← Önceki Madde [4]
[6] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

Bazı sigorta kollarının uygulanacağı sigortalılar

MADDE 5- Kısa ve uzun vadeli sigorta kolları bakımından aşağıda sayılan kişiler hakkında uygulanacak sigorta kolları şunlardır: a) Hizmet akdi ile çalışmamakla birlikte, ceza infaz kurumları ile tutukevleri bünyesinde oluşturulan tesis, atölye ve benzeri ünitelerde çalıştırılan hükümlü ve tutuklular hakkında, iş kazası ve meslek hastalığı ile analık sigortası uygulanır ve bunlar, 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı sayılırlar. b) (Değişik: 13/2/2011-6111/24 md.) 5/6/1986 tarihli ve 3308 sayılı Meslekî Eğitim 5 2/7/2018 tarihli ve 703 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 203 üncü maddesiyle bu bentte yer alan “Başbakan,” ibaresinden sonra gelmek üzere “Cumhurbaşkanı yardımcıları,” ibaresi eklenmiştir. 6 2/1/2017 tarihli ve 680 sayılı KHK’nin 73 üncü maddesiyle bu bentte yer alan “Türk Silâhlı Kuvvetleri” ibaresi “Milli Savunma Bakanlığı” şeklinde değiştirilmiş, daha sonra bu hüküm 1/2/2018 tarihli ve 7072 sayılı Kanunun 71 inci maddesiyle aynen kabul edilerek kanunlaşmıştır. 7 12/7/2013 tarihli ve 6495 sayılı Kanunun 39 uncu maddesiyle, bu bendin sonuna “ile polis nasbedilmek üzere Polis Meslek Eğitim Merkezlerinde polislik eğitimine tabi tutulan adaylar” ibaresi eklenmiştir. 8 2/1/2017 tarihli ve 680 sayılı KHK’nin 73 üncü maddesiyle bu fıkrada yer alan “(d) ve (e)” ibaresi “(d), (e) ve (f)” şeklinde değiştirilmiş, daha sonra bu hüküm 1/2/2018 tarihli ve 7072 sayılı Kanunun 71 inci maddesiyle aynen kabul edilerek kanunlaşmıştır.

Kanununda belirtilen aday çırak, çırak ve işletmelerde meslekî eğitim gören öğrenciler hakkında iş kazası ve meslek hastalığı ile hastalık sigortası; meslekî ve teknik ortaöğretim ile yükseköğrenimleri sırasında staja tabi tutulan öğrenciler, mesleki ve teknik ortaöğretim sırasında tamamlayıcı eğitim ya da alan eğitimi gören öğrenciler, kamu kurum ve kuruluşları tarafından desteklenen projelerde görevli bursiyerler ile 2547 sayılı Yükseköğretim Kanununun 46 ncı maddesine tabi olarak kısmi zamanlı çalıştırılan öğrencilerden aylık prime esas kazanç tutarı, 82 nci maddeye göre belirlenen günlük prime esas kazanç alt sınırının otuz katından fazla olmayanlar hakkında ise iş kazası ve meslek hastalığı sigortası uygulanır. Bu bentte sayılanlar, 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı sayılırlar ve bunlardan bakmakla yükümlü olunan kişi durumunda olmayanlar hakkında ayrıca genel sağlık sigortası hükümleri uygulanır.910 c) (Değişik: 17/4/2008-5754/3 md.) (Değişik birinci ve ikinci cümle: 12/7/2013 6495/96 md.) Harp malulleri ile 2330 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanuna veya 2330 sayılı Kanun hükümleri veya 8/6/1949 tarihli ve 5434 sayılı Kanunun 56 ncı maddesi uygulanarak aylık bağlanmasını gerektiren kanunlara göre vazife malullüğü aylığı bağlanmış malullerden, 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentleri kapsamında sigortalı olarak çalışmaya başlayanların aylıkları kesilmez. Aylıkları kesilmeksizin 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında çalışanlar hakkında uzun vadeli sigorta kolları, 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) ve (b) bentleri kapsamında çalışanlar hakkında ise iş kazası ve meslek hastalığı sigortası hükümleri uygulanır. İş kazası ve meslek hastalığı sigortası hükümleri uygulananların uzun vadeli sigorta kollarına tabi olmayı istemeleri halinde, bu isteklerini Kuruma bildirdikleri tarihi takip eden ay başından itibaren, haklarında uzun vadeli sigorta kolları da uygulanır. Bu fıkra kapsamına girenlerden ayrıca genel sağlık sigortası primi alınmaz. d) (Mülga: 17/4/2008-5754/3 md.) e) (Değişik: 13/2/2011-6111/24 md.) Türkiye İş Kurumu tarafından düzenlenen meslek edindirme, geliştirme ve değiştirme eğitimine katılan kursiyerler, 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı sayılırlar ve bunlar hakkında iş kazası ve meslek hastalığı sigortası ile (...)11 genel sağlık sigortası hükümleri uygulanır. (Ek cümle: 11/10/2011-KHK-665/30 md.) Bunlar için Türkiye İş Kurumu prim ödeme yükümlüsü olmakla birlikte bu Kanun kapsamında işyeri ve işveren sayılmaz. f) (Mülga: 17/4/2008-5754/3 md.) 9 16/2/2016 tarihli ve 6676 sayılı Kanunun 21 inci maddesiyle, bu bentte yer alan “staja tabi tutulan öğrenciler” ibaresinden sonra gelmek üzere “, kamu kurum ve kuruluşları tarafından desteklenen projelerde görevli bursiyerler” ibaresi eklenmiştir. 10 2/12/2016 tarihli ve 6764 sayılı Kanunun 54 üncü maddesiyle, bu bentte yer alan alan “meslek liselerinde okumakta iken veya yüksek öğrenimleri sırasında staja tabi tutulan öğrenciler” ibaresi “meslekî ve teknik ortaöğretim ile yükseköğrenimleri sırasında staja tabi tutulan öğrenciler, mesleki ve teknik ortaöğretim sırasında tamamlayıcı eğitim ya da alan eğitimi gören öğrenciler” şeklinde değiştirilmiştir. 11 4/4/2015 tarihli ve 6645 sayılı Kanunun 44 üncü maddesiyle, bu bentte yer alan “bunlardan bakmakla yükümlü olunan kişi durumunda olmayanlar hakkında ayrıca” ibaresi madde metninden çıkarılmıştır.

g) (Ek: 17/4/2008-5754/3 md.) Ülkemiz ile sosyal güvenlik sözleşmesi olmayan ülkelerde iş üstlenen işverenlerce yurt dışındaki işyerlerinde çalıştırılmak üzere götürülen Türk işçileri 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı sayılır ve bunlar hakkında kısa vadeli sigorta kolları ile genel sağlık sigortası hükümleri uygulanır. Bu sigortalıların uzun vadeli sigorta kollarına tabi olmak istemeleri halinde, 50 nci maddenin ikinci fıkrasındaki Türkiye’de yasal olarak ikamet etme şartı ile aynı fıkranın (a) bendinde belirtilen şartlar aranmaksızın haklarında isteğe bağlı sigorta hükümleri uygulanır. Bu kapsamda, isteğe bağlı sigorta hükümlerinden yararlananlardan ayrıca genel sağlık sigortası primi alınmaz.(Ek cümle: 13/2/2011-6111/24 md.) Bu bent kapsamında yurt dışındaki işyerlerinde çalışan sigortalıların, bu sürede ödedikleri isteğe bağlı sigorta primleri 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalılık sayılır.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

5510 sayılı Kanun’un 5. maddesi, sosyal güvenlik hukukunun "kısmi sigortalılık" veya "sınırlı sigortalılık" olarak adlandırılan özel rejimlerini düzenleyen istisnai ama pratik önemi son derece yüksek bir normdur. Kanunun 4. maddesinde düzenlenen "tam sigortalılık" (tüm kısa ve uzun vadeli sigorta kollarının uygulanması) prensibine karşılık; yasa koyucu sosyal, eğitsel veya insani gerekçelerle bazı çalışan grupları hakkında sadece belirli sigorta kollarının uygulanmasını öngörmüştür.

Madde 5’te sayılan kişiler (çıraklar, stajyerler, hükümlüler, harp malulleri, yurt dışına götürülen Türk işçileri vb.) kural olarak 4/a kapsamında sigortalı sayılmakla birlikte, haklarında uzun vadeli sigorta kolları (malullük, yaşlılık, ölüm) primleri ödenmez; bunun yerine sadece karşılaştıkları spesifik riskleri (genellikle iş kazası ve meslek hastalığı - İKMH) güvenceye alan primler tahsil edilir. Bu düzenleme, ekonomik faaliyetlerin ve eğitim süreçlerinin sosyal güvenlik yükü altında ezilmesini engellerken, çalışanları en acil ve fiziksel risklere karşı korumayı hedefler (ratio legis).

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Aday Çırak, Çırak ve Stajyerlerin Sigortalılığı (m. 5/b)

3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu kapsamında aday çırak ve çıraklar ile mesleki/teknik ortaöğretim ve yükseköğrenim sırasında zorunlu staja tabi tutulan öğrenciler bu bendin odağını oluşturur.

  • Uygulanan Sigorta Kolları: Aday çırak ve çıraklar için İKMH ve hastalık sigortası; yükseköğretim stajyerleri için ise sadece İKMH uygulanır.
  • Genel Sağlık Sigortası (GSS): Bu kişilerden kendi aileleri üzerinden "bakmakla yükümlü olunan kişi" sıfatıyla GSS hakkı olmayanlar için ayrıca genel sağlık sigortası primleri de ödenir. Prim ödeme yükümlülüğü ise öğrenim gördükleri okullar/üniversiteler üzerindedir.
2.2. Hükümlü ve Tutukluların Sigortalılığı (m. 5/a)

Ceza infaz kurumları bünyesindeki atölye ve tesislerde (işyurtlarında) çalıştırılan hükümlü ve tutuklular hakkında İKMH ve analık sigortası uygulanır. Bu durum, hükümlülerin topluma kazandırılması sürecinde uğrayabilecekleri iş kazası risklerini karşılar.

2.3. Yurt Dışına Götürülen Türk İşçileri (m. 5/g)

Türkiye ile ikili sosyal güvenlik sözleşmesi bulunmayan ülkelere (örneğin Irak, Libya, Rusya veya Körfez ülkeleri) Türk işverenler tarafından götürülerek çalıştırılan işçileri kapsar.

  • Uygulanan Sigorta Kolları: Sadece kısa vadeli sigorta kolları ve GSS uygulanır.
  • İsteğe Bağlı Sigorta İstisnası: Bu işçiler, dilerlerse Türkiye'de ikamet şartı aranmaksızın uzun vadeli sigorta kolları için isteğe bağlı prim ödeyebilirler. Bu ödenen isteğe bağlı primler, yasadaki genel kuralın aksine (isteğe bağlı primler kural olarak 4/b sayılır) 4/a (SSK) kapsamında sigortalılık süresi olarak kabul edilir.
2.4. Çalışmaya Devam Eden Maluller (m. 5/c)

Harp malulleri ile vazife malullüğü aylığı alanlardan çalışmaya başlayanların aylıkları kesilmez. Kamu idarelerinde (4/c) çalışanlar hakkında uzun vadeli sigorta kolları; özel sektörde (4/a veya 4/b) çalışanlar hakkında ise sadece İKMH uygulanır.

3. Sistematik İlişkiler

Madde 5; doğrudan kanunun 4. (Sigortalı sayılanlar), 81. (Prim oranları) ve 87. (Prim ödeme yükümlüsü) maddeleriyle sıkı bir sistematik bağ içindedir. Eğitim ve staj boyutuyla 3308 sayılı Meslekî Eğitim Kanunu ve 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu ile ilişkilidir. İş sağlığı ve güvenliği sorumlulukları yönünden ise 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 2. maddesi (kapsam) uyarınca çırak ve stajyerlerin de koruma altında olması nedeniyle bu kanunla doğrudan kesişir.

4. Uygulama: Yargıtay / Anayasa Mahkemesi (AYM) İçtihadı

Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 aqıda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok. Ancak yerleşik yargı kararlarında çırak ve stajyerlerin durumu şu ilkelere bağlanmıştır:

  • Çıraklık ile Hizmet Akdi Ayırımı: Yargıtay 10. Hukuk Dairesi'nin istikrarlı kararlarına göre, bir ilişkide çıraklık statüsünün kabul edilebilmesi için işin "öğrenilmesi" unsurunun (eğitim amacının) ön planda olması gerekir. Eğer kişi, eğitim almadan, bir işçi gibi tam zamanlı ve üretim odaklı çalıştırılıyorsa, sözleşmenin adı "çıraklık" olsa dahi ilişki hizmet akdi (4/a tam sigortalılık) kabul edilir ve geriye dönük tam prim tahakkuk ettirilir.
  • Staj Döneminin Sigortalılık Başlangıcı Sayılmaması: Yargıtay ve SGK uygulamasına göre, stajyerlik ve çıraklık döneminde ödenen İKMH primleri uzun vadeli sigorta kollarına (emeklilik primlerine) dahil olmadığından, çıraklık ve staj başlangıç tarihi, emeklilik hesabında sigortalılık başlangıç tarihi (tescil tarihi) olarak kabul edilmez. Bu durum sahada en çok ihtilaf yaratan ve dava konusu edilen hususlardan biridir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A), meslek lisesi son sınıf öğrencisi iken zorunlu stajı kapsamında (X) Fabrikasında çalışmaktadır. Staj yaptığı sırada parmağını makineye kaptırarak iş kazası geçirmiş ve parmağını kaybetmiştir. (A)'nın okulu, adına GSS ve İKMH primlerini yatırmıştır. (A), iş kazası nedeniyle Kurumdan sürekli iş göremezlik geliri talep etmiştir. Fabrika yönetimi ise (A)'nın kendi işçileri olmadığını, okulun stajyeri olduğunu iddia ederek sorumluluk kabul etmemiştir.

Hukuki Analiz: Madde 5/b bendi uyarınca stajyerler hakkında İKMH hükümleri uygulanır. (A), stajyer olmasına rağmen geçirdiği kaza "iş kazası" niteliğindedir ve SGK, (A)'ya maluliyet oranına göre sürekli iş göremezlik geliri bağlamakla yükümlüdür. Fabrika işvereninin sorumluluğuna gelince; 6331 sayılı İSG Kanunu ve Yargıtay içtihatları uyarınca, stajyerlerin işyerindeki güvenliğinden doğrudan staj yapılan işyeri işvereni sorumludur. Kurum, bağladığı gelirin peşin sermaye değerini, işverenin kusuru oranında (X) Fabrikasına rücu edecektir.

Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (B), Türk bir müteahhitlik firması tarafından ikili sosyal güvenlik sözleşmesi olmayan Irak'taki şantiyeye inşaat işçisi olarak götürülmüştür. (B), Irak'ta çalışırken kendi isteğiyle isteğe bağlı sigorta primlerini ödemeye devam etmiştir. Emeklilik talebinde bulunduğunda SGK, isteğe bağlı ödenen bu primleri 4/b (Bağ-Kur) kapsamında değerlendirmek istemiştir.

Hukuki Analiz: Madde 5/g bendi açık bir istisna hükmüdür. Sözleşmesiz ülkelere Türk işverenlerce götürülen işçilerin ödedikleri isteğe bağlı sigorta primleri 4/a (hizmet akdi) kapsamında sigortalılık sayılır. SGK'nın bu primleri 4/b sayma işlemi açıkça yasaya aykırıdır. (B)'nin açacağı davada mahkeme, primlerin 4/a kapsamında değerlendirilmesine karar vermelidir.

6. Pratik Uygulama Notları

  • Sigortalılık Başlangıç Yanılgısı: Vatandaşlar arasında çıraklık veya staj sigortası kartındaki tarihin emeklilikte başlangıç sayılacağına dair yaygın bir yanlış inanış vardır. Hukuki danışmanlıkta, bu tarihin emeklilik haklarında (EYT vb.) tescil tarihi sayılmayacağı, ilk uzun vadeli primin yattığı tarihin esas alınacağı müvekkillere önemle izah edilmelidir.

7. Eleştirel Değerlendirme

5510 sayılı Kanun'un 5. maddesi, çırak ve stajyerlerin emeğini koruma altına alırken emeklilik hakları açısından ciddi bir adaletsizlik barındırmaktadır. Doktrinde Levent Akın ve Müjdat Şakar, çıraklık ve staj dönemlerinin uzun vadeli sigorta kolları bakımından borçlanılmasına izin verilmemesini sosyal güvenlik hakkının bütünlüğü ilkesine aykırı bulmaktadırlar.

Milyonlarca insan, genç yaşta fiilen üretim sürecine katıldıkları halde, staj sigortaları başlangıç sayılmadığı için mağdur olmakta ve bu durum "Staj Mağdurları" şeklinde toplumsal bir sorun alanı yaratmaktadır. Yasa koyucu, kadın sigortalılara staj sonrasında yaptıkları doğumları borçlanma hakkı tanıyarak staj tarihini geriye çekme imkanı sunmuşken (Yargıtay ve SGK uygulamasıyla kabul edilmiştir), benzer bir borçlanma hakkının erkek sigortalılara veya genel olarak tüm çırak/stajyerlere tanınmaması açık bir eşitsizliktir. Mevzuatta yapılacak bir reformla staj sürelerine geriye dönük borçlanma hakkı verilmesi bu adaletsizliği çözecektir.

Metodolojik Not

Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan Kaynaklar:

  • Doktrin: Levent Akın (Sosyal Güvenlik Hukuku), Müjdat Şakar (Sosyal Sigortalar Hukuku), Kübra Doğan Yenisey (İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Makaleleri).
  • Mevzuat: 5510 sayılı SSGSSK m. 5, m. 87, 3308 sayılı Kanun, 6331 sayılı İSGK.

Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.

← Önceki Madde [4]
[6] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.