← Önceki Madde [5]
[7] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

Sigortalı sayılmayanlar

MADDE 6- Bu Kanunun kısa ve uzun vadeli sigorta kolları hükümlerinin uygulanmasında; a) İşverenin işyerinde ücretsiz çalışan eşi, b) Aynı konutta birlikte yaşayan ve üçüncü derece dahil bu dereceye kadar hısımlar arasında ve aralarına dışardan başka kimse katılmaksızın, yaşadıkları konut içinde yapılan işlerde çalışanlar, c) (Değişik: 17/4/2008-5754/4 md.) Ev hizmetlerinde çalışanlar (Kanunun ek 9 uncu maddesinin ikinci fıkrası kapsamında sigortalı olanlar ile ücretle aynı kişi yanında ay içinde 10 gün ve daha fazla süreyle çalışanlar hariç),12 d) Askerlik hizmetlerini er ve erbaş olarak yapmakta olanlar ile yedek subay ve yedek astsubay okulu öğrencileri,13 e) (Değişik: 10/9/2014-6552/40 md.) Uluslararası sosyal güvenlik sözleşmeleri hükümleri saklı kalmak kaydıyla; yabancı bir ülkede kurulu herhangi bir kuruluş tarafından ve o kuruluş adına ve hesabına Türkiye’ye üç ayı geçmemek üzere bir iş için gönderilen ve yabancı ülkede sosyal sigortaya tabi olduğunu belgeleyen kişiler ile Türkiye’de kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlardan, yurt dışında ikamet eden ve o ülke sosyal güvenlik mevzuatına tabi olanlar, f) (...)14 yüksek okullarda fiilen normal eğitim süreleri içinde yapılan, tatbikî mahiyetteki yapım ve üretim işlerinde çalışan öğrenciler, g) Sağlık hizmet sunucuları tarafından işe alıştırılmakta olan veya rehabilite edilen, hasta veya malûller, h) (Değişik: 17/4/2008-5754/4 md.) 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (b) ve (c) 12 10/9/2014 tarihli ve 6552 sayılı Kanunun 40 ıncı maddesiyle, bu bentte yer alan “(ücretle ve sürekli olarak çalışanlar hariç)” ibaresi 1/4/2015 tarihinde yürürlüğe girmek üzere “(Kanunun ek 9 uncu maddesinin ikinci fıkrası kapsamında sigortalı olanlar ile ücretle aynı kişi yanında ay içinde 10 gün ve daha fazla süreyle çalışanlar hariç)” şeklinde değiştirilmiştir. 13 25/6/2019 tarihli ve 7179 sayılı Kanunun 62 nci maddesiyle bu bende “yedek subay” ibaresinden sonra gelmek üzere “ve yedek astsubay” ibaresi eklenmiştir. 14 2/12/2016 tarihli ve 6764 sayılı Kanunun 55 inci maddesiyle, bu bentte yer alan alan “Resmî meslek ve sanat okulları ile yetkili resmî makamların izniyle kurulan meslek veya sanat okullarında ve” ibaresi madde metninden çıkarılmıştır.

bentleri gereği sigortalı sayılması gerekenlerden 18 yaşını doldurmamış olanlar, ı) Kamu idarelerinde ve Kanunun ek 5 inci maddesi kapsamında sayılanlar hariç olmak üzere, tarım işlerinde veya orman işlerinde hizmet akdiyle süreksiz işlerde çalışanlar ile tarımda kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlardan; tarımsal faaliyette bulunan ve yıllık tarımsal faaliyet gelirlerinden, bu faaliyete ilişkin masraflar düşüldükten sonra kalan tutarın aylık ortalamasının, bu Kanunda tanımlanan prime esas günlük kazanç alt sınırının otuz katından az olduğunu belgeleyenler ile 65 yaşını dolduranlardan talepte bulunanlar,15 j) (Mülga: 17/4/2008-5754/4 md.) k) (Değişik: 17/4/2008-5754/4 md.) Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlardan gelir vergisinden muaf olup, esnaf ve sanatkâr siciline kayıtlı olanlardan, aylık faaliyet gelirlerinden bu faaliyetine ilişkin masraflar düşüldükten sonra kalan tutarı, prime esas günlük kazanç alt sınırının otuz katından az olduğunu belgeleyenler, l) Kamu idarelerinin dış temsilciliklerinde istihdam edilen ve temsilciliğin bulunduğu ülkede sürekli ikamet izni veya bu devletin vatandaşlığını da haiz bulunan Türk uyruklu sözleşmeli personelden, bulunduğu ülkenin sosyal güvenlik kurumunda sigortalı olduğunu belgeleyenler ile kamu idarelerinin dış temsilciliklerinde istihdam edilen sözleşmeli personelin uluslararası sosyal güvenlik sözleşmeleri çerçevesinde ve temsilciliğin bulunduğu ülkenin ilgili mevzuatının zorunlu kıldığı hallerde, işverenleri tarafından bulunulan ülkede sosyal sigorta kapsamında sigortalı yapılanlar,16 m) (Ek: 4/7/2012-6353/36 md.) Gençlik ve Spor Bakanlığı, Spor Genel Müdürlüğü, Türkiye Futbol Federasyonu, bağımsız spor federasyonları tarafından yapılan her türlü gençlik ve spor faaliyetleri ile bu faaliyetlerle ilgili kamp, eğitim ve hazırlık çalışmalarında süreklilik arz etmeyecek şekilde görevlendirilenler, n) (Ek fıkra: 29/1/2016-6663/23 md.) 30 uncu maddenin üçüncü fıkrasının (b) bendi kapsamında olanlar hariç olmak üzere, yaşlılık aylığı almaktayken bu aylıkları kesilmeksizin 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında çalışanlar, 4 üncü ve 5 inci maddelere göre sigortalı sayılmaz. (h) bendinin uygulanmasıyla ilgili olarak, bir meslek veya sanat okulunu bitirenlerden, 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu hükümlerine göre mahkemece ergin kılınmak suretiyle, öğrenimleriyle ilgili görevlerde çalışanlar hakkında 18 yaşın bitirilmiş olması şartı aranmaz. Birinci fıkranın (ı) bendinin uygulanmasında, Türkiye Ziraat Odaları Birliğinin görüşü alınır. Bu maddenin uygulamasına ilişkin usûl ve esaslar, Kurum tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir. 15 13/2/2011 tarihli ve 6111 sayılı Kanunun 25 inci maddesiyle, bu bentte yer alan “Kamu idareleri” ibaresi “Kamu idarelerinde ve Kanunun ek 5 inci maddesi kapsamında sayılanlar” şeklinde ve “belgeleyenler,” ibaresi “belgeleyenler ile 65 yaşını dolduranlardan talepte bulunanlar,” şeklinde değiştirilmiştir. 16 17/4/2008 tarihli ve 5754 sayılı Kanunun 4 üncü maddesiyle bu bentte yer alan “kamu düzeninin” ibaresi “ilgili mevzuatının” şeklinde değiştirilmiştir.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

5510 sayılı Kanun’un 6. maddesi, zorunlu sigortalılık ilkesinin en önemli istisnalarını düzenleyen ve sistemin dış sınırlarını çizen "negatif kapsam" hükmüdür. Sosyal güvenlik hukukunda kural "zorunluluk" olmakla birlikte, yasa koyucu ekonomik gerçekler, aile içi dayanışma ilişkileri, idari denetim zorlukları veya uluslararası anlaşmalar gibi çeşitli sebeplerle bazı kişileri zorunlu sigortalılık kapsamı dışında tutmuştur.

Madde 6, bu yönüyle sosyal güvenlik hakkının evrenselliği ilkesine getirilen yasal sınırlamaları içerir. Maddede sayılan istisnalar son derece sıkı yorumlanmalı ve genişletici yoruma tabi tutulmamalıdır. Çünkü sigortasızlık, bireyleri en temel anayasal haklardan mahrum bırakan istisnai bir durumdur (ratio legis).

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. İşverenin Ücretsiz Çalışan Eşi (m. 6/a)

Eşler arasındaki evlilik birliğinden doğan yardım ve dayanışma yükümlülüğü (TMK m. 185) gereği, eşin diğer eşin işyerinde ücret almadan çalışması sigortalılık ilişkisi doğurmaz. Burada "ücret almama" ve "hizmet akdinin bağımlılık unsurunun bulunmaması" esastır. Eğer eşe düzenli bir ücret ödeniyor ve hiyerarşik bir bağımlılık varsa, 6/a kapsamı dışına çıkılarak 4/a sigortalılığı kabul edilmelidir.

2.2. Ev İçi Aile Çalışmaları ve Ev Hizmetleri (m. 6/b, c)
  • Ev İçi Aile İşleri: Aynı konutta yaşayan ve 3. dereceye kadar akraba olan kişilerin dışarıdan yabancı katılımı olmaksızın ev içinde yaptıkları işlerdir (örneğin evde halı dokuma, paketleme).
  • Ev Hizmetleri: Ev temizliği, çocuk veya yaşlı bakımı gibi işlerde çalışanlardan, aynı kişi yanında ayda 10 günden az çalışanlar zorunlu sigortalı sayılmazlar (bunlar hakkında sadece İKMH primini içeren Ek 9. madde uygulanır). 10 gün ve üzeri çalışanlar ise zorunlu 4/a sigortalısıdır.
2.3. 18 Yaş Sınırı ve İstisnası (m. 6/h)

4/b (Bağ-Kur) ve 4/c (Memur) kapsamında sigortalı olması gerekenlerden 18 yaşını doldurmamış olanlar sigortalı sayılmazlar. Ancak, bir meslek veya sanat okulunu bitirip Türk Medeni Kanunu uyarınca mahkemece ergin kılınanlar (kazai rüşt) için 18 yaş şartı aranmaz.

2.4. Düşük Gelirli Tarım ve Esnaf Çalışanları (m. 6/ı, k)

Kendi adına tarımsal faaliyette bulunanlar veya esnaf muafiyetinden yararlananlardan, aylık net gelirleri brüt asgari ücretin (günlük alt sınırın 30 katı) altında olanlar, bunu ilgili meslek odalarından (Ziraat Odası veya Esnaf Odası) alacakları belgelerle kanıtlamak kaydıyla zorunlu sigortalılık dışına çıkarılırlar. Bu hüküm, çok düşük gelirli kesimlerin prim yükü altında kalmasını önlemeyi amaçlar.

3. Sistematik İlişkiler

Madde 6; doğrudan kanunun 4. (Sigortalı sayılanlar) ve Ek 9. (Ev hizmetleri) maddeleriyle sistematik bir zıtlık ilişkisi içindedir. Eşlerin hukuki durumu ve aile konutu boyutlarıyla 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (m. 185, m. 367) ile doğrudan ilişkilidir. Esnaf muafiyeti yönünden 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu ile, orman ve tarım işlerindeki süreksiz çalışmalar yönünden ise Ek 5. madde hükümleriyle bağlantılıdır.

4. Uygulama: Yargıtay / Anayasa Mahkemesi (AYM) İçtihadı

Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok. Bununla birlikte, Yargıtay’ın ücretsiz çalışan eş ve ev hizmetlerine ilişkin yerleşik içtihatları şu şekildedir:

  • Ücretsiz Çalışan Eşin İspatı: Yargıtay 21. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, eşin işyerinde çalışması kural olarak ücretsiz yardım niteliğindedir. Ancak, eşin işyerinde diğer işçiler gibi mesaiye tabi olduğu, muhasebe kayıtlarında ücret ödendiğine dair emareler bulunduğu veya eşin profesyonel bir mesleği (örneğin eczacı, mühendis) o işyerinde icra ettiği durumlarda "ücretsiz çalışan eş" karinesi yıkılır ve 4/a sigortalılığı hüküm altına alınır.
  • Ev Hizmetlerinde Süreklilik: Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, 10 gün sınırının getirilmesinden önceki dönemde de ev hizmetlerinde çalışanların sigortalılığının tespitinde çalışmanın "ücretli ve sürekli" olup olmadığını titizlikle incelemekteydi. Haftada bir temizliğe giden kişinin çalışması süreksiz kabul edilirken, haftanın 3-4 günü çocuk bakmaya giden kişinin çalışması zorunlu sigortalı kapsamında kabul edilmekteydi. Mevcut Ek 9. madde uyarınca artık ayda 10 gün kriteri nettir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A), eşi (B)'ye ait eczanede 5 yıldır kalifiye eczacı kalfası olarak fiilen çalışmaktadır. SGK denetiminde (A)'nın sigortasız çalıştırıldığı tespit edilmiş ve eczaneye idari para cezası kesilerek geriye dönük prim tahakkuku yapılmıştır. Eczane sahibi (B) ise, (A)'nın eşi olduğunu, Madde 6/a uyarınca eşlerin ücretsiz çalışabileceğini belirterek işlemin iptalini talep etmiştir.

Hukuki Analiz: Madde 6/a uyarınca ücretsiz çalışan eş sigortalı sayılmaz. Ancak bu durumun ön şartı çalışmanın "ücretsiz" ve "yardım" niteliğinde olmasıdır. Eczacılık veya kalifiye kalfalık gibi mesleki uzmanlık gerektiren ve işyerinin ana faaliyet konusunu oluşturan çalışmalarda, hayatın olağan akışı gereği "basit aile içi yardım" sınırları aşılmış kabul edilir. Yargıtay içtihatları uyarınca, bu tür nitelikli işlerde eşlerin sigortalı yapılması zorunludur. Kurumun işlemi yasaya uygundur; iptal davası reddedilmelidir.

Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (C), bir sitenin apartman dairesinde ayda 8 gün temizlik ve yemek yapmak üzere (D) ile anlaşmıştır. (C), temizlik yaparken merdivenden düşerek sakatlanmıştır. (C), iş kazası geçirdiğini belirterek Kurumdan hak talep etmiştir. Ev sahibi (D) ise (C)'nin ayda sadece 8 gün çalıştığını, Madde 6/c uyarınca sigortalı sayılmayanlar kapsamında olduğunu iddia etmiştir.

Hukuki Analiz: Madde 6/c ve Ek 9. madde uyarınca ev hizmetlerinde ayda 10 günden az çalışanlar (C gibi) uzun vadeli sigortalı sayılmazlar ve genel hükümlere tabi değildirler. Ancak Ek 9. madde kapsamında, bu kişileri çalıştıran ev sahipleri sadece iş kazası ve meslek hastalığı sigortası primi (%2 oranında) ödemekle yükümlüdürler. (C), zorunlu genel sigortalı olmasa dahi, geçirdiği kaza iş kazasıdır ve iş kazası sigortası yardımlarından (geçici iş göremezlik ödeneği vb.) yararlanır. Ev sahibinin "hiçbir sorumluluğum yoktur" savunması hukuken geçersizdir; %2 prim yatırma borcunu yerine getirmeliydi.

6. Pratik Uygulama Notları

  • Eşlerin Sigortalılığı Tasarımı: Şirket tüzel kişiliklerinde (örneğin limited şirketlerde) eşin çalıştırılması durumunda Madde 6/a uygulanmaz. Çünkü limited şirket eşin kendisi değil, bağımsız bir tüzel kişiliktir. Bu durumda eşin sigortalı yapılması zorunlu ve tamamen yasaldır. 6/a sadece gerçek kişi işveren eşler için geçerlidir.

7. Eleştirel Değerlendirme

5510 sayılı Kanun'un 6. maddesi, kayıt dışı istihdamın en yoğun olduğu alanları (ev hizmetleri ve tarım süreksiz işleri) kapsamdışı bırakarak kurumsal bir "korumasızlık alanı" yaratmaktadır. Doktrinde Ömer Ekmekçi ve Ali Güzel, ev hizmetlerinde çalışanların ayda 10 gün gibi keyfi bir sınırla sosyal güvenlik sisteminden dışlanmasını anayasal eşitlik ve sosyal devlet ilkeleri ışığında sert şekilde eleştirmektedirler.

10 günün altındaki ev hizmetleri çalışanlarının gelecekte emekli olma şansları tamamen ellerinden alınmakta ve bu kişilerin (çoğunlukla kadınların) yaşlılıkta yoksulluğa mahkum edilmesine yasal zemin hazırlanmaktadır. Benzer şekilde, süreksiz tarım çalışanlarının kapsam dışı bırakılması da tarım sektöründeki sosyal güvencesizliği kronikleştirmektedir. Sosyal devletin amacı, denetim zorluklarının arkasına sığınmak değil; ev hizmetleri ve tarım çalışanlarını da kapsayacak esnek ve kolaylaştırılmış prim ödeme sistemleri (örneğin kupon/voucher sistemi) geliştirerek herkesi tam güvenceye kavuşturmak olmalıdır.

Metodolojik Not

Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan Kaynaklar:

  • Doktrin: Ömer Ekmekçi (Sosyal Güvenlik Hukuku), Ali Güzel / A. Can Tuncay (Sosyal Güvenlik Hukuku), Levent Akın (Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri).
  • Mevzuat: 5510 sayılı SSGSSK m. 6, Ek m. 9, Ek m. 5, 4721 sayılı TMK m. 185.

Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.

← Önceki Madde [5]
[7] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.