1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6356 sayılı Kanun'un 73. maddesi, grev ve lokavt uygulamalarının işyeri sınırlarında düzenli, barışçıl ve yasalara uygun yürütülmesini sağlamak amacıyla ihdas edilen "grev ve lokavt gözcüleri" kurumunu, gözcü sayılarını ve bu görevlilerin yasal yetki sınırlarını düzenlemektedir. Bu madde, toplu eylem hakkının "barışçıl gösteri ve denetim" boyutunu şekillendirir.
Grev gözcülüğü (picket line), uluslararası sendikal mücadelede işçilerin işyeri önünde toplanarak greve destek çağrısı yapmalarını sağlayan evrensel bir haktır. Yasa koyucu bu hakkı tanımış, ancak Türkiye'deki toplu iş ilişkilerinin gergin yapısını gözeterek, gözcülerin eylemlerini son derece dar sınırlara hapsetmiştir. Sayı sınırlandırmasının (en çok dörder kişi) yanı sıra, gözcülerin her türlü fiziki veya sözlü engelleme, durdurma ve kontrol eylemi kesin olarak yasaklanmıştır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Grev Gözcülerinin Belirlenmesi ve Sayı Sınırı (Fıkra 1)
- Atama Yetkisi: Grevi ilan eden yetkili işçi sendikası, greve katılan kendi üyeleri arasından gözcü seçebilir.
- Sayı Sınırı: İşyerinin giriş ve çıkış kapılarına en çok dörder (4) grev gözcüsü konulabilir. Lojistik açıdan birden fazla kapısı olan işyerlerinde her bir giriş-çıkış kapısı için ayrı ayrı 4 gözcü atanabilir.
- Görevi: Sendika üyelerinin grev kararına uyup uymadıklarını "güç kullanmaksızın ve tehditte bulunmaksızın" barışçıl şekilde denetlemek.
2.2. Gözcülerin Davranış Sınırları ve Yasaklar (Fıkra 2)
Grev gözcülerinin pasif ve barışçıl bekleyişi esastır. Şu eylemleri yapmaları kesinlikle yasaktır:
- İşyerine giriş ve çıkışları fiilen engellemek,
- İşyerine giren veya çıkan işçileri, araçları, sevkıyat kamyonlarını veya işveren yetkililerini kontrol amacıyla dahi olsa durdurmak, kimlik sormak veya yollarını kesmek.
Bu yasağın ihlali, kolluk gücünün müdahalesini ve ilgili gözcülerin gözaltına alınmasını doğurur.
2.3. Lokavt Gözcüleri (Fıkra 3)
Lokavt ilan eden işveren sendikası da, üye işverenlerin lokavt kararına (yani işyerini kapalı tutma ve işçileri içeri almama kararına) uyup uymadıklarını denetlemek amacıyla, güç kullanmaksızın ve tehdit etmeksizin lokavt kapsamındaki işyerlerine gözcü gönderebilir.
3. Sistematik İlişkiler
- Anayasa m. 34 & m. 54: Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı ile grev hakkı.
- STİSK m. 64: Grev ve lokavtın uygulanması; greve katılanların işyerini terk etme yükümlülüğü çerçevesinde, kapıda sadece 73. maddedeki gözcülerin kalmasına izin verilir.
- STİSK m. 74: Mülki amirin yetkileri; gözcülerin yasal sınırları aşması halinde mülki amir kolluk eliyle müdahale eder.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay ve ceza mahkemesi kararlarında grev gözcülerinin eylemleri sıklıkla uyuşmazlık konusu olmaktadır:
- Barışçıl Bekleyiş Sınırı: Grev gözcülerinin kapıda "Bu işyerinde grev vardır" yazılı önlükler takarak barışçıl şekilde beklemesi yasal haktır. Ancak gözcülerin kapıya gelen kamyonların önüne yatması, işe girmek isteyen grev dışı işçilere hakaret etmesi veya tehdit etmesi durumunda eylem yasal sınırları aşar ve "kanun dışı eylem" sayılır. Bu durum işverene haklı fesih yetkisi verir.
5. Pratik Uygulama Notları
- Grev Önlüğü ve Kokart: Gözcüler genellikle sendika logolu ve "Grev Gözcüsüdür" yazılı özel önlükler giyerler. İsimleri önceden görevli makama (Bakanlığa) ve işverene liste halinde bildirilir.
6. Eleştirel Değerlendirme
Madde 73, grev gözcülüğünü aşırı şekilci ve dar sınırlarla düzenlemektedir. Özellikle kapı başına sadece dörder gözcü sınırlaması, binlerce işçinin çalıştığı devasa sanayi tesislerinde barışçıl sendikal gözlemi ve dayanışmayı göstermek adına oldukça yetersizdir. Gözcülerin hiçbir şekilde giren çıkanları durduramaması kuralı güvenlik açısından yerinde olsa da, barışçıl ikna ve propaganda yapma (örneğin işe giren işçilere barışçıl broşür dağıtma) haklarının da fiilen engellenmesi sendikal hakların özünü zedelemektedir. Uluslararası normlara uygun olarak, şiddet ve tehdit içermeyen her türlü barışçıl ikna ve dayanışma eyleminin (picket line serbestisinin) daha esnek ve demokratik bir çerçevede güvence altına alınması yerinde olacaktır.
Metodolojik Not
This analysis was prepared by Av. Fethi Güzel under academic integrity principles.
Kullanılan Kaynaklar:
- Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Nuri Çelik (İş Hukuku Dersleri), Kadir Arıcı.
- Mevzuat: 6356 sayılı STİSK m. 73, m. 64, m. 74.
Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6356 sayılı Kanun'un 73. maddesi, grev ve lokavt uygulamalarının işyeri sınırlarında düzenli, barışçıl ve yasalara uygun yürütülmesini sağlamak amacıyla ihdas edilen "grev ve lokavt gözcüleri" kurumunu, gözcü sayılarını ve bu görevlilerin yasal yetki sınırlarını düzenlemektedir. Bu madde, toplu eylem hakkının "barışçıl gösteri ve denetim" boyutunu şekillendirir.
Grev gözcülüğü (picket line), uluslararası sendikal mücadelede işçilerin işyeri önünde toplanarak greve destek çağrısı yapmalarını sağlayan evrensel bir haktır. Yasa koyucu bu hakkı tanımış, ancak Türkiye'deki toplu iş ilişkilerinin gergin yapısını gözeterek, gözcülerin eylemlerini son derece dar sınırlara hapsetmiştir. Sayı sınırlandırmasının (en çok dörder kişi) yanı sıra, gözcülerin her türlü fiziki veya sözlü engelleme, durdurma ve kontrol eylemi kesin olarak yasaklanmıştır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Grev Gözcülerinin Belirlenmesi ve Sayı Sınırı (Fıkra 1)
2.2. Gözcülerin Davranış Sınırları ve Yasaklar (Fıkra 2)
Grev gözcülerinin pasif ve barışçıl bekleyişi esastır. Şu eylemleri yapmaları kesinlikle yasaktır:
2.3. Lokavt Gözcüleri (Fıkra 3)
Lokavt ilan eden işveren sendikası da, üye işverenlerin lokavt kararına (yani işyerini kapalı tutma ve işçileri içeri almama kararına) uyup uymadıklarını denetlemek amacıyla, güç kullanmaksızın ve tehdit etmeksizin lokavt kapsamındaki işyerlerine gözcü gönderebilir.
3. Sistematik İlişkiler
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay ve ceza mahkemesi kararlarında grev gözcülerinin eylemleri sıklıkla uyuşmazlık konusu olmaktadır:
5. Pratik Uygulama Notları
6. Eleştirel Değerlendirme
Madde 73, grev gözcülüğünü aşırı şekilci ve dar sınırlarla düzenlemektedir. Özellikle kapı başına sadece dörder gözcü sınırlaması, binlerce işçinin çalıştığı devasa sanayi tesislerinde barışçıl sendikal gözlemi ve dayanışmayı göstermek adına oldukça yetersizdir. Gözcülerin hiçbir şekilde giren çıkanları durduramaması kuralı güvenlik açısından yerinde olsa da, barışçıl ikna ve propaganda yapma (örneğin işe giren işçilere barışçıl broşür dağıtma) haklarının da fiilen engellenmesi sendikal hakların özünü zedelemektedir. Uluslararası normlara uygun olarak, şiddet ve tehdit içermeyen her türlü barışçıl ikna ve dayanışma eyleminin (picket line serbestisinin) daha esnek ve demokratik bir çerçevede güvence altına alınması yerinde olacaktır.
Metodolojik Not
This analysis was prepared by Av. Fethi Güzel under academic integrity principles.
Kullanılan Kaynaklar:
Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.