← Önceki Madde [12]
[14] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

İş kazasının tanımı, bildirilmesi ve soruşturulması

MADDE 13- İş kazası; a) Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, b) (Değişik: 17/4/2008-5754/8 md.) İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle sigortalı kendi adına ve hesabına bağımsız çalışıyorsa yürütmekte olduğu iş nedeniyle, c) Bir işverene bağlı olarak çalışan sigortalının, görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda, d) (Değişik: 17/4/2008-5754/8 md.) Bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamındaki emziren kadın sigortalının, iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda, 23 17/4/2008 tarihli ve 5754 sayılı Kanunun 65 inci maddesiyle; 12 nci maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan “üçüncü” ibaresi “dördüncü”olarak değiştirilmiş; aynı Kanunun 66 ncı maddesiyle “işçi sendikaları” ibaresinden sonra gelmek üzere “ve konfederasyonları” ibaresi eklenmiştir. 24 Bu bölüm başlığı “Kısa Vadeli Sigorta Hükümleri” iken, 17/4/2008 tarihli ve 5754 sayılı Kanunun 65 inci maddesiyle metne işlendiği şekilde değiştirilmiştir.

e) Sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında, meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır.25 İş kazasının 4 üncü maddenin birinci fıkrasının; a) (a) bendi ile 5 inci madde kapsamında bulunan sigortalılar bakımından bunları çalıştıran işveren tarafından, o yer yetkili kolluk kuvvetlerine derhal ve Kuruma da en geç kazadan sonraki üç işgünü içinde, b) (b) bendi kapsamında bulunan sigortalı bakımından kendisi tarafından, bir ayı geçmemek şartıyla rahatsızlığının bildirim yapmaya engel olmadığı günden sonra üç işgünü içinde, c) (Mülga: 17/4/2008-5754/8 md.) (Değişik paragraf: 17/4/2008-5754/8 md.) iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile doğrudan ya da taahhütlü posta ile Kuruma bildirilmesi zorunludur. Bu fıkranın (a) bendinde belirtilen süre, iş kazasının işverenin kontrolü dışındaki yerlerde meydana gelmesi halinde, iş kazasının öğrenildiği tarihten itibaren başlar. Kuruma bildirilen olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağı hakkında bir karara varılabilmesi için gerektiğinde, Kurumun denetim ve kontrol ile yetkilendirilen memurları tarafından veya Bakanlık iş müfettişleri vasıtasıyla soruşturma yapılabilir. Bu soruşturma sonunda yazılı olarak bildirilen hususların gerçeğe uymadığı ve olayın iş kazası olmadığı anlaşılırsa, Kurumca bu olay için yersiz olarak yapılmış bulunan ödemeler, ödemenin yapıldığı tarihten itibaren gerçeğe aykırı bildirimde bulunanlardan, 96 ncı madde hükmüne göre tahsil edilir. İş kazası ve meslek hastalığı bildirgesinin şekli ve içeriği, verilme usûlü ile bu maddenin uygulanmasına ilişkin usûl ve esaslar, Kurum tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

5510 sayılı Kanun'un 13. maddesi, sosyal güvenlik hukukunun en dinamik, en çok uyuşmazlığa konu olan ve yargı kararlarıyla sürekli şekillenen "İş Kazası" müessesesini düzenler. İş kazası sigortası, sigortalıların fiziki ve ruhi bütünlüklerini korumayı ve kaza sonucu uğradıkları gelir kayıplarını en hızlı şekilde telafi etmeyi amaçlayan kamusal bir güvencedir.

Madde 13, bir olayın iş kazası sayılabilmesi için gerekli olan beş alternatifsiz durumsal unsuru ve olayın sigortalı üzerinde yarattığı biyolojik/psikolojik sonucu tanımlar. Ayrıca işverenin ve bağımsız çalışanların bu kazaları Kurum’a bildirme sürelerini ve Kurum’un soruşturma yetkisini hüküm altına alır (ratio legis).

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. İş Kazasının Beş Kurucu Durumu (m. 13/1-a, b, c, d, e)

Bir olayın iş kazası kabul edilebilmesi için şu beş durumdan birinde meydana gelmesi şarttır:

  • a) Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada: İşyerinde (eklentiler ve avlu dahil) meydana gelen her kaza, yapılan işle veya mesai saatiyle ilgisi olmasa dahi iş kazasıdır (örneğin işyerinde deprem, yıldırım düşmesi, intihar veya kalp krizi).
  • b) İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle: İşyeri dışında bile olsa, işverenin verdiği bir görevin ifası sırasında gerçekleşen kazalar.
  • c) Görevli gönderilme hali: İşçinin işveren tarafından başka bir yere görevli gönderilmesi durumunda, yolda veya görev yerinde asıl işini yapmaksızın geçirdiği boş zamanlarda meydana gelen kazalar.
  • d) Süt izni süreleri: 4/a kapsamındaki emziren kadın sigortalının, yasal süt izni kullanırken (izin odasında veya izin için eve gidiş-geliş yolunda) geçirdiği kazalar.
  • e) Servis araçlarında: İşverence sağlanan toplu bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş-geliş sırasında meydana gelen kazalar (servis kazaları). İşçinin kendi aracı veya toplu taşımayla gitmesi kapsam dışıdır.
2.2. Sonuç Unsuru (Bedenen veya Ruhen Engelli Hale Gelme)

Olayın sigortalıyı "hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getirmesi" gerekir. Yargıtay kararlarıyla sabittir ki, kazanın fiziksel bir yaralanmaya yol açması şart değildir; kaza sonrası yaşanan ağır travma ve psikolojik/ruhi rahatsızlıklar da iş kazasının sonuç unsurunu oluşturur.

2.3. Bildirim Süreleri (m. 13/2)
  • 4/a (İşçiler) İçin: İşveren tarafından yetkili kolluk kuvvetlerine (polis/jandarma) derhal, SGK'ya ise en geç kazadan sonraki 3 iş günü içinde elektronik ortamda bildirilmelidir. İş kazası işverenin kontrolü dışındaki bir yerde (örneğin başka bir şehirdeki şantiyede) olmuşsa, süre kazanın işverence öğrenildiği tarihten itibaren başlar.
  • 4/b (Bağ-Kur) İçin: Sigortalının kendisi tarafından, rahatsızlığının bildirim yapmaya engel olmadığı günden sonra 3 iş günü içinde (her halükarda 1 ayı geçmemek üzere).

3. Sistematik İlişkiler

Madde 13; doğrudan kanunun 11. (İşyeri), 14. (Meslek hastalığı), 21. (İşverenin rücu sorumluluğu) ve 87. (Prim yükümlüsü) maddeleriyle sistematik bir bütünlük oluşturur. İşveren sorumluluğu ve süt izni süreleri yönünden 4857 sayılı İş Kanunu’nun 2., 74. ve 77. maddeleriyle, tazminat davaları ve gözetme borcu yönünden ise 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 417. maddesiyle doğrudan ilişkilidir.

4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı

Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok. Bununla birlikte, Yargıtay’ın iş kazası kavramını genişleten çok önemli yerleşik içtihatları bulunmaktadır:

  • İşyerinde Geçirilen Kalp Krizleri: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 21. Hukuk Dairesi'nin istikrarlı kararlarına göre, işçinin işyerinde bulunduğu sırada (örneğin masasında çalışırken veya soyunma odasında) geçirdiği kalp krizi, krizin tetikleyicisi dışsal bir etken (aşırı yük, stres vb.) olmasa dahi Madde 13/1-a bendi uyarınca mutlak surette iş kazasıdır. Krizin işçinin bünyesel rahatsızlığından kaynaklanması olayın iş kazası niteliğini ortadan kaldırmaz; ancak rücu davasında işverenin kusur oranını etkiler.
  • İntihar Olayları: Yargıtay içtihatlarına göre, işçinin işyerinde intihar etmesi veya işyerindeki ağır baskı (mobbing) nedeniyle evinde intihar etmesi, işyeri ile illiyet bağı kurulabildiği ölçüde iş kazası kabul edilmektedir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A), çalıştığı fabrikanın tahsis ettiği servis minibüsü ile işe giderken, servisin kırmızı ışıkta başka bir araca çarpması sonucu yaralanmıştır. SGK, kazaya karışan diğer aracın %100 kusurlu olduğunu belirterek olayı "trafik kazası" olarak değerlendirmiş ve (A)'ya iş kazası sigortasından yardım yapmayı reddederek genel hükümlere yönlendirmiştir.

Hukuki Analiz: Madde 13/1-e bendi uyarınca, sigortalıların işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen kazalar net bir şekilde iş kazasıdır. Olayın aynı zamanda bir trafik kazası olması, onun iş kazası niteliğini ortadan kaldırmaz. SGK'nın işlemi hukuka aykırıdır; Kurum (A)'ya geçici iş göremezlik ödeneği ödemeli ve sürekli iş göremezlik geliri bağlamalı, ardından kusurlu üçüncü kişiye genel hükümler uyarınca rücu etmelidir.

Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Kadın işçi (B), yasal süt iznini kullanmak üzere fabrikadan çıkıp evine giderken yolda belediye otobüsünün çarpması sonucu yaralanmıştır. İşveren, kazanın fabrika dışında ve fiili çalışma saatleri dışında gerçekleştiğini iddia ederek olayı iş kazası olarak bildirmemiştir.

Hukuki Analiz: Madde 13/1-d bendi uyarınca, emziren kadın sigortalının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda geçirdiği her kaza iş kazasıdır. (B)'nin yolda geçirdiği kaza bu kapsamdadır. İşverenin bildirimi yapmaması hukuka aykırıdır; idari para cezası uygulanmalı ve olay iş kazası olarak tescil edilmelidir.

6. Pratik Uygulama Notları

  • Süre Kaçırma Riski: İşverenlerin iş kazasını 3 iş günü içinde bildirmemesi halinde, bildirim tarihine kadar sigortalıya Kurumca ödenecek geçici iş göremezlik ödeneklerinin tamamı işverenden tahsil edilir (rücu edilir). Bu nedenle İK departmanlarının kazayı öğrenir öğrenmez kolluk bildirimiyle birlikte SGK bildirimini de derhal yapmaları mali riskleri önler.

7. Eleştirel Değerlendirme

5510 sayılı Kanun'un 13. maddesi, iş kazası tanımını oldukça geniş tutarak çalışan lehine güçlü bir koruma sağlamaktadır. Doktrinde Sarper Süzek ve Müjdat Şakar, özellikle işyerinde bulunma kriterinin geniş yorumlanmasını sosyal riskin sosyalizasyonu açısından çok değerli bulmaktadırlar.

Ancak, kazanın "işverenin kontrolü dışındaki yerlerde" olması halinde bildirim süresinin "öğrenildiği tarihten" başlatılması kuralı (m. 13/2-son cümle), uygulamada suiistimallere ve ispat zorluklarına yol açmaktadır. İşverenlerin kazayı aylar sonra öğrendiklerini iddia ederek idari para cezalarından kaçınmaları sıklıkla görülmektedir. Diğer yandan, 4/b'lilerin bildirim süresinin "rahatsızlığın geçmesinden itibaren 3 gün" gibi esnek bir kurala bağlanması, Bağ-Kur'luların genellikle yalnız çalışmaları ve kazayı belgeleyecek tanık bulamamaları nedeniyle sahada iş kazası yardımlarından neredeyse hiç yararlanamamalarına yol açmaktadır. Kendi adına çalışanların da iş kazası tescil altyapısının daha objektif kriterlerle (örneğin acil servis kayıtlarının entegrasyonuyla) desteklenmesi gerekmektedir.

Metodolojik Not

Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan Kaynaklar:

  • Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Müjdat Şakar (Sosyal Sigortalar Hukuku), Levent Akın (Sosyal Güvenlik Hukuku).
  • Mevzuat: 5510 sayılı SSGSSK m. 13, m. 21, m. 102, 4857 sayılı İş Kanunu m. 74.

Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.

← Önceki Madde [12]
[14] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.