← Önceki Madde [39]
[41] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

Teşmil

MADDE 40 – (1) Cumhurbaşkanı; teşmili yapılacak işyerinin kurulu bulunduğu işkolunda en çok üyeye sahip sendikanın yapmış olduğu bir toplu iş sözleşmesini, o işkolundaki işçi veya işveren sendikalarının veya ilgili işverenlerden birinin ya da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanının talebi üzerine, Yüksek Hakem Kurulunun görüşünü aldıktan sonra tamamen veya kısmen ya da zorunlu değişiklikleri yaparak, o işkolunda toplu iş sözleşmesi bulunmayan işyeri veya işyerlerine teşmil edebilir. Yüksek Hakem Kurulu bu konudaki görüşünü on beş iş günü içinde bildirir.4 (2) Teşmil kararında teşmilin gerekçesi açıklanır. Yürürlüğe gireceği tarih de belirtilmek suretiyle teşmil kararı Resmî Gazete’de yayımlanır, ancak yürürlük tarihi Resmî Gazete’de yayım tarihinden önceki bir tarih olarak belirlenemez. (3) Teşmil edilen toplu iş sözleşmesinin sona ermesi ile teşmil kararı da ortadan kalkar. (4) Cumhurbaşkanı teşmil kararını, gerekçesini de açıklayarak gerekli gördüğünde yürürlükten kaldırabilir.5 (5) Toplu iş sözleşmesinin, tarafların hak ve borçlarını düzenleyen hükümleri ile özel hakeme başvurma hakkındaki hükümleri teşmil edilemez. (6) Yetki için başvurulduktan sonra bu işlem tamamlanıncaya kadar veya yetki belgesi alındıktan sonra yetki devam ettiği sürece, kapsama giren işyerleri için teşmil kararı alınamaz. (7) Toplu iş sözleşmesinin teşmil edildiği işletme veya işyerinde her zaman yetki için başvurulabilir ve yeni toplu iş sözleşmesinin yapılmasıyla birlikte teşmil uygulaması kendiliğinden sona erer.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6356 sayılı Kanun'un 40. maddesi, toplu iş hukukunda örgütsüz çalışanları korumak, işkollarında asgari çalışma koşullarını standartlaştırmak ve haksız rekabeti önlemek amacıyla getirilen "teşmil (genişletme)" müessesesini düzenlemektedir. Teşmil, belirli bir işkolunda en güçlü sendikanın imzalamış olduğu bir toplu iş sözleşmesinin (TİS), o işkolundaki sendikasız ve TİS bulunmayan diğer işyerlerine de idari bir kararla yaygınlaştırılması işlemidir.

Teşmil, toplu iş sözleşmesinin nispi (sadece tarafları bağlayan) niteliğini aşarak genel ve objektif bir hukuk kuralına dönüşmesini sağlayan istisnai ve kamusal bir müdahaledir. Bu yönüyle teşmil, devletin çalışma hayatını düzenleme ve sosyal koruma sağlama ödevinin en somut araçlarından biridir. Yasa koyucu teşmil yetkisini doğrudan yürütmenin başı olan Cumhurbaşkanı’na vermiş, ancak bu yetkinin kullanılabilmesini belirli usul şartlarına, teknik görüşlere (YHK) ve sınırlandırmalara tabi tutmuştur.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Teşmilin Şartları ve Karar Süreci (Fıkra 1, 2)

Teşmil kararının alınabilmesi için şu yasal şartların kümülatif olarak gerçekleşmesi gerekir:

  • Temsil Yeteneği Yüksek Sözleşme: Teşmil edilecek TİS, o işkolunda en çok üyeye sahip sendika tarafından yapılmış olmalıdır.
  • Talep: İlgili işkolundaki işçi veya işveren sendikalarından birinin, ilgili işverenlerden birinin veya Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı'nın resmi talebi bulunmalıdır.
  • Yüksek Hakem Kurulu (YHK) Görüşü: Cumhurbaşkanı karar vermeden önce YHK'nın teknik görüşünü almalıdır. YHK bu konudaki görüşünü 15 iş günü içinde bildirmek zorundadır (görüş istişari niteliktedir).
  • Cumhurbaşkanı Kararı: Cumhurbaşkanı TİS'i tamamen, kısmen veya zorunlu değişiklikleri yaparak teşmil edebilir. Teşmil kararı gerekçeli olmalı ve Resmi Gazete'de yayımlanmalıdır. Karar geçmişe etkili yürütülemez.
2.2. Teşmilin Sona Ermesi ve Kaldırılması (Fıkra 3, 4)
  • Doğal Sona Erme: Teşmil edilen ana TİS'in süresinin bitmesiyle teşmil uygulaması da kendiliğinden sona erer.
  • İradi Kaldırma: Cumhurbaşkanı, değişen ekonomik veya sosyal koşulları gerekçe göstererek teşmil kararını süresinden önce de yürürlükten kaldırabilir.
2.3. Teşmil Edilemeyecek Hükümler (Fıkra 5)

TİS'in tüm maddeleri teşmil edilemez. Sözleşmenin yalnızca iş sözleşmesine ilişkin normatif (ücret, izin vb.) hükümleri teşmil edilebilir. Tarafların karşılıklı hak ve borçlarını düzenleyen borçlandırıcı hükümleri (barış yükümlülüğü, sendika odası, sendikal izinler) ile özel hakeme başvurma hükümleri kesinlikle teşmil kapsamı dışındadır.

2.4. Sendikal Özerklik ve Öncelik (Fıkra 6, 7)

Teşmil, sendikal örgütlenmenin ve serbest pazarlığın yerine geçemez. Bu nedenle:

  • İşyerinde serbest TİS süreci (yetki başvurusu veya yetki belgesi) başladığı an, o işyeri için teşmil kararı alınamaz.
  • Teşmil uygulanan bir işyerindeki işçiler her zaman sendikalaşarak yetki başvurusunda bulunabilirler. O işyerinde yeni bir serbest TİS imzalandığı an, teşmil uygulaması kendiliğinden sona erer.

3. Sistematik İlişkiler

  • Anayasa m. 53: Toplu iş sözleşmesi hakkı; teşmil serbest pazarlık hakkına kamusal bir müdahaledir, bu nedenle ancak sosyal koruma amacıyla sınırlandırılmış olarak uygulanabilir.
  • STİSK m. 33 & m. 36: TİS'in içeriği ve normatif etkisi; teşmil edilecek hükümlerin sınırını (m. 40/5) belirlerken kıyasen uygulanır.
  • STİSK Geçici Maddeler ve YHK Yapısı.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Türk çalışma hayatı uygulamasında teşmil kararları son derece seyrek alınmaktadır. Yargıtay kararlarında teşmile ilişkin vurgulanan temel ilkeler şunlardır:

  • Teşmil Edilen Hakların Niteliği: Teşmil edilen işyerindeki işçiler, sözleşmenin normatif hükümlerinden doğrudan yararlanır. Bu hakların ödenmemesi durumunda açılacak davalar, TİS'ten kaynaklanan alacak davaları usulüne tabidir.
  • Yetkinin Önceliği: Teşmil edilen işyerinde yetki belgesi alınması veya yeni TİS yapılması durumunda teşmilin kendiliğinden kalkacağı kuralı mutlaktır ve mahkemelerce resen gözetilir.

5. Pratik Uygulama Notları

  • Kısmi Teşmil: Cumhurbaşkanı, teşmil edilecek TİS'teki bazı ağır mali yükümlülükleri (örneğin dev sanayi kuruluşlarına göre belirlenmiş yüksek sosyal yardımları) teşmil edilecek küçük ve orta ölçekli işyerlerinin mali yapısını korumak amacıyla teşmil dışı bırakabilir (kısmen teşmil yetkisi).
  • Yürürlük Tarihi: Resmi Gazete'de yayımlanan kararname ile yürürlük tarihi açıkça belirtilir. Bu tarih, Resmi Gazete yayım tarihinden önce olamaz.

6. Eleştirel Değerlendirme

Teşmil müessesesi, özellikle sendikasızlaşmanın ve örgütsüzlüğün yaygın olduğu sektörlerde işçilerin asgari yaşam standartlarını korumak adına teoride mükemmel bir sosyal politika aracıdır. Ancak Türkiye'de teşmil mekanizması neredeyse hiç işletilmemektedir. Bunun temel sebebi, karar yetkisinin tamamen siyasi bir makam olan Cumhurbaşkanlığına bırakılmış olması ve işveren çevrelerinin bu yöndeki lobicilik faaliyetleridir. Teşmilin daha etkin kullanılabilmesi için, karar sürecinin siyasi iradenin mutlak tekelinden çıkarılarak, sosyal ortakların (en çok üyeye sahip işçi ve işveren konfederasyonları) eşit temsil edildiği özerk bir kurulun kararına veya teklifine bağlanması, endüstri ilişkileri sistemimizin demokratikleşmesi adına kritik bir reform olacaktır.

Metodolojik Not

Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan Kaynaklar:

  • Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Nuri Çelik (İş Hukuku Dersleri), Kadir Arıcı (Toplu İş Sözleşmesinin Teşmili).
  • Mevzuat: 6356 sayılı STİSK m. 40, 2709 sayılı Anayasa m. 53.

Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.

← Önceki Madde [39]
[41] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.