RESMİ METİN

Sağlık hizmetlerinin sağlanma yöntemi ve sağlık giderlerinin ödenmesi


MADDE 73- (Değişik: 17/4/2008-5754/45 md.) Bu Kanuna göre sağlık hizmetleri, Kurum ile yurt içindeki veya yurt dışındaki sağlık hizmeti sunucuları arasında yapılan sözleşmeler yoluyla ve/veya bu Kanun hükümlerine uygun olarak genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin sözleşmesiz sağlık hizmeti sunucularından satın aldıkları sağlık hizmeti giderlerinin ödenmesi suretiyle sağlanır. Kamu idaresi sağlık hizmeti sunucuları dışındaki vakıf üniversiteleri dahil sözleşmeli sağlık hizmeti sunucularınca, Sağlık Hizmetleri Fiyatlandırma Komisyonunca belirlenen sağlık hizmetleri bedeline ek olarak, genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü oldukları kişilerden sağlık hizmeti sunucularının giderleri ve ürettikleri sağlık hizmetlerinin maliyetleri, yapılan sübvansiyonlar gibi kriterler dikkate alınarak bu bedellerin iki katına kadar alınabilecek ilave ücretin tavanını belirlemeye Cumhurbaşkanı yetkilidir. Bu tavan dahilinde alınabilecek ilave ücret oranları Kurumca belirlenir. Ancak (...)127 60 ıncı maddenin birinci fıkrasının (c) bendinin (4), (6) ve (8) numaralı alt bentleri kapsamında sayılanlar ile bakmakla yükümlü oldukları kişiler ile aynı maddenin onikinci, onüçüncü ve ondördüncü fıkraları kapsamında genel sağlık sigortalısı sayılan kişilerden ilave ücret alınamaz. Sağlık Hizmetleri Fiyatlandırma Komisyonunca belirlenen eşdeğer ilaçların, azami fiyatı ile kişinin talep ettiği eşdeğer ilacın fiyatı arasında oluşacak fark ve optik için tavan uygulanmaz ve bu fıkra kapsamında değerlendirilmez. 128129

Kamu idaresi sağlık hizmeti sunucuları ise otelcilik hizmeti ile dördüncü fıkrada belirtilen istisnai sağlık hizmetleri dışında, sağladıkları sağlık hizmetleri için genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerden ilave ücret talep edemez. (Mülga ikinci cümle: 21/1/2010-5947/19 md.) (...) (Ek cümleler: 21/5/2013-6486/4) Ancak yükseköğretim kurumlarına ait sağlık hizmeti sunucularında öğretim üyeleri tarafından mesai saatleri dışında bizzat verilen sağlık hizmetleri için Kurumca belirlenmiş sağlık hizmetleri bedelinin, poliklinik muayenelerinde bir katını, diğer hizmetlerde yüzde ellisini geçmemek üzere, üniversite yönetim kurulu kararıyla öğretim üyelerinin unvanları itibarıyla belirlenen miktarda ilave ücret alınabilir. Ancak alınacak ilave ücret bir defada asgari ücretin iki katını geçemez. Bu oranları bir katına kadar artırmaya Cumhurbaşkanı yetkilidir. Kurum bu fıkra kapsamında ilave ücret alınamayacak sağlık hizmetlerini belirlemeye yetkilidir. Sözleşmeli sağlık hizmeti sunucuları, Kurumca belirlenmiş standartların üstündeki talepleri karşılayan otelcilik hizmetleri ile hayati öneme sahip olmama ve alternatif tedavilerin bulunması gibi hususlar göz önüne alınarak Sağlık Hizmetleri Fiyatlandırma Komisyonu tarafından belirlenen istisnai sağlık hizmetleri için, genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerden belirlenen hizmet fiyatlarının üç katını geçmemek üzere ilâve ücret alabilir. Sözleşmeli sağlık hizmeti sunucuları, Kurumca ödenecek sağlık hizmeti bedellerinin yayımlanmasını takiben otuz gün içinde ilâve ücret ödemeleri için belirlenen tavanlar dahilinde belirledikleri sağlık hizmeti fiyatlarını kuruma bildirmek zorundadır. Sözleşmeli sağlık hizmeti sunucuları fiyat değişikliklerini 5 iş günü içinde Kuruma bildirirler. Tavanlar dahilinde de olsa Kurumca belirlenen süreden önce bu fiyatlarını artıramazlar. Kurum, provizyon işlemlerini yürütmek üzere sağlık hizmeti sunucularının mahallinde provizyon merkezi açabilir ve personel çalıştırabilir. Sözleşmeli sağlık hizmeti sunucuları, bu amaçla Kuruma uygun bağımsız mekân tahsis etmek zorundadır. Acil haller dışında sözleşmesiz sağlık hizmeti sunucularından kişilerce satın alınan sağlık hizmeti bedelleri Kurumca ödenmez. Sözleşmesiz sağlık hizmeti sunucularından acil hallerde alınan sağlık hizmeti bedeli, 72 nci madde gereği sözleşmeli sağlık hizmeti sunucuları için belirlenen bedeller esas alınarak genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü olduğu kişilere fatura karşılığı ödenir. Sözleşmeli ve sözleşmesiz sağlık hizmeti sunucuları, acil hallerde, sözleşmeli sağlık hizmetleri sunucuları ise Kurumun belirlediği sağlık hizmetleri için genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerden veya Kurumdan herhangi bir ilave ücret talep edemez. Kurum, bu Kanunun birinci fıkrasında belirtilen yöntemler dışında, kamu idarelerince verilecek sağlık hizmetlerini götürü bedel üzerinden hizmet alım sözleşmesiyle de sağlamaya yetkilidir. Kamu idaresi sağlık hizmeti sunucuları, sözleşmede belirtilen götürü bedel karşılığında genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü olduğu kişilere sözleşme kapsamında verilmesi gereken her türlü sağlık hizmetini sunmakla yükümlüdür ve sözleşmede belirtilen götürü bedel dışında Kurumdan veya genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerden Kanunda belirtilen ilave ücretler ve katılım payları dışında ayrıca bir bedel talep edemez. Götürü bedel üzerinden hizmet alım sözleşmesiyle temin edilen hizmetler için Kuruma ayrıca fatura ve dayanağı belge gönderilmez. Bu fıkranın uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Sağlık Bakanlığı ile müştereken belirlenir. Sağlık hizmeti sunucuları, genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin sağlık hizmetlerden yararlanmaya müstahak olup olmadığını, Kurumun elektronik veya diğer ortamlarda sağlayacağı yöntemlere uygun olarak kontrol etmek ve belgelemek zorundadır. (Ek fıkra: 4/7/2012-6353/84 md.) 3713 sayılı Kanuna göre aylık bağlanmış maluller, 5434 sayılı Kanunun 56 ncımaddesi veya 2330 sayılı Kanunun 2 nci maddesinin birinci fıkrasının (e) ve (f) bentlerinde sayılanlardan 3713 sayılı Kanun kapsamına giren olaylar sebebiyle aylık bağlananlar ile 3713 sayılı Kanun kapsamına girmese dahi başkasının yardımı ve desteği olmaksızın yaşamak için gereken hareketleri yapamayacak derecede malul olan vazife ve harp malullerinin sağlık kurulu raporuyla ihtiyaç duydukları her türlü ortez/protez ve diğer iyileştirici araç ve gereçler herhangi bir kısıtlama getirilmeksizin Kurumca karşılanır. (Ek cümle: 20/8/2016-6745/61 md.) 3713 sayılı Kanun kapsamına girmese dahi atış, tatbikat veya diğer ateşli silah yaralanmaları nedeniyle malul olan vazife ve harp malullerinin de sağlık kurulu raporuyla ihtiyaç duydukları her türlü ortez, protez ve diğer iyileştirici araç ve gereçler herhangi bir kısıtlama getirilmeksizin Sosyal Güvenlik Kurumunca karşılanır. (Değişik cümle: 10/9/2014-6552/49 md.) Ancak, 72 nci maddede belirtilen usullere göre bedelleri karşılanacak olan bu kapsamdaki ürünler, garanti süresi kapsamında veya aynı amaca yönelik ürün talepleri Kurum tarafından yayınlanan ürün listelerinden, yine Kurum by Kurum tarafından belirlenen usul ve esaslara göre karşılanır. (Ek fıkra: 4/7/2012-6353/84 md.) Genel sağlık sigortalısı ile bakmakla yükümlü olduğu kişilerden, 3713 sayılı Kanunun 21 inci maddesinde sayılan olaylara maruz kalmaları nedeniyle yaralananlar, tedavileri sonuçlanıncaya veya maluliyetleri kesinleşinceye kadar geçen süre içerisinde verilen sağlık hizmetleri ve diğer haklardan aynı Kanuna göre aylık bağlanmış olanlar gibi yararlandırılırlar. (Ek fıkra: 10/9/2014-6552/ 49 md.) Kurum, fatura denetimi konusunda kriterler koymaya, alternatif geri ödeme modelleri oluşturmaya ve bu konularda tespitler ve denetimler yapmaya ve/veya yaptırmaya, buna bağlı olarak hizmet alımı yapmaya yetkilidir. (Ek fıkra: 10/9/2014-6552/ 49 md.) Kurum, gerçek veya tüzel kişilerden; ödeme kapsamındaki sağlık hizmetleri ve/veya ürün listelerine girmek için yapılan başvurulardan asgari ücretin yirmi katını geçmemek üzere başvuru ücreti, ilaç hariç olmak üzere diğer tıbbi malzeme ve ürünlerden listelerde kalmak için asgari ücretin üç katını geçmemek üzere yıllık aidat, fiyat düşüş talepleri hariç olmak üzere listelerdeki değişiklik taleplerinden her bir işlem için asgari ücret tutarını geçmemek üzere işlem ücreti, kamu kurumu niteliğinde tüzel kişiliği haiz meslek kuruluşları ile yapılan protokollere dayalı sözleşmeler hariç olmak üzere sözleşme imzalamak için asgari ücretin on katını geçmemek üzere sözleşme ücreti alabilir, bu ücretleri imal ve ithal ürün gruplarına göre farklılaştırabilir. Bu fıkranın uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Kurumca belirlenir. Sağlık hizmeti satın alma sözleşmelerinin hazırlanması ve akdedilmesi, sağlık hizmeti giderlerinin ödenmesi ve bu maddenin uygulanmasına ilişkin diğer usûl ve esaslar, Kurum tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

5510 sayılı Kanun'un 73. maddesi, Genel Sağlık Sigortası (GSS) sisteminin operasyonel yürütme ve satın alma rejimini düzenleyen "en temel hizmet alım normudur". Sağlık hizmetleri sunumu; Kurum (SGK) ile sağlık hizmeti sunucuları (kamu, vakıf ve özel hastaneler, eczaneler, optikler vb.) arasında akdedilecek satın alma sözleşmeleri yoluyla yürütülmektedir. Bu model "tek alıcı (single purchaser)" modelidir.

Madde, GSS sisteminin finansal işleyişini, hastaların ceplerinden ödeyecekleri "ilave ücret" (fark ücreti) tavanlarını ve istisnalarını düzenler. Özel ve vakıf üniversitesi hastanelerinin alabileceği ilave ücret tavanı Cumhurbaşkanı tarafından en fazla %200 (2 kat) olarak belirlenebilir; bu tavan dahilindeki oranlar ise Kurumca (SUT ile) ilan edilir. Kamu üniversite hastanelerinde mesai dışı öğretim üyesi muayene ve ameliyat farkları, gazi ve şehit yakınlarının ilave ücretten tamamen muaf tutulması ve medikal/ilaç firmalarından alınacak komisyon başvuru ücretleri de bu maddenin sistematik çatısı altında toplanmıştır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

  • İlave Ücret (Fark Ücreti): GSS sözleşmeli özel veya vakıf üniversitesi hastanelerince, SHFK tarafından belirlenen SUT fiyatlarına ek olarak sigortalıdan talep edilebilecek yasal ek bedel sınırıdır (SUT fiyatının en fazla %200'ü ile sınırlıdır).
  • Öğretim Üyesi Farkı: Devlet üniversitesi hastanelerinde görevli profesör ve doçentlerin, mesai saatleri dışında bizzat sundukları hizmetler için muayenede en fazla SUT bedelinin 1 katı, diğer işlemlerde %50'si oranında aldıkları, bir defada asgari ücretin 2 katını geçemeyen ek ücrettir.
  • İstisnai Sağlık Hizmetleri: SUT'ta açıkça belirlenen, alternatifi bulunan veya hayati önemi haiz olmayan lüks tıbbi hizmetlerdir (özel otelcilik/oda hizmeti gibi; bu hizmetlerde ek ücret sınırı %300'dür).
  • Götürü Bedel Sözleşmesi (Global Bütçe): SGK'nın, Sağlık Bakanlığı hastaneleri gibi kamu idareleriyle fatura denetimi yapmaksızın yıllık sabit bir bedel üzerinden toplu sağlık hizmeti satın alımı yapmasını sağlayan sözleşme modelidir (m. 73/6).

3. Sistemik İlişkiler

Madde 73; fiyatlandırma rejimini belirleyen m. 72 (SHFK), pozitif listeyi düzenleyen m. 63 ve katılım paylarını belirleyen m. 68-69 hükümleriyle doğrudan ve göbekten bağlıdır. Özel hukuk ilişkisi boyutunda ise, özel hastanelerle yapılan sözleşmelerden ve fahiş fark tahsilatlarından kaynaklanan davalarda 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ve Borçlar Kanunu'nun haksız zenginleşme (TBK m. 77 vd.) hükümleriyle sistematik bir kesişim dairesi oluşturmaktadır.

4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı

  • Fahiş İlave Ücretlerin İadesi ve Tüketici Mahkemesi Yetkisi (Yargıtay HGK ve 3. HD Kararları): Yargıtay'ın istikrarlı içtihatlarına göre, sözleşmeli özel hastanelerin sigortalılardan %200'lük yasal tavanı aşacak şekilde ilave ücret tahsil etmesi hukuka aykırıdır. Bu yasal tavan nispi emredici nitelikte olup, hastanın rızasıyla imzalatılan taahhütnameler veya muvafakatnameler yasal sınırı aşan kısmı geçerli kılmaz. Sigortalı, aşan miktarın faiziyle iadesi için Tüketici Mahkemesinde dava açabilir.
  • Gaziler ve Şehit Yakınlarının İlave Ücret Koruma Kalkanı: m. 73/1'deki açık hüküm gereğince gazilerden, vazife malullerinden ve şehit yakınlarından hiçbir ad altında (özel hastaneler dahil) ilave ücret talep edilemez. Hastanelerin bu kişilerden fark alması durumunda SGK sözleşmeye aykırılıktan dolayı çok ağır cezai şartlar (para cezası ve fesih) uygular ve alınan ücret derhal hastaya iade ettirilir.
  • Acil Hallerde Sözleşmesiz Kurumların İlave Ücret Yasağı: Danıştay ve Yargıtay kararlarına göre, acil durumlarda (kırmızı alan) sözleşmesiz özel hastanelerin dahi hastadan hiçbir şekilde ilave ücret talep edemeyeceği, acil müdahalenin tamamen ücretsiz yapılması gerektiği, aksi durumun haksız tahsilat suçunu oluşturacağı kabul edilmektedir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Örnek 1: Özel bir hastanede safra kesesi ameliyatı olan sigortalı M'den, hastane yönetimi SUT bedeli (örneğin 4.000 TL) üzerinden yasal sınır olan en fazla %200 (8.000 TL) fark alması gerekirken, ameliyat öncesi "özel hekim seçimi" bahanesiyle 35.000 TL tahsil etmiştir. M, taburcu olurken dökümlü fatura istemiş ve ardından Tüketici Mahkemesinde dava açmıştır. Mahkeme, yasal sınırı aşan 23.000 TL'lik haksız tahsilatın yasal faiziyle M'ye iadesine karar vermiştir.

Örnek 2: Devlet üniversitesi hastanesinde mesai saatleri dışında bizzat Profesör K'ye muayene ve ameliyat olan sigortalı N. m. 73/2 uyarınca muayene için SUT bedelinin 1 katı, ameliyat için ise %50'si oranında yasal "öğretim üyesi farkı" ödemiştir.

Örnek 3: Terör gazisi olan O, sözleşmeli özel bir hastanede acil olmayan planlı bir fıtık ameliyatı olmuştur. Hastanenin O'dan "ilave ücret" talep etmesi üzerine, O durumu SGK'ya şikayet etmiş ve hastaneye cezai işlem uygulanarak O'dan ücret alınması engellenmiştir.

6. Pratik Uygulama Notları

  • Ayrıntılı Fatura (SUT Ek-1/B Belgesi) Talebi: Özel hastanelerde tedavi gören sigortalılar, ödeme yaparken mutlaka hekim ücreti, kullanılan malzeme ve ameliyat bedellerinin detayını gösteren "SUT Fiyatı ve İlave Ücret Dağılım Belgesini" (Ek-1/B) talep etmelidir. Hastaneler bu belgeyi vermekle kanunen yükümlüdür ve bu belge fahiş fark davalarında en birincil delildir.
  • Gazilerin Protezlerinde Sınırsız Karşılama: Gaziler ve terör mağdurlarının sağlık kurulu raporuyla ihtiyaç duydukları her türlü ortez-protez ve medikal malzemeleri (SUT kısıtlamalarına tabi olmaksızın) en son teknolojiyle "herhangi bir kısıtlama getirilmeksizin" SGK tarafından karşılanmak zorundadır (m. 73/9).

7. Eleştirel Değerlendirme

  • İlave Ücret Tavanının Uygulamadaki Geçersizliği: SHFK'nın SUT bedellerini güncel ekonomik gerçeklerin ve enflasyonun çok altında belirlemesi, özel hastanelerin yasal %200 sınırıyla ayakta kalmasını imkansız hale getirmiştir. Bu durum, özel hastanelerin yasal sınırları tamamen delerek %500 ila %1000 oranlarında fahiş kayıt dışı farklar talep etmesine ve bu durumun denetlenememesine yol açmıştır. Fiyatlar güncellenmedikçe yasal tavanlar kağıt üzerinde kalmaya mahkumdur.
  • Gazilerin Malzeme Bürokrasisi: Kanun gazi ve şehit yakınlarının protezlerinin "kısıtlamasız" ödeneceğini belirtse de, SGK'nın yayınladığı ürün listeleri ve sınırlayıcı SUT maddeleriyle (m. 73/9 son cümle) bu hakkı fiilen kısıtlaması, gazileri idareyle davalık hale getiren ciddi bir bürokratik çelişkidir.

Metodolojik Not

Bu akademik yorum ve analiz, GSS alım yöntemlerini ve ilave ücret rejimini düzenleyen 5510 sayılı Kanun'un 73. maddesi, en son yasal reformlar, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 3. Hukuk Dairesi ve Danıştay kararları ile Sağlık Uygulama Tebliği (SUT) ilkeleri ışığında Av. Fethi Güzel tarafından titizlikle kaleme alınmıştır. Analizde, tüketici koruma hukuku ile sosyal güvenlik hukuku kesişimi mükemmel şekilde irdelenmiştir.

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.