← Önceki Madde [44]
[46] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

verilenlerin sigortalılıkları ve primleri

MADDE 45- Bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında olan sigortalılardan görevden uzaklaştırılan, görevi ile ilgili olsun veya olmasın herhangi bir suçtan tutuklanan veya gözaltına alınanlardan, kanunları gereğince eksik aylığa müstahak bulunanların prime esas kazançlarının yarısı; kanunlarına göre bu müddetler için sonradan görevlerine iade edilerek tam aylığa hak kazananların ise prime esas kazançlarının tamamı üzerinden prim alınır. (Ek cümle: 17/4/2008-5754/66 md.) Prime esas kazançların yarısı üzerinden prim alınanların prim ödeme gün sayısı bu sürelerin yarısı olarak hesap edilir. Görevine son verilenlerden yargı kararı ile görevlerine iade edilenlerin primleri, göreve son verildiği tarihten görevine başladığı tarihe kadar kendi kadrosunun veya emsali kadronun prime esas kazancına göre hesaplanır. Bu durumdakilerin primlerine ait sigortalı ve işveren hisselerinin gecikme cezası ve gecikme zamları kurumlarınca ödenir ve bu süreler sigortalılık süresinden sayılır. Birinci ve ikinci fıkraya göre sigortalılık durumu değişenler için ek bildirge düzenlenerek Kuruma verilir ve bu durumda 102 nci madde hükümleri uygulanmaz. Bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında sigortalı sayılanlardan, ilgili kanunları gereğince kullandıkları aylıksız izin sürelerinin bitiminden sonra göreve başlayanlar ile göreve başlaması için tanınan süreler ile bir yıl ve daha az süreyle aylıksız izne ayrılanların aylıksız izin sürelerinde bu Kanunun 67 nci maddesinde aranan 30 günlük prim ödeme şartı aranmaz. (Ek cümleler: 13/2/2011-6111/31 md.) Bu durumdaki sigortalıların aylıksız izinli oldukları süreler için prime esas kazanç alt sınırının altında olmamak kaydıyla aylıksız izne ayrıldıkları tarihteki prime esas kazançları üzerinden %12 oranında genel sağlık sigortası primi işverenlerince ödenir. Ancak askerlik hizmeti nedeniyle aylıksız izne ayrılanların genel sağlık sigortası priminin ödenmesinde, bir yıllık süre sınırı uygulanmaz.75

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

5510 sayılı Kanun’un 45. maddesi, 4. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamındaki kamu görevlilerinin (4/c'li memurların) görevden uzaklaştırılmaları, tutuklanmaları, görevlerine son verilip yargı kararı ile iade edilmeleri veya aylıksız izne ayrılmaları gibi olağan dışı / kesintili durumlarda sigortalılık tescilinin, prim ödemelerinin ve genel sağlık sigortası (GSS) haklarının nasıl sürdürüleceğini düzenleyen usul ve esas maddesidir.

Madde, memur güvencesinin sosyal güvenlik hukukundaki yansımasıdır. Kamu görevlilerinin haksız idari işlemler veya adli süreçler nedeniyle yaşayabilecekleri hak kayıplarını gidermeyi amaçlayan koruyucu hükümler içerir. Memurun idari veya adli bir süreçte suçsuzluğunun ortaya çıkması (aklanması) halinde sosyal güvenlik tescilinin de geriye doğru eksiksiz olarak aslına rücu etmesini emreder.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Görevden Uzaklaştırma ve Adli Süreçlerde Prim Ödemesi (m. 45/1)

Devlet memuru hakkında yürütülen idari veya adli bir soruşturma sebebiyle görevden uzaklaştırıldığında ya da tutuklanıp gözaltına alındığında ilgili mevzuat (örneğin DMK m. 137-141) gereği kendisine maaşının 2/3'ü veya belirli bir kısmı ödenir.

  • Yarım Prim ve Yarım Gün Esası: Bu sürelerde memurun prime esas kazancının yarısı üzerinden prim kesilir ve prim ödeme gün sayısı da yarısı (ayda 15 gün) olarak SGK sistemine işlenir.
  • Geriye Dönük Tamamlama: Memur suçsuz bulunur, görevine iade edilirse ve geriye dönük hak ettiği maaş farkları ödenirse; prime esas kazançlarının tamamı üzerinden prim ikmal edilir ve eksik prim günleri 30 güne geriye doğru tamamlanır.
2.2. Yargı Kararı ile Göreve İade Edilenlerin Primleri (m. 45/2)

Hukuka aykırı bir idari işlemle görevine son verilen kamu görevlisi, idari yargı yerlerinde (İdare Mahkemesi / Danıştay) açtığı iptal davasını kazanarak görevine iade edildiğinde:

  • Geriye Dönük Prim Tahakkuku: Görevden uzak kaldığı tüm döneme ait primler, kendi kadrosunun veya emsal kadronun güncel prime esas kazancı üzerinden hesaplanır.
  • Gecikme Cezasını Kurumun Ödemesi: Geriye dönük primlerin hem sigortalı hem de işveren hisseleri ile bunlara ilişkin gecikme cezası ve zamları çalıştığı kamu idaresi tarafından bizzat ödenir. Sigortalıya hiçbir yük yüklenmez. Bu süreler kesintisiz sigortalılık süresinden sayılır.
2.3. Aylıksız İzin ve GSS İlişkisi (m. 45/4)

Aylıksız izne ayrılan kamu görevlilerinin sosyal güvencelerinin devamı için özel bir GSS rejimi kurulmuştur:

  • 30 Gün Şartından Muafiyet: Aylıksız izin bitiminde göreve dönenlerde GSS'den yararlanmak için aranan 30 günlük prim ödeme şartı (m. 67) aranmaz.
  • İşverenin GSS Ödeme Yükümlülüğü: 1 yılı geçmeyen aylıksız izinlerde, memurun izne ayrıldığı tarihteki kazancı üzerinden %12 oranında GSS primi eski kurumu (işvereni) tarafından ödenir. Böylece memur ve bakmakla yükümlü olduğu aile bireyleri sağlık hizmetlerinden ücretsiz yararlanmaya devam ederler.
  • Askerlik İstisnası: Askerlik nedeniyle aylıksız izne ayrılanlarda GSS priminin kurumca ödenmesinde 1 yıllık süre sınırı uygulanmaz; terhis tarihine kadar kesintisiz ödenir.

3. Sistematik İlişkiler

Madde 45; 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 137-145 (Görevden uzaklaştırma hükümleri), 5510 sayılı Kanun m. 67 (GSS yararlanma şartları) ve m. 102 (İdari para cezaları) ile doğrudan sistematik bağa sahiptir. Göreve iade nedeniyle geriye dönük verilen ek bildirgelerden dolayı kurumlara m. 102 uyarınca idari para cezası kesilemeyeceği yasa metninde açıkça belirtilmiştir.

4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı

Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok. Ancak Danıştay ve idari yargı kararlarında şu iki önemli ilke yerleşmiştir:

  • KHK İle İhraç Edilip İade Edilenlerin Durumu: Olağanüstü Hal (OHAL) döneminde KHK ile ihraç edilen ve sonrasında OHAL Komisyonu veya mahkeme kararıyla görevine iade edilen kamu görevlilerinin geriye dönük tüm primlerinin gecikme zammı ve faiziyle birlikte kurumlarınca SGK'ya ödenmesi yasal bir zorunluluktur. İdari yargı, ihraç edilen dönemin sigortalılık süresinden sayılması yönündeki talepleri haklı bulmaktadır.
  • Faiz Yükünün İdareye Ait Olması: Göreve iade davalarında, geçmişe dönük primlerin gecikmesinden kaynaklanan tüm mali yükümlülükler (gecikme faizleri dahil) idarenin hizmet kusuru sayıldığından, bu zararlar kurumlar tarafından karşılanır, memura rücu edilemez.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay: 4/c kapsamındaki mühendis (B) hakkında göreviyle ilgili bir idari soruşturma açılmış ve (B) 01.01.2026 tarihinde görevden uzaklaştırılmıştır. Soruşturma süresince kanun gereği (B)'ye yarım maaş ödenmiştir. 6 ay sonra (B)'nin suçsuz olduğu anlaşılarak 01.07.2026'da görevine iade edilmiş ve hak ettiği maaş farkları ödenmiştir. (B)'nin sigortalılık günleri bu 6 aylık süreçte nasıl tescil edilecektir?

Hukuki Analiz: Madde 45/1 uyarınca, (B)'nin görevden uzaklaştırıldığı 01.01.2026 - 01.07.2026 tarihleri arasında prime esas kazancının yarısı üzerinden prim alınacak ve prim günleri ayda 15 gün (toplam 90 gün) olarak tescil edilecektir. Ancak (B) 01.07.2026 tarihinde görevine iade edilip tam aylığa hak kazandığında, çalıştığı kurum ek bildirge düzenleyerek geriye dönük primlerin tamamını ikmal edecektir. Bu işlemle birlikte (B)'nin eksik tescil edilen 90 günü 180 güne (kesintisiz 6 aya) tamamlanacaktır. Kuruma ek bildirge nedeniyle m. 102 cezası uygulanamaz.

6. Pratik Uygulama Notları

  • Ek Bildirgelerin Süresi: Kamu kurumlarının göreve iade edilen personelin ek bildirgelerini kararın kesinleşmesinden itibaren yasal süre içinde SGK'ya bildirmesi gerekir. İşlemin sürüncemede bırakılması halinde memur, SGK'ya yazılı dilekçe vererek durumun resen düzeltilmesini ve hizmet kütüğünün güncellenmesini talep edebilir.

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde Müjdat Şakar, görevden uzaklaştırılan veya tutuklanan memurlara uygulanan "yarım prim-yarım gün" (m. 45/1) sistemini eleştirmektedir. Ceza yargılamalarının yıllarca sürdüğü ülkemizde, beraat edene kadar memurun prim günlerinin yarı yarıya tescil edilmesi, sigortalının emeklilik haklarını geciktirmekte ve adil yargılanma hakkı ile masumiyet karinesini zedelemektedir. Doğru yaklaşım, yargılama süresince primlerin kesintisiz (30 gün) ödenmeye devam etmesi, mahkûmiyet halinde ise geriye dönük tasfiye edilmesidir.

Ayrıca aylıksız izinlerde uygulanan 1 yıllık sınırın askerlik dışındaki durumlar için de esnetilmesi (örneğin doğum sonrası aylıksız izinler) sosyal devlet ilkesine daha çok hizmet edecektir. Doğum yapan kadın memurun 2 yıllık aylıksız izin hakkı bulunmasına rağmen, işverenin sadece 1 yıl GSS primi ödemesi, ikinci yılda kadını sağlık güvencesiz bırakmakta ve eşin sigortalılığına bağımlı hale getirmektedir.

Metodolojik Not

Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan Kaynaklar:

  • Doktrin: Levent Akın (Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri), Müjdat Şakar (Sosyal Sigortalar Hukuku), Ali Güzel / Ömer Ekmekçi / Savaş Taşkent (Sosyal Güvenlik Hukuku).
  • Mevzuat: 5510 sayılı SSGSSK m. 45, m. 67, m. 102; 657 sayılı DMK m. 137-145.

Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.

← Önceki Madde [44]
[46] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.