← Önceki Madde [39]
[41] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

Fiilî hizmet süresi zammı

MADDE 40- (Değişik: 17/4/2008-5754/25 md.) Aşağıda belirtilen işyerlerinde ve işlerde 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) ve (c) bentleri kapsamında çalışan sigortalıların prim ödeme gün sayılarına, bu işyerlerinde ve işlerde geçen çalışma sürelerinin her 360 günü için karşılarında gösterilen gün sayıları, fiilî hizmet süresi zammı olarak eklenir. 360 günden eksik sürelere ait fiilî hizmet süresi zammı, 360 gün için eklenen fiilî hizmet süresi ile orantılı olarak belirlenir. Çalışmanın fiili hizmet süresi zammı kapsamında değerlendirilebilmesi için, tablonun (13) ve (14) numaralı sıralarında belirtilen sigortalılar hariç sigortalının kapsamdaki işyerleri ile birlikte belirtilen işlerde fiilen çalışması ve söz konusu işlerin risklerine maruz kalması şarttır. Tablonun (10) numaralı sırasında belirtilen sigortalıların, fiili hizmet süresi zammından yararlandırılacakları dönem içinde kalan; yıllık ücretli izin, sıhhi izin, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil günleri ile eğitim, kurs, iş öncesi ve sonrası hazırlık sürelerinde fiilen çalışma ve söz konusu işlerin risklerine maruz kalma şartı aranmaz. Aşağıdaki bentlerden birden fazlasına dahil olanlar için, en yüksek olan bentten fiilî hizmet süresi zammı uygulanır.

Kapsamdaki İşler/İşyerleri Kapsamdaki Sigortalılar Eklenecek Gün Sayısı

  1. Kurşun ve arsenik işleri: Kurşun üretilen cevherlerin çıkarılması, izabesi ve alaşımları işlerinde çalışanlar (60-90 Gün)
  2. Cam fabrika ve atölyeleri: Cam yapımında, eritme, üfleme, asitle hak işlerinde çalışanlar (60 Gün)
  3. Cıva üretimi işleri sanayii: Cıva izabe fırınlarında çalışanlar (90 Gün)
  4. Çimento fabrikaları: İlkel maddeleri kırma, pişirme, öğütme ve torbalama işlerinde çalışanlar (60 Gün)
  5. Kok fabrikalarıyla termik santraller: Kazan dairesi, ateşçilik, kül ve kömür taşıma işlerinde çalışanlar (60 Gün)
  6. Alüminyum fabrikaları: Alüminyum oksit ve madeni üretimi işlerinde çalışanlar (60 Gün)
  7. Demir ve çelik fabrikaları: Cevherin demire çevrilmesi, döküm ve haddehane işlerinde çalışanlar (90 Gün)
  8. Döküm fabrikaları: Eritme ve dökme işlerinde çalışanlar (60 Gün)
  9. Asit üretimi yapan fabrika ve atölyeler: Asit yapımı ve baca gazlarından asit elde edilmesi işlerinde çalışanlar (90 Gün)
  10. Yeraltı işleri: Maden ocakları, kanalizasyon ve tünel yapımı gibi yer altında çalışanlar (180 Gün)
  11. Radyoaktif ve radyoiyonizan maddelerle yapılan işler: Doğal ve yapay radyoaktif maddelerle çalışanlar (90 Gün)
  12. Su altında veya su altında basınçlı hava içinde çalışmayı gerektiren işler: Dalgıçlar (60-90 Gün)
  13. Türk Silâhlı Kuvvetlerinde, Jandarma ve Sahil Güvenlik Komutanlığında: Subay, astsubay, uzman erbaşlar (90 Gün)
  14. Emniyet ve polis mesleğinde, Milli İstihbarat Teşkilâtında: Polis, komiser, emniyet müdürleri, MİT mensupları (90 Gün)
  15. İtfaiye veya yangın söndürme işleri: Yangın söndürme işlerinde çalışanlar (60 Gün)
  16. Basın ve Gazetecilik mesleğinde: Basın Kanununa göre basın kartı sahibi olmak suretiyle fiilen çalışanlar (90 Gün)
  17. Türkiye Radyo-Televizyon Kurumu: Basın kartı sahibi olmak suretiyle haber hizmetinde çalışanlar (90 Gün)
  18. Türkiye Büyük Millet Meclisi ile Cumhurbaşkanlığı: Yasama organı üyeleri, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar (90 Gün)
  19. Ceza infaz kurumlarında: İnfaz koruma memuru ve cezaevi idarecileri (90 Gün)
  20. İnsan sağlığına ilişkin işler: 1219, 6283 ve 6197 sayılı kanunlar kapsamında çalışan sağlık meslek mensupları (60 Gün)

Bu maddenin birinci fıkrası hükmüne göre hesaplanan fiilî hizmet süresi zammı, yukarıdaki tablonun (13) ve (14) numaralı sırasında yer alan sigortalılar için sekiz, diğer sigortalılar için beş yılı geçmemek üzere uzun vadeli sigorta kolları uygulamasında prim ödeme gün sayısına eklenir. Bu sürelerin, üç yılı geçmemek üzere; (18) numaralı sırasında bulunanlar için tamamı diğerleri için yarısı emeklilik yaş hadlerinden indirilir. Tablonun (10) numaralı sırasında yer alan sigortalılar için bu fıkradaki süre sınırı uygulanmaz. Yukarıdaki fıkrada belirtilen yaş haddi indiriminden yararlanabilmek için ölüm ve malûliyet halleri ile (18) numaralı sırada bulunanlar hariç tablonun (10) numaralı sırasında yer alan sigortalıların en az 1800 gün, diğer sıralarda yer alan sigortalıların ise en az 3600 gün belirtilen işyeri ve işlerde çalışmış olmaları şarttır. Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usûl ve esaslar Kurumun önerisi üzerine Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelik ile düzenlenir.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

5510 sayılı Kanun’un 40. maddesi, Türk sosyal güvenlik sisteminde yıpratıcı, tehlikeli, insan sağlığına zararlı veya yüksek stres altında yürütülen meslekleri icra eden sigortalıları koruma amacıyla ihdas edilmiş olan Fiili Hizmet Süresi Zammı (FHSZ) (halk dilindeki adıyla yıpranma payı) müessesesini düzenler.

FHSZ, ağır ve tehlikeli işlerde çalışan sigortalılar için iki yönlü bir avantaj sağlar: Birincisi, bu işlerde geçen her 360 günlük çalışma süresine karşılık prim gün sayılarına ekstra prim günü (60, 90 veya 180 gün) eklenir; ikincisi, kazanılan bu ek günlerin belirli bir kısmı (genellikle yarısı), sigortalının emeklilik yaş haddinden (emeklilik yaş sınırından) indirilerek daha erken yaşta emekli olması sağlanır. Madde, 2008 yılındaki reformla daraltılmış, ancak sonraki yıllarda yapılan yasal değişikliklerle (gazeteciler, TRT çalışanları, cezaevi personeli ve sağlık çalışanları gibi) kapsamı yeniden genişletilmiştir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Fiilen Çalışma ve Risk Alanında Bulunma Şartı

FHSZ'den yararlanabilmenin temel ön şartı, sigortalının kapsamdaki işyerlerinde belirtilen işleri fiilen yapması ve söz konusu risklere bizzat maruz kalmasıdır.

  • İstisna: Yeraltı maden işçileri (tablonun 10. sırası) için bu kural esnetilmiştir. Madencilerin FHSZ kapsamındaki dönemlerinde kullandıkları yıllık ücretli izin, sıhhi izin, hafta tatili ve resmi tatil günleri de fiilen çalışılmış gibi kabul edilir. Diğer tüm mesleklerde (polis, itfaiyeci, sağlıkçı vb.) ise sadece fiilen çalışılan günler (nöbetler, mesailer) hesaba dahil edilir; hafta tatilleri ve yıllık izinler düşülür.
2.2. Ek Gün Sayısı Dağılımı ve Sınırlar (m. 40/2)

Her 360 günlük çalışma karşılığında sigortalılara eklenecek gün sayısı işin ağırlığına göre değişir:

  • 180 Gün (Maden Yeraltı): En yüksek yıpranma madencilere tanınmıştır. Yılda 360 gün çalışan bir madenci 540 gün prim kazanır.
  • 90 Gün (TSK, Emniyet, MİT, Demir-Çelik, Radyasyon, Basın, Cezaevi vb.): Yılda 450 gün prim kazandırır.
  • 60 Gün (Çimento, Cam, İtfaiye, Sağlık Çalışanları): Yılda 420 gün prim kazandırır.
  • Süre Sınırları: FHSZ süreleri TSK, Emniyet ve MİT için en fazla 8 yıl, diğer işler için ise en fazla 5 yıl prim gününe eklenebilir. Madenciler için ise hiçbir üst süre sınırı uygulanmaz.
2.3. Emeklilik Yaşından İndirim Koşulu (Yaş Haddi İndirimi - m. 40/2-3)

Kazanılan FHSZ günlerinin yarısı (milletvekilleri, bakanlar ve Cumhurbaşkanı yardımcıları için ise tamamı), en fazla 3 yılı geçmemek üzere yasal emeklilik yaş sınırından düşülür.

  • Asgari Çalışma Şartı: Yaş indiriminden yararlanabilmek için, madencilerin belirtilen işlerde en az 1800 gün, diğer tüm meslek gruplarının ise en az 3600 gün (10 yıl) fiilen çalışmış olması zorunludur. Bu baraj aşılmadıkça yaş indirimi hakkı doğmaz, sadece eklenen prim günleri yanlarına kâr kalır.

3. Sistematik İlişkiler

Madde 40; m. 28 (Emeklilik yaş sınırları), m. 81 (FHSZ kapsamında işçi çalıştıran işverenlerin uzun vadeli sigorta kolları prim oranlarının %1.5 ila %3 oranında artırımlı ödenmesi) ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun tehlike sınıfları kurallarıyla doğrudan sistematik ilişki içindedir.

4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı

Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok. Ancak Yargıtay uygulamalarında yoğunlaşan iki temel uyuşmazlık şudur:

  • Basın Kartı Sahibi Olma Zorunluluğu (m. 40/16): Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararı sonrasında yapılan 2020 değişikliğiyle, gazetecilerin FHSZ'den yararlanabilmesi için "Basın Kartı Sahibi Olmaları" yasal şart haline getirilmiştir. Yargıtay, basın kartı bulunmayan ancak fiilen gazetecilik/muhabirlik yapan kişilerin FHSZ taleplerini yasa maddesinin lafzına dayanarak reddetmektedir.
  • Sağlık Çalışanlarında Unvan ve Fiili Maruziyet: 2018 yılında eklenen 20. bent uyarınca sağlık çalışanlarına yılda 60 gün FHSZ tanınmıştır. Yargıtay, hastanede görev yapsa da "sağlık meslek mensubu" (tabip, hemşire, ebe, eczacı, fizyoterapist vb.) sayılmayan idari personel, tıbbi sekreterler veya temizlik görevlilerinin FHSZ hakkının bulunmadığına hükmetmektedir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Bir devlet hastanesinde hemşire olarak çalışan ve 1219 sayılı Kanun kapsamında sağlık meslek mensubu olan (A), 10 yıl boyunca (3600 gün) aralıksız nöbet tutarak fiilen çalışmıştır. (A)'nın FHSZ hesaplaması nasıl yapılacaktır?

Hukuki Analiz: (A) sağlık personeli olarak tablonun 20. sırasına tabidir ve yılda 60 gün FHSZ hakkı vardır. 10 yıllık fiili çalışması karşılığında (A)'nın prim ödeme gün sayısına $10 \times 60 = 600$ gün eklenecektir. (A), 3600 günlük asgari çalışma barajını aştığı için yaş indiriminden de yararlanır. Kazandığı 600 günün yarısı olan 300 gün (10 ay), yasal emeklilik yaş sınırından (örneğin 58 yaştan) düşülecektir. (A), 57 yıl 2 aylıkken emekli olabilecektir.

Olay 2: Bir demir-çelik fabrikasında idari büroda insan kaynakları uzmanı olarak çalışan (B), çalıştığı fabrikanın demir-çelik fabrikası (tablonun 7. sırası - 90 gün FHSZ) olması nedeniyle yıpranma payı talep etmektedir.

Hukuki Analiz: Madde 40/1 uyarınca, çalışmanın FHSZ kapsamında değerlendirilebilmesi için sigortalının kapsamdaki işyerlerinde belirtilen işlerde fiilen çalışması ve söz konusu risklere (sıcaklık, toz vb.) bizzat maruz kalması şarttır. (B), idari büroda masa başında çalıştığı ve demir eritme/döküm risklerine fiilen maruz kalmadığı için yıpranma payından (FHSZ) yararlanamayacaktır.

6. Pratik Uygulama Notları

  • Eksik Gün Kodlarının Takibi: İşverenler, FHSZ kapsamında çalışan sigortalıları SGK'ya bildirirken özel belge türleri (örneğin yıpranma payı olan işler için belirlenen 2A, 3A, 4A gibi prim belge türlerini) kullanmak zorundadırlar. Pratik uygulamada işverenlerin bu bildirimleri standart belge türüyle yapması durumunda işçinin yıpranma günleri sisteme geçmez. Hukukçuların bu tür durumlarda "hizmet tespiti davası" açarak fiili çalışmayı ve belge türünün düzeltilmesini talep etmesi gerekir.

7. Eleştirel Değerlendirme

FHSZ müessesesi, ağır şartlarda çalışan işçileri koruma amacı taşısa da, 3600 günlük (10 yıl) asgari baraj şartı hakkaniyete aykırıdır. Doktrinde Levent Akın, 9 yıl boyunca çok ağır çimento veya cam işlerinde çalışıp sağlığını yitiren, ancak 10 yılı dolduramadığı için yaş indiriminden tamamen mahrum bırakılan sigortalıların durumunun adaletsiz olduğunu belirtmektedir. Hakkaniyete uygun olan yaklaşım, 3600 gün barajının kaldırılarak, kazanılan her FHSZ gününün doğrudan (oran sınırlaması olmaksızın) yaş sınırından düşülmesidir.

Ayrıca, yeraltı madencileri dışındaki tüm ağır işlerde (polis, itfaiyeci, sağlıkçı) hafta tatili ve yıllık izin günlerinin FHSZ hesabından dışlanması uygulamada devasa bir bürokrasi yaratmaktadır. SGK memurları fiili günleri bulmak için tek tek mesai çizelgelerini incelemektedir. Madencilerde olduğu gibi, ağır işlerde çalışan tüm personelin o kadroda geçirdikleri tüm resmi sürelerin (izinler dahil) kesintisiz olarak FHSZ hesabına dahil edilmesi, hem idari iş yükünü azaltacak hem de işçi haklarını daha adil koruyacaktır.

Metodolojik Not

Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan Kaynaklar:

  • Doktrin: Levent Akın (Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri), Müjdat Şakar (Sosyal Sigortalar Hukuku), Ali Güzel / Ömer Ekmekçi (Sosyal Güvenlik Hukuku).
  • Mevzuat: 5510 sayılı SSGSSK m. 40, m. 28, m. 81; 6385 ve 7146 sayılı kanunlar.

Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.

← Önceki Madde [39]
[41] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.