrini değiştirebilir; öneren bu kabulü henüz öğrenmediği sürece geri alma mümkündür. Bu, simetrik bir koruma sağlar: hem öneren hem kabul eden için aynı pişmanlık fırsatı tanınmıştır.
3. Sistematik İlişkiler
TBK m. 10 hükmü kanunun sözleşme kuruluş rejiminin bir parçasıdır:
Modern haberleşme bakımından bu sistematik bağlar önem taşır. Hazır olanlar (yüz yüze, telefonla veya video konferansla iletişim kuranlar) arasında TBK m. 10'un uygulanma alanı fiilen yok denecek kadar azdır; beyan açıklandığı anda ulaştığı ve anlaşıldığı için ulaşma ile öğrenme arasında zaman farkı bulunmaz. Madde esasen hazır olmayanlar arasındaki irade açıklamaları için anlamlı bir sistematik bütünlük oluşturur.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin scraper'dan veya açık erişim kaynaklarından sağlanan bir Yargıtay kararı bulunmamaktadır. İleride güncellenecektir.
Yargıtay'ın irade beyanlarının geri alınması konusundaki yerleşik yaklaşımı doktriner literatür üzerinden şu şekilde özetlenebilir: ulaşma ve öğrenme anlarının tespitinde katı usuli ispat kuralları uygulanır. Geri almanın asıl beyandan önce veya aynı anda ulaştığını iddia eden tarafın bunu PTT kayıtları, alındı belgeleri veya noter tebligat şerhleri ile kesin olarak ispatlaması aranır. "Öğrenme" olgusunun önceliği iddiasında somut telefon arama kayıtları (HTS), e-mail zaman damgaları ve KEP log'ları belirleyici olmaktadır.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (kurmaca senaryo — mektup ve telgraf yarışı):
A, B'ye ait antika bir tabloyu 100.000 TL'ye satın almak istediğine dair yazılı bir öneri mektubunu 1 Haziran'da postaya verir. Mektup olağan koşullarda 5 Haziran'da B'nin eline ulaşacaktır. Ancak A, 3 Haziran'da fikrini değiştirir ve tablodan vazgeçer. Derhal B'ye bir telgraf çekerek 1 Haziran tarihli önerisini geri aldığını bildirir. Telgraf 4 Haziran'da B'nin adresine teslim edilir ve B telgrafı okur. Ertesi gün (5 Haziran) asıl öneri mektubu B'ye ulaşır.
Hukuki analiz: A'nın geri alma açıklaması (telgraf), asıl öneriden (mektup) önce B'nin hâkimiyet alanına ulaşmıştır. TBK m. 10'un açık lafzı gereğince, geri alma beyanı öneriden önce ulaştığı için A'nın 1 Haziran tarihli satın alma önerisi hukuken hiç yapılmamış sayılır. B mektubu aldıktan sonra "Ben bu öneriyi kabul ediyorum" dese dahi, ortada geçerli bir öneri kalmadığı için sözleşme kurulamaz.
Olay 2 (kurmaca senaryo — e-posta ve telefon yarışı):
Tacir X, Tacir Y'den gelen hammadde satım önerisini kabul ettiğini bildiren bir e-postayı saat 10:00'da gönderir. E-posta anında Y'nin sunucusuna düşer. Ancak Y o sırada toplantıda olduğu için e-postayı açıp okumaz. X, saat 10:15'te hammaddeyi başka bir yerden daha ucuza bulduğunu fark eder ve hemen Y'yi cep telefonundan arayarak "Az önce gönderdiğim e-postadaki kabul beyanımı geri alıyorum, sözleşmeyi kurmuyoruz" der. Y telefonu kapattıktan sonra saat 10:30'da e-postayı açıp okur.
Hukuki analiz: Kabul e-postası Y'nin hâkimiyet alanına 10:00'da ulaşmış olmasına rağmen, Y tarafından henüz öğrenilmemiştir. X'in saat 10:15'teki telefonla yaptığı geri alma açıklaması, kabul beyanı ulaşmış olmasına rağmen kabul beyanının öğrenilmesinden (10:30) önce gerçekleşmiştir. TBK m. 10'un "daha sonra ulaşmakla birlikte diğer tarafça öneriden/kabulden önce öğrenilmiş olursa" kuralı devreye girer. Kabul beyanı yapılmamış sayılır ve sözleşme kurulmaz.
6. Pratik Uygulama Notları
İspat yükü: TMK m. 6 uyarınca geri alma hakkını kullanarak sözleşmenin kurulmadığını iddia eden taraf, geri alma beyanının asıl beyandan önce veya aynı anda ulaştığını ya da asıl beyan ulaşmış olsa bile geri almanın daha önce öğrenildiğini ispatla yükümlüdür. İradenin aynı anda ulaşması durumunda, evraka giriş kayıtları, barkod saatleri veya noter tebliğ saniyeleri belirleyici olabilir.
KEP üzerinden geri alma: Tacirler arasında Kayıtlı Elektronik Posta (KEP) kullanımının yaygınlaşması TBK m. 10'un uygulamasını dijitalleştirmiştir. KEP sistemi, gönderinin muhatabın posta kutusuna düştüğü anı (ulaşma) ve muhatap tarafından açıldığı anı (öğrenme karinesi) saniyesi saniyesine log kayıtlarıyla tutar. Bir kabul beyanı KEP ile iletildikten sonra gönderilen bir KEP geri alma beyanı, muhatap ilk KEP iletisini henüz açmamışsa (okundu bilgisi oluşmamışsa) TBK m. 10 uyarınca geçerli geri alma teşkil edebilir.
Geç ulaşan geri alma: Geri alma beyanı asıl öneriden veya kabulden sonra ulaşır ve asıl beyan çoktan öğrenilmişse, geri alma hukuken geçersizdir. Sözleşme geçerli olarak kurulmuş olur; beyan sahibi artık m. 10'a dayanarak borçtan kurtulamaz, ancak şartları varsa sözleşmeden dönme, fesih veya yanılma (TBK m. 30 vd.) hükümlerine başvurabilir.
Tacirler için katı uygulama: Tacirlerin iletişiminde basiretli iş adamı gibi davranma yükümlülüğü gereği, ticari işletmeye ulaşan mesajların derhal öğrenildiği karinesi kural olarak daha katı uygulanır.
Yaygın uygulama hataları: (i) Geri alma beyanının asıl beyanla aynı veya daha yavaş vasıtayla yapılması (telgraf yerine mektup); (ii) "öğrenme" anının somut delillerle ispatlanmaması; (iii) KEP log kayıtlarının kontrol edilmemesi; (iv) tacirler için katı öğrenme karinesinin göz ardı edilmesi.
7. Eleştirel Değerlendirme
TBK m. 10 hükmü, klasik borçlar hukuku dogmatiğinde önemli bir yer tutmasına rağmen, modern iletişim teknolojilerinin ulaştığı hız karşısında işlevselliğini büyük ölçüde yitirmeye başlamıştır. Posta arabaları ve mektuplaşma devrinin yavaşlığı üzerine inşa edilen "ulaşma ve öğrenme anı" arasındaki zaman farkı, günümüzde e-posta, WhatsApp veya diğer anlık mesajlaşma uygulamalarıyla saliselere inmiştir. Bu kadar hızlı bir iletişim ağında, bir kişinin önerisini veya kabulünü yola çıkardıktan sonra karşı taraftan önce davranarak geri alması fiilen neredeyse imkânsız hâle gelmiştir.
Öğretide haklı olarak eleştirildiği üzere, dijital iletişim çağında "öğrenme" anının tespit edilmesi sübjektif bir unsur olup teknik olarak kanıtlanması zordur. Muhatabın bilgisayar ekranına düşen bir e-postayı o an gözüyle okuyup okumadığını dışarıdan bir mekanizmayla kesin olarak ispatlamak çoğu zaman mümkün olmamaktadır. Bu durum, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleri açısından modern ticari hayatta tıkanıklıklara yol açabilir.
Blokzincir (blockchain) altyapısında kurulan ve kendi kendini icra eden akıllı sözleşmeler (smart contracts) bağlamında TBK m. 10'un uygulanması ayrı bir çıkmaz yaratır. Blokzincir üzerine yazılan bir onay veya teklif, şifreleme mantığı gereği zincir içi ortamda anında kesinleşir ve değiştirilemez/geri alınamaz (immutable) hâle gelir. Bir akıllı sözleşme koduna verilen onayın sonradan harici bir irade beyanıyla geri alınması, algoritmik olarak mümkün değildir. Klasik hukukun tanıdığı bu pişmanlık hakkının teknolojik mimarisi gereği geri dönülemez olan blokzincir sistemleriyle nasıl entegre edileceği, Borçlar Kanunu'nun gelecekteki revizyonlarında çözülmesi gereken bir sorundur.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 1 Temmuz 2012'de yürürlüğe giren ve değişmeyen 10. madde metnine dayanır.
Görüş: Ulaşma teorisi (Empfangstheorie) ile dürüstlük kuralının (TMK m. 2) dengelenmesi yaklaşımı benimsenmiştir; öğrenme önceliği koşulu, ulaşma teorisinin katılığını yumuşatan ve modern iletişim çağında pratik anlam kazanan bir mekanizma olarak değerlendirilmiştir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.