Sigortalılığın sona ermesi
MADDE 9- Kısa ve uzun vadeli sigorta kolları bakımından sigortalılık;22 a) 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamındaki sigortalıların, hizmet akdinin sona erdiği tarihten, b) 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamındaki sigortalıların;
- Gelir vergisi mükellefi olanlar için, mükellefiyetlerini gerektiren faaliyetlerine son verdikleri tarihten,
- (Değişik: 17/4/2008-5754/7 md.) Gelir vergisinden muaf olanlar için, esnaf ve sanatkâr sicili kaydının silindiği veya 6 ncı maddenin birinci fıkrasının (k) bendi kapsamına girdiği tarihten,
- (Değişik: 17/4/2008-5754/7 md.) 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (3) numaralı alt bendi kapsamına girenlerden, şahıs şirketlerinden kolektif, adi komandit şirketlerin komandite ve komanditer ortakları ve donatma iştiraki ortaklarının vergi mükellefiyetlerinin sona erdiği tarihten, sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin komandite ortaklarının, şirketin ticaret sicil memurluğundan kaydının silindiği tarihten, limited şirket ortaklarından hisselerinin tamamını devreden sigortalıların, hisse devrinin yapılmasına ortaklar kurulunca karar verildiği tarihten, anonim şirketlerin yönetim kurulu üyesi olan ortaklarının yönetim kurulu üyeliklerinin sona erdiği tarihten, iflas veya tasfiye durumu ile münfesih duruma düşen şirketler için ortağın talep etmesi halinde, mahkeme kararı ile iflasın, tasfiyenin açılmasına, ortaklar kurulu kararı ile tasfiyenin başlamasına veya şirketin münfesih duruma düşmesine 22 13/2/2011 tarihli ve 6111 sayılı Kanunun 28 inci maddesiyle, (7), (8), (9) ve (10) numaralı alt bentlerinde yer alan “tarihten” ibarelerinden sonra gelmek üzere “bir gün öncesinden” ibareleri eklenmiştir.
karar verildiği, ortakların talepte bulunmaması halinde, mahkemece iflasın kapatılmasına karar verildiği, tasfiyesi sonuçlanan şirketlerin ortaklıklarının ise tasfiye kurulu kararının ticaret sicili memurluğunca tescil edildiği tarihten, 4) (Mülga: 17/4/2008-5754/7 md.) 5) (Değişik: 13/2/2011-6111/28 md.) Tarımda kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar için, tarımsal faaliyetinin sona erdiği veya 6 ncı maddenin birinci fıkrasının (ı) bendi uyarınca muafiyet kapsamına girdiği yahut 65 yaşını doldurması nedeniyle talepte bulunduğu tarihten, 6) Köy ve mahalle muhtarlarının, muhtarlık görevlerinin sona erdiği tarihten, 7) Herhangi bir yabancı ülkede ikamet eden ve o ülke mevzuatı kapsamında sigortalı olarak çalışmaya başladığı veya ikamet esasına bağlı olarak, o ülke sosyal güvenlik sistemine dahil olduğu tarihten bir gün öncesinden, 8) (Değişik: 17/4/2008-5754/7 md.) (3) numaralı alt bent kapsamında iflas veya tasfiye durumu ile münfesih duruma düşen şirketlerin ortaklarından 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında çalışmaya başlayanların, çalışmaya başladıkları tarihten bir gün öncesinden, 9) Köy ve mahalle muhtarlarından; kendi adına ve hesabına bağımsız çalışmasından dolayı gelir vergisi mükellefiyeti bulunanlar hariç, aynı zamanda hizmet akdi ile çalışanların çalışmaya başladığı tarihten bir gün öncesinden, 10) (Değişik: 17/4/2008-5754/7 md.) Gelir vergisinden muaf olan, ancak esnaf ve sanatkârlar sicili kaydına istinaden 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında sigortalı sayılanlardan, bu sigortalılıklarının devamı sırasında, hizmet akdi ile çalışanların çalışmaya başladığı tarihten bir gün öncesinden, 11) (Ek: 13/2/2011-6111/28 md.) 6132 sayılı Kanuna tabi jokey ve antrenörler için, lisansları yenilenmeyenlerin lisanslı oldukları yılın sonundan, c) 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında sigortalı sayılanların;
- (Değişik: 17/4/2008-5754/7 md.) Ölüm veya aylık bağlanmasını gerektiren hallerde görev aylıklarının kesildiği tarihi, 8/6/1949 tarihli ve 5434 sayılı Kanunun 40 ıncı maddesinde belirtilen yaş hadleri ile sıhhi izin sürelerinin doldurulması halinde ise bu süre ve hadlerin doldurulduğu tarihleri takip eden aybaşından,
- (Değişik: 17/4/2008-5754/7 md.) Diğer hallerde ise görevden ayrıldıkları tarihten, d) 5 inci madde gereği bazı sigorta kollarına tâbi tutulanların, sigortalı sayılmalarını gerektiren halin sona erdiği tarihten, e) 6 ncı maddenin birinci fıkrasının (l) bendi kapsamında olanlardan, çalışmakta iken bulunduğu ülkenin sosyal güvenlik kurumu ile irtibatlandırılanlar ile uluslararası sosyal güvenlik sözleşmeleri çerçevesinde, seçimini bu yönde kullananlar için sigortalandıkları tarihten, itibaren sona erer. Ancak, hastalık ve analık hükümlerinin uygulanmasında sigortalılık; a) İlgili kanunlar gereği sigortalının ücretsiz izinli olması, greve iştirak etmesi veya işverenin lokavt yapması hallerinde, bu hallerin sona ermesini,
b) Diğer hallerde ise birinci fıkrada belirtilen tarihleri, takip eden onuncu günden başlanarak yitirilmiş sayılır. Birinci fıkranın (a), (c) ve (d) bentlerine göre sigortalılığı sona erenlerin durumları işverenleri tarafından, (b) bendinde belirtilen şekillerde sona erenlerin durumları ise kendileri ve sözü edilen bentte belirtilen faaliyetin sona erme halinin bildirildiği kuruluşlar veya vergi daireleri tarafından, en geç on gün içinde Kuruma bildirilir. Bu kişilerin meslek kuruluşlarına ya da vergi dairelerine olan yükümlülüklerini yerine getirmemiş olmaları, sigortalılığın sona ermesine ilişkin belge ya da bilginin verilmesine engel teşkil etmez. (Ek cümle: 13/2/2011 6111/28 md.) Vergi dairelerince vergi mükellefiyetinin sona erdiğine ilişkin yapılacak bildirimlerde bu süre vergi mükellefiyeti terk işleminin tesis tarihinden itibaren iki ayı geçmemek üzere vergi mükellefinin işi bırakma işlemlerinin vergi dairelerince tekemmül ettirildiği tarihten başlar. Birinci fıkranın (e) bendine göre sigortalılığı sona erenler ile 8 inci maddenin birinci fıkrasının (c) bendine göre bildirimi yapılan sigortalıların, sigortalılığının sona ermesine ilişkin bildirimleri, üç ay içinde Kuruma yapılır. Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usûl ve esaslar, Kurum tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.
Metodolojik Not
Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
5510 sayılı Kanun'un 9. maddesi, sigortalılık ilişkisinin hukuken ve fiilen sona erdiği anı, sona erme hallerini ve buna bağlı bildirim usullerini düzenleyen "Sigortalılığın Sona Ermesi" normudur. Sosyal güvenlik hukukunda sigortalılığın başlaması gibi sona ermesi de kamu düzenine ilişkindir.
Madde 9, sigortalıların statülerine (4/a, 4/b, 4/c) ve faaliyetlerinin niteliğine göre sona erme anını milimetrik olarak belirlemiştir. Ayrıca, sigortalılığı sona eren kişilerin aniden sağlık güvencesiz kalmasını önlemek amacıyla hastalık ve analık sigortaları bakımından geçici bir koruma süresi (10 günlük yasal uzama) öngörmüştür. İşverenlerin ve resmi tescil makamlarının sona erme durumunu SGK'ya bildirmeleri için de 10 günlük katı bir süre sınırı konulmuştur (ratio legis).
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. 4/a Sigortalılığının Sona Ermesi (m. 9/a)
Hizmet akdiyle çalışanlar için sigortalılık, hizmet akdinin sona erdiği tarihten itibaren biter. Fesih beyanının yapıldığı tarih değil, feshin hüküm doğurduğu ve fiili çalışmanın/akdi ilişkinin bittiği son gün sigortalılığın son günüdür.
2.2. 4/b Sigortalılığının Sona Ermesi (m. 9/b)
Bağımsız çalışanlarda sona erme tespiti karmaşıktır:
2.3. 4/c Sigortalılığının Sona Ermesi (m. 9/c)
Ölüm veya aylık bağlanması (emeklilik) durumunda görev aylıklarının kesildiği tarihi, yaş haddi durumlarında ise bu hadlerin doldurulduğu tarihi takip eden aybaşından itibaren; diğer hallerde (istifa, memurluktan çıkarma) ise görevden ayrıldıkları tarihten itibaren sona erer.
2.4. Sağlık Yardımlarının Geçici Devamı (m. 9/son paragraf)
Sigortalılığı sona erenlerin hastalık ve analık sigortası yardımlarından yararlanma hakları derhal kesilmez; sona ermeyi takip eden 10. günden başlanarak yitirilmiş sayılır. (Yasanın 67. maddesi uyarınca, son bir yılda 90 gün prim şartını sağlayanlar için bu koruma süresi 10 gün + 90 gün = 100 güne kadar uzamaktadır).
3. Sistematik İlişkiler
Madde 9; kanunun 7. (Başlangıç), 8. (Bildirim), 67. (GSS yararlanma şartları) ve 102. (İdari para cezaları) maddeleriyle doğrudan sistematik bağa sahiptir. Şirket ortaklarının hisse devirleri ve tasfiye süreçleri yönünden 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ile, memuriyetin sona ermesi yönünden 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu ile yakın ilişkilidir.
4. Uygulama: Yargıtay / Anayasa Mahkemesi (AYM) İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok. Bununla birlikte, sigortalılığın sona ermesine ilişkin yerleşik yargı ilkeleri şunlardır:
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A), (X) Limited Şirketi'ndeki tüm hisselerini 10 Mayıs 2026 tarihinde noter huzurunda (B)'ye devretmiştir. Şirket ortaklar kurulu aynı gün toplanarak devri onaylamış ve pay defterine kaydetmiştir. Ancak şirket müdürü, bu devri Ticaret Siciline tescil ettirmeyi unutmuştur. SGK, tescil kaydı bulunmadığı gerekçesiyle (A)'nın 4/b sigortalılığını devam ettirmiş ve adına prim borcu tahakkuk ettirmiştir. (A), prim borcunun iptali için dava açmıştır.
Hukuki Analiz: Madde 9/b-3 bendi uyarınca limited şirket ortaklarından hisselerini devredenlerin sigortalılığı, "hisse devrinin yapılmasına ortaklar kurulunca karar verildiği tarihten" itibaren sona erer. Ticaret Siciline tescil işlemi Kurum'a bildirim açısından önem arz etse de, kurucu olan ortaklar kurulu kararıdır. (A), noter sözleşmesini ve ortaklar kurulu kararını mahkemeye sunarak hisse devrinin 10 Mayıs'ta tamamlandığını ispatlarsa, bu tarihten sonraki prim borçları iptal edilir. Dava kabul edilmelidir.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (C), çalıştığı fabrikadan 15 Mayıs 2026 tarihinde istifa ederek ayrılmıştır. 20 Mayıs 2026 tarihinde aniden rahatsızlanarak devlet hastanesine başvurmuştur. Hastane, (C)'nin işten ayrıldığını sistemde görerek provizyon vermemiş ve muayene ücreti talep etmiştir. (C), 10 günlük yasal koruma süresi olduğunu iddia ederek itiraz etmiştir.
Hukuki Analiz: Madde 9'un son fıkrası uyarınca, hastalık sigortası hükümleri sigortalılığın sona erdiği tarihi takip eden 10. güne kadar aynen uygulanmaya devam eder. (C)'nin sigortalılığı 15 Mayıs'ta bitmiş olup, 25 Mayıs'a kadar (10 gün boyunca) hiçbir prim veya aktivasyon şartı aranmaksızın müstahaklığı devam eder. Hastanenin provizyon vermemesi hukuka aykırıdır; (C) ücretsiz muayene edilmelidir.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
5510 sayılı Kanun'un 9. maddesi, sigortalılığın sona erme anını belirlerken limited şirket ortakları lehine pratik bir çözüm üretmiş olsa da (ortaklar kurulu karar tarihi), bu düzenleme SGK'nın bilgi işlem altyapısı ile ticaret sicil kayıtlarının entegrasyonundaki eksiklikler nedeniyle sahada ciddi mağduriyetlere yol açmaktadır. SGK, ticaret sicilinde tescil edilmeyen hisse devirlerini otomatik olarak göremediği için ortakların sigortalılığını devam ettirmekte ve vatandaşlar yıllar sonra devasa icra takipleriyle karşılaşmaktadır. İspat yükünün vatandaşa bırakılması adil değildir.
Ayrıca, 10 günlük hastalık sigortası koruma süresi günümüz ekonomik koşullarında yetersizdir. İşini kaybeden bir işçinin yeni bir iş bulması veya GSS gelir testi yaptırıp sisteme dahil olması genellikle 10 günden çok daha uzun sürmektedir. Sosyal devletin koruyucu şemsiyesi, işini kaybeden sigortalıları en az 30 gün boyunca hiçbir koşul aramaksızın sağlık güvencesi altında tutacak şekilde genişletilmelidir.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.