Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu Madde 65

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

5510 sayılı Kanun'un 65. maddesi, Genel Sağlık Sigortası (GSS) rejiminin sosyal devlet ve hakkaniyet ilkelerini pekiştiren en önemli yardımcı edimlerinden birini düzenlemektedir: "Yol, gündelik ve refakatçi giderleri". Bu madde, coğrafi veya teknik imkansızlıklar nedeniyle hastanın kendi yerleşim yerindeki sağlık kuruluşlarında tedavi veya teşhis edilememesi durumunda, anayasal sağlık hakkının engellenmemesi amacıyla seyahat ve refakat maliyetlerinin kamu tarafından finanse edilmesini güvence altına alır.

Madde sistematik olarak; şehir dışı sevklerde hastanın ve bir refakatçisinin gidiş-dönüş yol giderlerini, yolda ve ayakta tedavi sırasında geçen süreler için gündeliklerini (harcırah), yatarak tedavilerde hastanın yanında kalan refakatçinin yatak ve yemek masraflarını karşılar. Ayrıca, maluliyet tespiti veya periyodik kontrol muayeneleri gibi idari zorunluluklar nedeniyle yapılan seyahat giderleri de bu kapsamdadır. Asker er ve erbaşlar gibi bütçeleri kendi kurumlarınca karşılanan özel statülüler ise bu maddeden istisna tutulmuştur.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

• Yerleşim Yeri Dışı Sevk: Sigortalının ikamet ettiği il/ilçe sınırları içerisinde tedavinin mümkün olmaması nedeniyle, uzman hekim tarafından resmi sevk zincirine uygun olarak başka bir şehirdeki üst basamak hastaneye gönderilmesidir.
• Gündelik (Harcırah): Sevk sebebiyle başka şehre giden sigortalı ve refakatçisine, yeme-içme ve barınma maliyetlerini desteklemek amacıyla SHFK tarafından belirlenen günlük ödemedir.
• Refakatçi Giderleri: Yatarak tedavilerde hekimin tıbbi lüzum görmesi üzerine, hastanın yanında refakatçi kalan kişinin hastane tarafından sunulan yatak ve yemek masraflarının SGK tarafından ödenmesidir.
• Kontrol Muayenesi Gideri: Maluliyet veya sürekli iş göremezlik geliri alanların, Kurumun resen çağrısı üzerine yaptıkları seyahat ve konaklama masraflarının m. 65/4 kapsamında Kurumca ödenmesidir.

3. Sistematik İlişkiler

Madde 65, sağlık hizmetlerinin genel sınırlarını çizen m. 63 ve anayasal sağlık hakkını düzenleyen m. 62 ile doğrudan ilişkilidir. Ulaşım ve refakat giderlerinin fiyatlandırılması yönünden m. 72 (Sağlık Hizmetleri Fiyatlandırma Komisyonu) ve hastaların sevk zincirini düzenleyen m. 70 hükümleriyle sıkı bir sistematik bağ içindedir. Kamu görevlileri yönünden ise 6245 sayılı Harcırah Kanunu ile kavramsal paralellik göstermektedir.

4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı

• Sevk Zincirine Uymanın Zorunluluğu (Yargıtay 10. HD ve HGK Kararları): Yol ve refakatçi masraflarının SGK tarafından karşılanabilmesi için sevkin mutlaka e-sevk sistemi üzerinden veya usulüne uygun matbu formla hekim tarafından yapılmış olması şarttır. Sigortalının kendi inisiyatifiyle başka şehirdeki bir hastaneye gitmesi halinde yol masrafları karşılanmaz. Ancak "ani gelişen acil hallerde" sevk zinciri aranmaz; aciliyetin tıbbi raporlarla belgelenmesi masrafların ödenmesi için yeterlidir.
• Refakatçi Lüzumunun Tıbbi Olarak Belgelenmesi: Yatarak tedavilerde refakatçi giderlerinin ödenmesi hekimin "tıbben lüzum görmesine" bağlıdır (m. 65/2). Ancak yargı kararlarında; 18 yaş altındaki çocuk hastalar, kendi bakımını sağlayamayacak derecede ağır engelli veya yaşlı sigortalılar için hekim raporu aranmaksızın refakatçi lüzumunun kendiliğinden (resen) var olduğu kabul edilmektedir.
• Kontrol Muayenelerinde Yol Gideri Sorumluluğu: SGK'nın sigortalıyı maluliyet veya sürekli iş göremezlik oranının tespiti amacıyla periyodik kontrole çağırması durumunda, sigortalının yol ve gündelik giderlerini ödemekten kaçınması hukuka aykırıdır. Açılan davalarda mahkemeler bu giderlerin yasal faiziyle sigortalıya ödenmesine karar vermektedir (m. 65/4).

5. Pratik Örnek Olaylar

Örnek 1: Rize'de yaşayan ve ileri evre böbrek tümörü teşhisi konulan sigortalı B, Rize'deki hastanelerde uygun cerrahi müdahale imkanı bulunmadığı için üroloji uzmanı tarafından Ankara'daki bir üniversite hastanesine sevk edilmiştir. B ve yanındaki refakatçisi eşinin Rize-Ankara arası otobüs bilet bedelleri ve Ankara'da ayakta tedavi gördükleri günler için hak ettikleri gündelikleri m. 65/1 kapsamında SGK tarafından karşılanmıştır.

Örnek 2: Maluliyet aylığı alan ve iki bacağı da ampute olan sigortalı C, SGK'nın kontrol muayenesi çağrısı üzerine İstanbul'a gitmek zorunda kalmıştır. C'nin gidiş-dönüş yol masrafları ile yanında giden refakatçisinin yol ve harcırah giderleri m. 65/4 kapsamında SGK tarafından ödenmiştir.

Örnek 3: 8 yaşındaki sigortalı çocuk D, lösemi tedavisi nedeniyle İzmir'deki bir hastanede 1 ay boyunca yatarak tedavi görmüştür. Hastane, çocuğun yanında refakatçi kalan annesinin yatak ve yemek masraflarını SGK'ya fatura etmiş; SGK, m. 65/2 kapsamında hekimin ayrıca refakatçi lüzumu yazmasına gerek kalmaksızın çocuğun yaşını dikkate alarak bu masrafları eksiksiz ödemiştir.

6. Pratik Uygulama Notları

• Elektronik Sevk Kaydı: Sevk işlemlerinin mutlaka hekim tarafından e-sevk sistemi üzerinden SGK veri tabanına işlendiğinden emin olunmalıdır. Manuel sevklerde, sevk formunun aslı, gidiş-dönüş biletleri ve hastane giriş-çıkış evrakları en geç 1 ay içinde SGK Merkez Müdürlüğüne dilekçe ekinde teslim edilmelidir.
• Özel Araç Kullanımı: Sevk yerine özel araçla gidilmesi halinde, SGK yakıt veya otoyol bedelini ödemez; sevk edilen güzergahtaki rayiç otobüs bilet bedeli üzerinden hesaplama yaparak ödeme gerçekleştirir.

7. Eleştirel Değerlendirme

• Gündelik Tutarının Yetersizliği: Sağlık Hizmetleri Fiyatlandırma Komisyonu tarafından belirlenen yol ve gündelik ücretleri, günümüz yüksek enflasyon oranları ve seyahat maliyetleri karşısında son derece komik ve sembolik düzeyde kalmaktadır. Bu durum, yoksul sigortalıların başka şehirlere sevk edilseler dahi seyahat masraflarını karşılayamadıkları için tedaviye gidemedikleri acı gerçeğini ortaya çıkarmaktadır. Gündeliklerin fiili otel ve ulaşım maliyetlerine endekslenmesi sosyal devletin gereğidir.
• Kanser ve Organ Nakli Hastalarının Mağduriyeti: Haftalık veya aylık periyotlarla sürekli sevk zincirine dahil olarak büyük şehirlere gitmek zorunda kalan kanser ve organ nakli hastalarına uygulanan sevk kotaları ve bürokratik engeller, bu hastaların en hassas oldukları dönemde seyahat masraflarını ceplerinden ödemelerine yol açmaktadır.

Metodolojik Not

Bu akademik yorum ve analiz, sigortalıların sevk ve seyahat haklarını düzenleyen 5510 sayılı Kanun'un 65. maddesi, Yargıtay 10. Hukuk Dairesi ve BAM kararları, Sağlık Uygulama Tebliği (SUT) ve Harcırah Yönetmeliği normları çerçevesinde Av. Fethi Güzel tarafından titizlikle hazırlanmıştır. Analizde, uygulamadaki aksaklıklar, hak arama yolları ve idari prosedürler dengeli şekilde irdelenmiştir.