Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu Madde 34

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6356 sayılı Kanun'un 34. maddesi, toplu iş sözleşmesinin "kapsamı" ile "düzeyini" belirlemekte ve Türk toplu iş hukuku sistemindeki en tartışmalı konulardan biri olan "işletme toplu iş sözleşmesi" ile "grup toplu iş sözleşmesi" mekanizmalarını şekillendirmektedir. Madde, toplu iş sözleşmesinin mekansal sınırlarını belirlerken temel olarak "işkolu esası" ilkesini muhafaza etmiş ve yetki parçalanmasını engellemeye yönelik emredici düzenlemeler getirmiştir.

Kanun koyucu, tek bir işverene ait aynı işkolundaki birden çok işyerinde ayrı ayrı TİS yapılmasını yasaklamış, buralarda ancak tek bir "işletme toplu iş sözleşmesi" yapılabilmesini emretmiştir. Bu düzenleme, işyerleri arasında uyumsuz çalışma koşullarının oluşmasını önlemeyi ve tek bir işverenle tek bir muhatap üzerinden müzakere yürütülmesini amaçlamaktadır. Aynı şekilde, birden fazla bağımsız işverenin üye olduğu işveren sendikası ile tek bir işçi sendikası arasında imzalanan "grup toplu iş sözleşmesi" de yasal bir kategori olarak düzenlenmiştir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Toplu İş Sözleşmesinin Düzeyleri (Fıkra 1)

Toplu iş sözleşmesi prensip olarak "aynı işkolunda" olmak kaydıyla:

• Tek bir işyerini kapsayabilir (İşyeri toplu iş sözleşmesi),
• Aynı işverene ait birden çok işyerini kapsayabilir (İşletme toplu iş sözleşmesi),
• Birden çok işverene ait işyerlerini kapsayabilir (Grup toplu iş sözleşmesi).

2.2. İşletme Toplu İş Sözleşmesinin Zorunluluğu (Fıkra 2)

Eğer bir gerçek veya tüzel kişiye (veya bir kamu kurumuna) ait aynı işkolunda birden fazla işyeri varsa, buralarda işyeri düzeyinde ayrı ayrı sözleşme yapılması mümkün değildir. Sözleşme ancak işletme düzeyinde yapılabilir.

• Kamu Kurumlarındaki Durum: Kamu kurumlarındaki dağınık işyerleri için de işletme toplu iş sözleşmesi yapılması zorunludur.
• İşletme Kriteri: Aynı tüzel kişiliğe sahip olma ve aynı işkolunda yer alma kümülatif (birlikte) aranan şartlardır.

2.3. Grup Toplu İş Sözleşmesi (Fıkra 3)

Grup TİS, tarafların (bir işçi sendikası ile bir işveren sendikasının) karşılıklı anlaşması üzerine kurulur. Burada birden çok bağımsız işverene ait işyerleri veya işletmeler, tek bir sözleşme çatısı altında toplanır. Metal (MESS) ve tekstil sektörlerinde son derece yaygın bir uygulamadır.

2.4. İşletme Nitelik Uyuşmazlıkları ve Hızlı Yargılama (Fıkra 4)

Hangi işyerlerinin aynı işletme kapsamında kalacağı veya hangi işyerlerinin işletme TİS'e dahil edileceğine ilişkin uyuşmazlıklar hızlı yargılama usulüne tabi kılınmıştır:

• Görevli Mahkeme: İşletme merkezinin bulunduğu yerdeki İş Mahkemesidir.
• Süreler: Mahkeme 15 gün içinde karar vermelidir. 7036 sayılı Kanun değişikliğiyle, karara karşı istinaf yoluna başvurulursa, Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) 15 gün içinde kesin olarak karar verir. Bu kararlara karşı temyiz yoluna başvurulamaz.

3. Sistematik İlişkiler

• STİSK m. 41: Toplu iş sözleşmesi yetkisi; işletme düzeyindeki barajların ve yetki tespitinin belirlenmesinde 34. madde doğrudan uygulanır.
• 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu: Uyuşmazlıkların çözümünde uygulanan özel usul kurallarını belirler.
• Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 18 vd.: Tüzel kişilik kavramı; "tek bir gerçek veya tüzel kişiye ait olma" şartının belirlenmesinde şirketler hukuku ilkeleri uygulanır.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin yerleşik kararlarında vurgulanan hususlar şunlardır:

• Tüzel Kişilik Birliği: Farklı grup şirketleri (holding bünyesinde dahi olsa) ayrı tüzel kişiliğe sahipseler, ortakları aynı olsa bile işletme TİS kapsamında tek bir işletme sayılamazlar. Her bir şirket bağımsız bir işverendir.
• İşkolu Birliği: Aynı işverene ait olsa bile, farklı işkollarında yer alan işyerleri için tek bir işletme TİS yapılamaz. Her işkolundaki işyerleri kendi içinde birer işletme oluşturur veya işyeri düzeyinde kalır.

5. Pratik Uygulama Notları

• Yeni İşyeri Açılması: İşletme sözleşmesi yürürlükteyken aynı işverence aynı işkolunda açılan yeni işyerleri, kural olarak ve TİS'te aksine hüküm yoksa yürürlükteki işletme TİS kapsamına kendiliğinden girer.
• Yetki Barajı: İşletme düzeyinde yetki alabilmek için, sendikanın o işletmedeki toplam işçi sayısının en az yarısından fazlasını (yüzde elli artı bir) üye kaydetmiş olması gerekir.

6. Eleştirel Değerlendirme

İşletme TİS zorunluluğu, işyerleri arasında norm birliğini sağlamak adına faydalı olsa da işçi sendikalarının örgütlenme ve yetki alma süreçlerini zorlaştırmaktadır. Farklı illerde dağınık bulunan ve toplamda binlerce işçi çalıştıran büyük işletmelerde, sendikanın tüm işyerlerinde aynı anda çoğunluğu sağlaması pratikte son derece zordur. Bu durum örgütlenme özgürlüğünü kısıtlayıcı bir etki yaratmaktadır. Kanun koyucunun, işletme TİS yetkisini zorunlu kılmak yerine, sendikalara işyeri düzeyinde de toplu sözleşme yapma imkanı tanıyan daha esnek bir modeli tartışmaya açması, sendikalaşma oranlarının artması yönünde olumlu bir adım olacaktır.

---

Metodolojik Not

Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan Kaynaklar:

• Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Nuri Çelik (İş Hukuku Dersleri), Devrim Ulucan (Toplu İş Hukuku).
• Mevzuat: 6356 sayılı STİSK m. 34, m. 41, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 32.

Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.