Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu Madde 75

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

5510 sayılı Kanun’un 75. maddesi, olağanüstü dönemlerde (doğal afetler, seferberlik veya savaş halleri) sosyal devlet ilkesinin en üst düzeyde tezahür ettiği bir koruma normudur. Madde, olağanüstü koşulların yarattığı yıkıcı etkiler karşısında genel sağlık sigortalılarının (ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin) sağlık hizmeti alma haklarının kesintiye uğramamasını yasal güvence altına almaktadır.

Normun getirdiği en önemli finansal mekanizma ise, SGK'nın olağanüstü şartlar sebebiyle yüklendiği devasa sağlık harcamalarının Kurum üzerinde kalıcı bir mali çöküşe yol açmasını engellemektir. Yasa koyucu, afet ve savaş durumlarında ortaya çıkan ve SGK'nın aktüeryal dengesini tamamen bozabilecek nitelikteki sağlık harcamalarının finansmanını genel bütçeden (Hazine) yapılacak bir yıl vadeli bir transferle karşılamayı öngörmüştür. Böylece, hem vatandaşların sağlık hakkı korunmakta hem de sosyal güvenlik sisteminin sürdürülebilirliği devletin mali garantörlüğü altına alınmaktadır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

• 7269 Sayılı Afetler Kanunu Kapsamındaki Afetler: Deprem, heyelan, yangın, çığ, su baskını gibi genel hayatı etkileyen doğal veya teknolojik afetler. Bu kanun kapsamına giren bir afetin ilan edilmesi, m. 75 hükmünün uygulanabilmesinin ön şartıdır.
• 2941 Sayılı Seferberlik ve Savaş Hali Kanunu: Cumhurbaşkanı kararı veya TBMM onayıyla ilan edilen, devletin tüm güçlerinin savaş ihtiyaçlarına göre yönlendirildiği olağanüstü yönetim rejimidir.
• Genel Bütçe Transferi: Afet veya savaşa bağlı olarak Kurum tarafından karşılanan sağlık hizmeti giderlerinin, ilgili takvim yılı sonundaki net tutarları üzerinden, Hazine ve Maliye Bakanlığı bütçesinden SGK’ya transfer edilmesidir. Kanun bu transferin yapılması için en geç bir yıl süre sınırı öngörmüştür.

3. Sistematik İlişkiler

Madde 75; Anayasa’nın 2. maddesindeki (Sosyal Devlet) ve 56. maddesindeki (Sağlık Hizmetleri ve Çevrenin Korunması) ilkelerin en doğrudan somutlaşmış halidir. 5510 sayılı Kanun kapsamında sağlık hizmetlerinden yararlanma şartlarını belirleyen m. 67 ile finansmanı sağlanan hizmetleri belirleyen m. 63 doğrudan ilişkilidir. Ayrıca 7269 sayılı Afetler Kanunu ve 2941 sayılı Seferberlik Kanunu ile organik bir atıf bağı mevcuttur. Kamu maliyesi yönünden ise 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun Hazine transferleri ve bütçe disiplini kuralları devreye girmektedir.

4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı

• 6 Şubat Depremleri Sonrası GSS Uygulamaları (Uyuşmazlıklar ve Kararlar): 6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen Kahramanmaraş merkezli büyük depremlerden sonra SGK, m. 75 ve 7269 sayılı Kanun çerçevesinde afet bölgesinde bulunan sigortalıların ilaç katılım paylarını, muayene ücretlerini ve tedavi farklarını geçici olarak kaldırmıştır. Uyuşmazlık yargısı ve BAM kararlarında, depremzede vatandaşların acil veya kronik tedaviler için özel veya devlet hastanelerine başvurularında SGK'nın provizyon sisteminden kaynaklanan engellerin Anayasa m. 56 ve 5510 m. 75 uyarınca hukuka aykırı olduğu tescil edilmiştir.
• Giderlerin Genel Bütçeden Karşılanması İsteminde Rücu Davaları: SGK’nın açtığı rücu davalarında (örneğin m. 21 veya m. 76 uyarınca üçüncü kişilerin sorumluluğu), eğer zarar veren olay doğrudan bir doğal afet veya savaşa bağlı olarak gerçekleşmişse, burada rücu edilecek bir üçüncü kişinin kusurlu eylemi bulunmadığından ve maliyet nihayetinde Hazine’ye transfer edildiğinden, SGK'nın kusursuz üçüncü kişilere rücu edemeyeceği karara bağlanmıştır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Örnek 1: Büyük bir çığ felaketi (7269 sayılı Kanun kapsamında) sonucu yaralanan GSS sigortalısı Y'nin, helikopter ambulansla özel bir üniversite hastanesine nakledilerek acil ameliyata alınması ve 3 ay boyunca yoğun bakımda tedavi edilmesi. SGK, Y'nin tüm tedavi masraflarını karşılar. Yıl sonunda SGK, Y ve onun gibi afetzedeler için yaptığı tüm sağlık harcamalarını kalem kalem listeleyerek Hazine'ye bildirir ve genel bütçeden bu parayı tahsil eder.

Örnek 2: İlan edilmiş bir savaş durumunda, cephe hattına yakın bir bölgede bombardıman nedeniyle yaralanan sivil vatandaş S'nin tedavisinde kullanılan ithal protez ve platin bedelleri. SGK, normalde SUT'taki sınırlamaları uygulayabilecekken, savaş şartlarının getirdiği tıbbi zorunluluk nedeniyle bu bedellerin tamamını öder ve bu olağanüstü gider m. 75 uyarınca Hazine'ye fatura edilir.

6. Pratik Uygulama Notları

• SGK Muhasebe Altyapısı (Afet Kodları): Olağanüstü durumlarda SGK Medula sisteminde özel provizyon tipleri (örneğin "Depremzede/Afetzede") tanımlanır. Bu kodlar üzerinden yapılan tüm muayene, ilaç ve malzeme harcamaları muhasebede ayrı bir kalemde toplanır. Yıl sonunda bu özel hesap kodunun bakiyesi genel bütçe transfer talebine esas teşkil eder.
• Katılım Payı Muafiyeti: Uygulamada afet durumlarında Cumhurbaşkanı kararlarıyla katılım payı muafiyeti getirilerek vatandaşların mali yükümlülüğü tamamen sıfırlanır.

7. Eleştirel Değerlendirme

• Bütçe Transferinin Gecikmesi Riski: Kanun’da ödenen giderlerin genel bütçeden Kuruma transferi için "bir yıl içinde" ibaresi kullanılmıştır. Ancak yüksek enflasyonist ortamlarda transferin takvim yılı sonundan itibaren bir yıla kadar uzaması, SGK nakit akışını geçici olarak bozmakta ve aktüeryal denge üzerinde baskı yaratmaktadır. Transferin gecikmeksizin, aylık veya üçer aylık dönemler halinde avans mantığıyla yapılması sistemin sürdürülebilirliği açısından daha faydalı olacaktır.

Metodolojik Not

Bu akademik yorum ve analiz, olağanüstü koşullarda genel sağlık sigortası rejimini düzenleyen 5510 sayılı Kanun'un 75. maddesi, 7269 sayılı Afetler Kanunu, 2941 sayılı Seferberlik Kanunu, idari kararlar ve adli içtihatlar ışığında Av. Fethi Güzel tarafından hazırlanmıştır. Analiz, teorik anayasal haklar ile pratik bütçe transfer mekanizmalarını sentezlemektedir.