Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu Madde 64

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6356 sayılı Kanun'un 64. maddesi, grev ve lokavt kararlarının fiilen "uygulandığı" dönemde işyerinde asayişin, mülkiyet haklarının, çalışma özgürlüğünün ve hukuki sorumlulukların sınırlarını düzenleyen son derece kritik bir hükümdür. Bu madde, grev eyleminin işverenin mülkiyet hakkına ve ticari özgürlüğüne orantısız bir zarar vermesini önlemeyi amaçlar.

Yasa koyucu, greve katılan işçilerin işyerini terk etmesini zorunlu kılarak işyeri işgali gibi yasa dışı eylemleri peşinen engellemiştir. Aynı zamanda greve katılmayan işçilerin "çalışma özgürlüğünü" koruma altına almış, ancak işverene bu işçileri çalıştırıp çalıştırmama konusunda takdir yetkisi tanımıştır. Maddede ayrıca grev esnasında işyerinin ticari ilişkilerinin (ürün çıkarma, hammadde sokma vb.) sürdürülebilmesi için sınırlar çizilmiş ve sendikanın maddi sorumluluk rejimi belirlenmiştir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Greve Katılım Serbestisi ve İşyerini Terk Etme Yükümlülüğü (Fıkra 1, 2)

• Bireysel İrade Özgürlüğü: İşçiler greve katılıp katılmamakta tamamen serbesttir. Sendika işçileri zorla greve katamaz; işveren de zorla grevden caydıramaz.
• Terk Etme Zorunluluğu: Greve katılan işçiler ile lokavta maruz kalanlar işyerinden ayrılmak (terk etmek) zorundadır. İşyerinde kalamazlar, yatakhane veya yemekhane gibi sosyal tesisleri işgal edemezler.
• Çalışma Hakkının Korunması: Greve katılmayanların çalışması engellenemez. Ancak işveren, grev nedeniyle üretim zinciri koptuğu için bu işçileri çalıştırmak istemezse (çalıştırmamakta serbesttir) işçilerin ücretlerini ödemekle yükümlü olmaya devam eder (çalıştırmama kararı işverenin takdiridir).
• Giriş-Çıkış Yasağı (Fıkra 2): Grevdeki işçilerin fabrika kapısında barikat kurması, giriş-çıkışları fiilen engellemesi kesinlikle yasaktır.

2.2. Ticari Akışın Korunması (Fıkra 3, 4)

• Grev Öncesi Ürünler: Grev başlamadan önce üretilmiş olan mamullerin sevk edilmesine, satılmasına veya fabrika dışına çıkarılmasına sendika engel olamaz.
• Çalışanların Ürettiği Ürünler: Greve katılmayıp çalışan işçilerin ürettiği ürünlerin satılmasına ve dışarı çıkarılmasına, ayrıca işyeri için gerekli elektrik, su, kömür gibi zorunlu maddelerin ve hammaddelerin içeri sokulmasına engel olunamaz. (Ancak bu süreçte m. 68 uyarınca dışarıdan yeni işçi ikame edilemez).

2.3. Maddi Zararlardan Sorumluluk (Fıkra 5)

• Sendikanın Kusurlu Sorumluluğu: Grev esnasında, sendikanın kusurlu veya hukuka aykırı talimatları sonucu işyerinde meydana gelen maddi zararlardan (örneğin makinelerin kasten tahrip edilmesi) sendika kurumsal olarak sorumludur.
• Bireysel Sorumluluk: Sendikanın kararı ve bilgisi dışında, işçilerin veya şube yöneticilerinin kendi bireysel taşkınlıklarından doğan zararlardan ise doğrudan kusuru olan şahıslar şahsen sorumludur.

3. Sistematik İlişkiler

• Anayasa m. 48 & m. 49: Çalışma ve sözleşme hürriyeti ile çalışma hakkı; greve katılmayan işçilerin haklarının anayasal zeminidir.
• STİSK m. 68: Grev esnasında işçi alma ve başka işe girme yasağı; 64. maddenin 4. fıkrasıyla doğrudan entegre çalışır.
• 6098 sayılı TBK m. 49 vd.: Haksız fiil sorumluluğu; sendikanın veya işçilerin maddi zararlardan ötürü tazminat sorumluluğunda genel Borçlar Hukuku kuralları uygulanır.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin kararlarında grev uygulamasının sınırları titizlikle denetlenmektedir:

• Giriş Çıkışların Engellenmesi: Fabrika kapısında grev gözcülerinin veya işçilerin oturarak, etten duvar örerek kamyonların girişini engellemesi "kanun dışı eylem" olarak kabul edilmekte, kolluk gücü eliyle bu engellemenin kaldırılmasına karar verilmektedir.
• Zararın Kusur Tespiti: İşyerindeki zararın sendikanın kurumsal kararına mı yoksa bireysel taşkınlıklara mı dayandığı bilirkişi raporları ve ceza mahkemesi dosyalarıyla netleştirilerek tazminat sorumlusu belirlenir.

5. Pratik Uygulama Notları

• Grev Gözcüleri: Sendika, m. 69 uyarınca işyeri kapısına sadece sınırlı sayıda "Grev Gözcüsü" koyabilir. Bu gözcüler barışçıl şekilde beklemekle yükümlüdür, giriş çıkışları engelleme yetkileri yoktur.

6. Eleştirel Değerlendirme

Madde 64, grev eylemini mülkiyet hakkı ve çalışma özgürlüğüyle dengeleyen son derece rasyonel ve dengeli kurallar içermektedir. Özellikle sendikanın kusurlu zararlardan sorumlu tutulması ve işyerini terk etme yükümlülüğü, grevlerin vandalizme dönüşmesini önleyen hayati korumalardır. Bununla birlikte, greve katılmayan işçilerin ürettiği ürünlerin sevk edilmesine engel olunamayacağı kuralı, işverenin grevin ekonomik baskısından sıyrılmasını kolaylaştırarak grevin etkisini zayıflatabilmektedir. Bu nedenle, greve katılmayan işçilerin eylemlerinin ve üretilen ürünlerin kapsamının, grevin amacını (işvereni anlaşmaya zorlama) tamamen etkisiz hale getirmeyecek şekilde, iş sağlığı ve güvenliği sınırlarında dar yorumlanması sosyal adalet açısından daha uygun olacaktır.

---

Metodolojik Not

This analysis was prepared by Av. Fethi Güzel under academic integrity principles.

Kullanılan Kaynaklar:

• Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Nuri Çelik (İş Hukuku Dersleri), Kadir Arıcı.
• Mevzuat: 6356 sayılı STİSK m. 64, m. 68, 6098 sayılı TBK m. 49.

Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.