← Önceki Madde [60]
[62] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

Genel sağlık sigortalılığının başlangıcı, bildirimi ve tescili

MADDE 61- Genel sağlık sigortalılığı başlangıcının tespiti ve tescil işlemleri aşağıdaki hükümlere göre yürütülür. 60 ıncı maddenin birinci fıkrasının; a) (a) ve (b) bentlerinde sayılanlar; sigortalı veya isteğe bağlı sigortalı olarak tescil 103 25/6/2019 tarihli ve 7179 sayılı Kanunun 62 nci maddesiyle; bu fıkranın birinci cümlesine “yedek subay nasıp tarihi arasında,” ibaresinden sonra gelmek üzere “yedek astsubay öğrencileri ve adayları askere sevk tarihi ile yedek astsubay nasıp tarihi arasında, genel sağlık sigortalısı olmayan yedek personelden seferberlik tatbikatları veya eğitimleri maksadıyla silah altına alınanlar tatbikat ve eğitim sevk tarihi ile terhis tarihi arasında,” ibaresi eklenmiştir. 104 18/2/2021 tarihli ve 7281 sayılı Kanunun 36 ncı maddesiyle, bu fıkranın birinci cümlesine “yemin ettikleri tarih arasında” ibaresinden sonra gelmek üzere “, devre kaybeden askerî öğrenciler ve Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi öğrencileri devre kaybettikleri sürelerde” ibaresi eklenmiştir.

edildikleri tarihten itibaren genel sağlık sigortalısı sayılır ve ayrıca bir bildirime gerek olmaksızın tescil edilmiş sayılır. b) (Değişik: 17/4/2008-5754/39 md.) (c) bendinde sayılanlardan; (1) numaralı alt bentte belirtilenler Kurumca tescil edildiği, (3), (4), (5), (6), (8), (9) ve (10) numaralı alt bentlerde belirtilenler ise aylığa hak kazandıkları tarihten itibaren genel sağlık sigortalısı sayılır. Yukarıdaki alt bentler kapsamı dışında kalanlar ise uluslararası koruma başvurusu yaptıkları veya uluslararası koruma statüsü aldıkları veya vatansız kişi sayıldıkları, korunma, bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinden ücretsiz yararlanmaya başladıkları tarihten itibaren genel sağlık sigortalısı sayılır ve ilgili kurumlarca kapsama alındığı tarihten itibaren bir ay içinde Kuruma bildirilir. (1) numaralı alt bentte belirtilenlerin taleplerinin Kurumca değerlendirilmesi sonucu talep tarihi itibariyle müstahak olduğu anlaşılanların talep tarihi; daha sonra müstahak olanların ise müstahak oldukları tarih, Kurumca tescil edildikleri tarih olarak kabul edilir.105 c) (Değişik: 21/5/2013-6486/2 md.) (d) bendinde sayılanlar Türkiye’deki yerleşim süresinin bir yılı geçtiği tarihten sonra talepte bulunmaları hâlinde talep tarihini takip eden günden itibaren genel sağlık sigortalısı sayılır. Bu kişilerin genel sağlık sigortalılığı bu Kanunda belirtilen nedenlerle sona erer. d) (Değişik: 17/4/2008-5754/39 md.) (e) bendinde sayılanlar, işsizlik, Esnaf Ahilik Sandığı veya kısa çalışma ödeneğinden yararlanmaya başladıkları tarihten itibaren genel sağlık sigortalısı sayılır ve Türkiye İş Kurumu tarafından işsizlik veya Esnaf Ahilik Sandığı ödeneğinin bağlandığı tarihten itibaren bir ay içinde Kuruma bildirilir.106 e) (f) bendinde sayılanlar; gelir veya aylıktan yararlanmaya başladıkları tarihten itibaren genel sağlık sigortalısı sayılır ve ayrıca bir bildirime gerek olmaksızın tescil edilmiş sayılır. f) (Değişik: 13/2/2011-6111/35 md.) (g) bendinde sayılanlar; diğer bentlere göre genel sağlık sigortalısı olmadıkları veya diğer bentlere göre genel sağlık sigortasından yararlanma haklarının sona erdiği tarihten itibaren bu bent kapsamında genel sağlık sigortalısı sayılırlar ve Kurumca resen tescil edilirler. (Değişik ikinci fıkra: 17/4/2008-5754/39 md.) 60 ıncı madde gereği genel sağlık sigortalısı sayılanların çocukları, ana ya da babanın tescil edilmiş olmasına bakılmaksızın ve ayrıca bir işleme gerek olmaksızın 18 yaşını dolduruncaya kadar genel sağlık sigortalısı veya genel sağlık sigortalısının bakmakla yükümlü olduğu kişi olarak sağlık hizmetlerinden ve diğer haklardan yararlandırılır. (Mülga ikinci cümle: 21/5/2013-6486/2 md.) 105 4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Kanunun 123 üncü maddesiyle, bu bentte yer alan “vatansız ve sığınmacı sayıldıkları” ibaresi “uluslararası koruma başvurusu yaptıkları veya uluslararası koruma statüsü aldıkları veya vatansız kişi sayıldıkları” şeklinde değiştirilmiştir. 106 23/2/2017 tarihli ve 6824 sayılı Kanunun 13 üncü maddesi ile, bu bentte yer alan “işsizlik veya” ibaresi “işsizlik, Esnaf Ahilik Sandığı veya” şeklinde ve “işsizlik ödeneğinin” ibaresi “işsizlik veya Esnaf Ahilik Sandığı ödeneğinin” şeklinde değiştirilmiştir. 6824 sayılı Kanunun 25 inci maddesiyle, söz konusu ibarelerin 1/1/2018 tarihinde yürürlüğe gireceği hüküm altına alınmıştır.

(Değişik üçüncü fıkra: 17/4/2008-5754/39 md.) 60 ıncı madde gereği genel sağlık sigortalısı iken durumunda değişiklik olan kişilerden, aynı maddenin birinci fıkrasının (c) bendinin (1) numaralı alt bendine veya (g) bendi kapsamına giren kişiler durumlarında değişiklik olduğu tarihten itibaren en geç bir ay içinde Kuruma başvurmak zorundadır. Bu kişilerin 60 ıncı maddenin birinci fıkrasının (c) bendinin (1) numaralı alt bendi kapsamına girmediğinin tespit edilmesi halinde, durumlarında değişiklik olduğu tarihten başlamak üzere (g) bendi kapsamında genel sağlık sigortalısı sayılırlar. Genel sağlık sigortalılığı, yerleşim yerinin Türkiye olmadığı veya 60 ıncı maddenin üçüncü fıkrası gereği genel sağlık sigortası kapsamı dışına çıkılan tarihten itibaren sona erer. Bu maddede belirtilen genel sağlık sigortası giriş bildirgesini süresi içinde vermeyenler hakkında 102 nci maddenin birinci fıkrasının (a) bendine göre idarî para cezası uygulanır. (Ek fıkra: 13/2/2011-6111/35 md.; Değişik: 21/5/2013-6486/2 md.) 60 ıncı maddenin yedinci fıkrası kapsamında sayılanlardan dilekçeyle Kuruma müracaat edenlerin, talep tarihini takip eden günden itibaren genel sağlık sigortalılığı başlatılır ve öğrenimleri süresince genel sağlık sigortalılıkları devam eder. (Ek cümle: 10/9/2014-6552/44 md.) Uluslararası Öğrenciler Değerlendirme Kurulu kararı ile burslandırılan uluslararası öğrencilerin bildirimleri ise Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı veya Uluslararası Öğrenciler Değerlendirme Kurulu tarafından görevlendirilen kurum tarafından yapılır. Bunların genel sağlık sigortalılıkları bu Kanunda belirtilen nedenlerle sona erer. (Ek fıkra: 13/2/2011-6111/35 md.) 60 ıncı maddenin sekizinci fıkrası kapsamında sayılanlar avukatlık stajına başladıkları tarihten itibaren genel sağlık sigortalısı sayılırlar ve avukatlık stajları devam ettiği sürece genel sağlık sigortalılıkları devam eder. Bu kapsamdaki stajyerler, staja başladıkları tarihten itibaren bir ay içerisinde Türkiye Barolar Birliğince genel sağlık sigortası giriş bildirgesi ile Kuruma bildirilir. (Ek fıkra: 2/1/2017-KHK-681/75 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7073/74 md.) 60 ıncı maddenin onikinci fıkrası kapsamındaki er ve erbaşlar ile yedek subay ve yedek astsubay öğrencileri ve adaylarının genel sağlık sigortası bildirimi, askerlik şubesinden sevk tarihi, genel sağlık sigortalısı olmayan yedek personelden seferberlik tatbikatları veya eğitimleri maksadıyla silah altına alınanların tatbikat ve eğitim sevk tarihi,askeri öğrenci adayları ile Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi öğrenci adaylarının genel sağlık sigortası bildirimi, intibak başlangıç eğitimine başladıkları tarih, devre kaybeden askerî öğrenciler ve Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi öğrencilerinin genel sağlık sigortası bildirimi devre kaybının başladığı tarih itibarıyla; 60 ıncı maddenin onüçüncü ve ondördüncü fıkraları kapsamında sayılanların bildirimi, personelin eğitim ve öğretime başladığı tarih itibarıyla ilgili kamu idaresi tarafından yapılır.107108 107 25/6/2019 tarihli ve 7179 sayılı Kanunun 62 nci maddesiyle; bu fıkrada yer alan alan “er ve erbaşlar ile yedek subay öğrencileri” ibaresi “er ve erbaşlar ile yedek subay ve yedek astsubay öğrencileri” şeklinde değiştirilmiş ve yine bu fıkraya “sevk tarihi,” ibaresinden sonra gelmek üzere

Genel sağlık sigortası giriş bildirgesinin içerik ve şekli ile bu maddenin uygulanmasına ilişkin usûl ve esaslar, Kurum tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

5510 sayılı Kanun'un 61. maddesi, bir önceki maddede çizilen Genel Sağlık Sigortası (GSS) kapsamının fiilen hayata geçirilmesini sağlayan "başlangıç, bildirim ve tescil" usullerini düzenlemektedir. Bu madde, sosyal güvenlik hakkının doğumu ile sigortalılık sıfatının resmiyet kazanma anını hukuki güvenceye kavuşturur. Hukukumuzda sigortalılık ilişkisinin kurulması ile sağlık hizmetlerine erişim hakkının başlaması arasındaki kronolojik dengeyi kurar.

Kanun koyucu, farklı sigortalı gruplarının (4/a-b-c çalışanları, isteğe bağlı sigortalılar, primi devletçe ödenen yoksul vatandaşlar, yabancılar, işsizlik veya kısa çalışma ödeneği alanlar, stajyer avukatlar, er ve erbaşlar vb.) tescillerinin hangi tarihten itibaren hüküm doğuracağını ve bu bildirimlerin kimler tarafından, hangi sürelerde Sosyal Güvenlik Kurumu'na yapılacağını ayrı ayrı belirlemiştir. Bu bildirimleri yapmayan yükümlü kurumlar (İŞKUR, TBB, üniversiteler, askeri idareler vb.) için de idari para cezaları öngörülmüştür.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

  • Genel Sağlık Sigortası Giriş Bildirgesi: Sigortalıların GSS kapsamına alınması amacıyla Kurumca belirlenen, içeriği ve şekli yönetmelikle düzenlenen resmi belgedir.
  • Aylığa Hak Kazanılan Tarih: SGK'dan emeklilik, maluliyet, dul veya yetim aylığı almaya hak kazananların tescilinin başladığı andır. Bu andan itibaren prim ödeme yükümlülüğü olmaksızın GSS hakkı doğar.
  • Yerleşim Süresi: Yabancı uyruklu kişilerin Türkiye'de ikamet etmeye başladığı ve nüfus kayıt sisteminde 1 yılı doldurduğu süredir.
  • Resen Tescil (61/1-f): Diğer tüm GSS bentleri kapsamı dışında kalan vatandaşların (60/1-g kapsamındakiler), hiçbir başvuru veya idari işleme gerek kalmaksızın sistem tarafından otomatik olarak GSS'li yapılması işlemidir.

3. Sistematik İlişkiler

Madde 61, doğrudan m. 60 ile sıkı bir içeriksel bütünlük oluşturur. Tescilin gecikmesi veya bildirimlerin usulüne uygun yapılmaması halinde m. 102/1-a bendindeki "idari para cezaları" devreye girer. GSS tescilinin başlamasıyla birlikte, prim ödeme gün sayısının hesabı ve m. 80 ile m. 81 kapsamındaki prim oranlarının tahakkuku başlar. Usul hukuku açısından ise bildirim sürelerinin hak düşürücü veya düzenleyici niteliği ile bu sürelere aykırılıktan kaynaklanan idari para cezalarının iptali uyuşmazlıkları İş Mahkemeleri önünde 5510 m. 101 uyarınca dava konusu edilir.

4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı

  • Otomatik Tescil ve Geriye Dönük Prim Tahakkuku (Yargıtay 10. HD, E. 2021/4412, K. 2022/902): Yargıtay'ın istikrarlı içtihatlarına göre, GSS zorunlu bir rejim olduğundan, 60/1-g kapsamındaki kişilerin tescili için başvuru yapması şart değildir. SGK'nın bu kişileri resen tescil etmesi yasal bir zorunluluktur. Sigortalının "bana tebliğ edilmedi, tescilden haberim yoktu" yönündeki savunmaları hukuken dinlenmez; tebliğ olmasa dahi kanunun yürürlük tarihi veya diğer bentlerin sona erdiği tarihten itibaren prim borçları geriye dönük faiziyle talep edilebilir.
  • İdari Para Cezalarının Sorumluluk Şartı: Üniversitelerin yabancı öğrencileri, Türkiye Barolar Birliği'nin stajyer avukatları süresinde bildirmemesi durumunda uygulanan idari para cezalarında kusursuz sorumluluk esası geçerlidir. Ancak sistemik entegrasyon hataları veya SGK'nın veri tabanından kaynaklanan gecikmelerde mahkemeler idari para cezalarının iptaline karar vermektedir.
  • Çocukların Koşulsuz GSS Hakkı: Ana veya babanın prim borcunun bulunması veya GSS kapsamında tescil edilmemiş olması, 18 yaş altındaki çocukların sağlık hizmetlerinden yararlanma hakkını engellemez. Mahkemeler, çocukların sağlık hakkının anayasal ve uluslararası çocuk hakları sözleşmeleri gereğince mutlak olduğunu kabul etmektedir (m. 61/2).

5. Pratik Örnek Olaylar

Örnek 1: Bir şirkette çalışırken iş sözleşmesi feshedilen 4/a sigortalısı L, işsizlik ödeneğine başvurmuştur. L'nin işsizlik ödeneği talebi İŞKUR tarafından onaylanmış ve L'ye ödenek bağlanmıştır. Madde 61/1-d uyarınca L'nin işsizlik ödeneği almaya başladığı tarihten itibaren GSS'si otomatik başlar ve İŞKUR bu durumu 1 ay içinde SGK'ya bildirir. L, bu sürede prim ödemeden ve gelir testine girmeden sağlık hizmetlerinden yararlanır.

Örnek 2: Yabancı uyruklu M, oturma izni alarak Türkiye'ye yerleşmiştir. Türkiye'deki yerleşim süresi 1 yılı dolduran M, kendi ülkesinde de sigortalı olmadığı için GSS'li olmak istemiştir. M, 1 yıllık sürenin dolmasının ardından SGK'ya talepte bulunmuştur. M'nin GSS'si talep tarihini takip eden günden itibaren başlatılmıştır (m. 61/1-c).

Örnek 3: Lisans eğitimini tamamlayan N, 24 yaşındadır. Mezuniyetinin ardından babası üzerinden bakmakla yükümlü olunan kişi sıfatı sona ermiştir. N, durumunda meydana gelen bu değişikliği m. 61/3 uyarınca 1 ay içinde SGK'ya bildirmekle yükümlüdür. SGK, N'nin durumunu inceleyerek N'yi 2 yıl süresince gelir testi yapılmaksızın devlet tarafından karşılanan GSS statüsünde (60/1-c-1) tescil etmiştir.

6. Pratik Uygulama Notları

  • 1 Aylık Bildirim Süresi: Durumunda değişiklik olan genel sağlık sigortalıları (özellikle gelir testi yaptırmak isteyenler veya durumları 60/1-g kapsamına girenler) bu değişikliği en geç 1 ay içinde Kuruma bildirmek zorundadır. Sürenin geçirilmesi prim borçlarının hatalı birikmesine yol açar.
  • Adres ve İkamet Değişiklikleri: GSS tescilinin esası "Türkiye'de ikamet etmek" olduğundan, yurtdışına taşınan vatandaşlar adres kayıt sistemindeki yerleşim yerini yurtdışı olarak güncellemelidir. Aksi takdirde yurtdışında yaşadıkları halde Türkiye'de 60/g kapsamında prim borçları birikmeye devam edecektir. Yurda dönüşte de GSS'nin tekrar aktifleştirilmesi için ikametgah tescili aranır.

7. Eleştirel Değerlendirme

  • Otomatik Tescilin Yarattığı Hak Mahrumiyetleri: Vatandaşların haberi olmaksızın sistem tarafından resen yapılan tesciller, yoksul ve bilgisiz kesimlerin yıllar sonra devasa faizli prim borçlarıyla karşılaşmasına neden olmaktadır. İdari işlemin şeffaflığı ve tebliğ zorunluluğunun bu denli göz ardı edilmesi hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmamaktadır.
  • Entegrasyon Hataları: Kamu kurumları ile SGK arasındaki veri akışında yaşanan gecikmeler veya hatalar nedeniyle (örneğin mezuniyet bilgisinin sisteme geç düşmesi), öğrencilere veya yeni mezunlara haksız yere prim borçları çıkarılmakta ve bu kişilerin sağlık hizmeti almaları fiilen engellenmektedir. Vatandaşların bu hataları düzeltmek için bürokrasiyle uğraşmak zorunda kalması sistemin en zayıf halkasıdır.

Metodolojik Not

Bu akademik yorum ve analiz, GSS tescil ve başlangıç esaslarını düzenleyen 5510 sayılı Kanun'un 61. maddesi, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 10. Hukuk Dairesi'nin istikrarlı kararları ve Genel Sağlık Sigortası Tescil Yönetmeliği normları temel alınarak Av. Fethi Güzel tarafından titizlikle kaleme alınmıştır. Analiz, teorik altyapı ile adli ve idari pratik süreçleri harmanlamaktadır.

← Önceki Madde [60]
[62] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.