Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu Madde 68

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6356 sayılı Kanun'un 68. maddesi, kanuni grev ve lokavt uygulamalarında silahların eşitliği ve dürüstlük ilkelerini koruyan en hayati mekanizmalardan biridir. Bu madde, işverenin "grev kırıcılığı" yapmasını engelleyen "ikame işçi çalıştırma yasağı" ile işçinin grev esnasında sadakat borcuna uygun davranmasını sağlayan "başka işe girme yasağı" kurallarını düzenlemektedir.

Grev hakkının fiilen işlevsel olabilmesi, işverenin grevdeki işçilerin yerine dışarıdan yeni işçi alıp üretimi sürdürememesine bağlıdır. Aksi takdirde grev eylemi tüm ekonomik baskı gücünü kaybederdi. Yasa koyucu bu amaca uygun olarak işverene mutlak bir ikame yasağı getirmiştir. Aynı dengenin işveren lehine de korunması adına, sözleşmesi askıda olan grevdeki işçilerin başka bir işverenin yanında çalışarak gelir elde etmesi ve grev baskısını tek taraflı sürdürmesi yasaklanmış, ihlali ağır fesih yaptırımına bağlanmıştır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. İşveren Yönünden İkame İşçi Yasağı (Fıkra 1, 2)

• Mutlak Yasak: İşveren, grev veya lokavt süresince askıya alınan işçilerin yerine sürekli ya da geçici olarak kesinlikle dışarıdan yeni işçi alamaz, taşeron (alt işveren) işçisi getiremez veya başka kişileri çalıştıramaz.
• İstisna: Sadece çalışmak zorunda olan asgari teknik personelden (m. 65) ölen, istifa eden veya haklı nedenle işten çıkarılanların yerine yeni işçi alınabilir.
• İç İkame Yasağı (Fıkra 2): İşveren, greve katılmayıp çalışmaya devam eden mevcut işçileri de grevdeki işçilerin yerine çalıştıramaz. Herkes ancak kendi işini yapabilir; grevdeki işçinin işi boş kalmak zorundadır.
• Denetim: Sendikanın yazılı başvurusu üzerine Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişleri aracılığıyla bu yasağı derhal denetler ve aykırılığı tespit ederse idari yaptırım uygular.

2.2. İşçi Yönünden Başka İşe Girme Yasağı (Fıkra 3)

• Çalışma Yasağı: İş sözleşmesi askıda kalan grevdeki veya lokavta maruz kalan işçi, bu sürede başka bir işverenin yanında çalışamaz. Bu kural, iş sözleşmesi askıda olsa dahi "sadakat borcunun" devam ettiğinin bir göstergesidir.
• Yaptırım: Bu yasağa aykırı davranan işçinin iş sözleşmesi, mevcut işvereni tarafından haklı nedenle (tazminatsız) feshedilebilir (İş Kanunu m. 25/II-e doğruluk ve bağlılığa aykırılık).
• Kısmi Süreli Çalışan İstisnası: Kısmi süreli (part-time) sözleşmesi olan işçiler, haftalık yasal çalışma süresini (45 saat) aşmamak kaydıyla başka bir işyerinde çalışmaya devam edebilirler.

3. Sistematik İlişkiler

• Anayasa m. 49 & m. 54: Çalışma hakkı ve grev hakkı.
• STİSK m. 65: Çalışmak zorunda olan işçiler; ikame yasağının tek istisnasını oluşturur.
• 4857 sayılı İş Kanunu m. 25/II: İşverenin haklı nedenle derhal fesih hakkı; işçinin başka işe girmesi halinde uygulanacak fesih rejimidir.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin kararlarında ikame yasağı ve başka işe girme yasağı son derece katı yorumlanmaktadır:

• İkame Yasağının İhlali: İşverenin grev sürerken dışarıdan geçici işçi alması veya başka departmandaki işçileri kaydırarak üretim yapması durumunda, mahkemelerce bu hukuka aykırı çalışmanın durdurulmasına ihtiyati tedbir yoluyla karar verilir.
• Başka İşe Girme Yasağının Sınırları: İşçinin sigortalı olarak başka bir yerde çalışmaya başladığının SGK kayıtlarıyla tespiti halinde, işverenin yaptığı tazminatsız fesihler geçerli kabul edilmektedir. Ancak işçinin sadece kendi tarlasında çalışması veya aile işletmesine yardım etmesi yasağın ihlali sayılmaz.

5. Pratik Uygulama Notları

• Müfettiş Denetimi: Sendikalar grev kırıldığını şüphe ettikleri an Bakanlığa ihbarda bulunur. İş müfettişleri işyerine baskın denetim yaparak çalışanların SGK giriş tarihlerini ve fiilen yaptıkları işleri tek tek kontrol eder.

6. Eleştirel Değerlendirme

Madde 68, toplu iş mücadelesinin en adil şekilde yürütülmesini sağlayan mükemmel bir denge normudur. Hem işverenin grev kırıcılığı yapmasını engellemekte hem de işçinin sadakat borcunu korumaktadır. Ancak, küreselleşen dünyada işverenlerin üretimi fason (dış kaynaklı) firmalara kaydırarak veya başka ülkelerdeki fabrikalarından ürün ithal ederek grev baskısını hafifletmeleri yasal olarak engellenememektedir. Bu durum fiziki ikame yasağının etkisini azaltmaktadır. Bu tür dolaylı grev kırma stratejilerine karşı da işçi sendikalarının haklarını koruyacak daha geniş kapsamlı yasal ve idari tedbirlerin (örneğin grevdeki işyerinden dışarıya iş transferi yasağı gibi) tartışılması endüstri ilişkileri sistemimizin geleceği açısından faydalı olacaktır.

Metodolojik Not

This analysis was prepared by Av. Fethi Güzel under academic integrity principles.

Kullanılan Kaynaklar:

• Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Nuri Çelik (İş Hukuku Dersleri), Kadir Arıcı.
• Mevzuat: 6356 sayılı STİSK m. 68, m. 65, 4857 sayılı İş Kanunu m. 25.

Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.