Kişisel Verileri Koruma Kurulu
MADDE 21- (1) Kurul, bu Kanunla ve diğer mevzuatla verilen görev ve yetkilerini kendi sorumluluğu altında, bağımsız olarak yerine getirir ve kullanır. Görev alanına giren konularla ilgili olarak hiçbir organ, makam, merci veya kişi, Kurula emir ve talimat veremez, tavsiye veya telkinde bulunamaz. (2) Kurul, dokuz üyeden oluşur. Kurulun beş üyesi Türkiye Büyük Millet Meclisi, dört üyesi Cumhurbaşkanı tarafından seçilir. 4 (3) Kurula üye olabilmek için aşağıdaki şartlar aranır: a) Kurumun görev alanındaki konularda bilgi ve deneyim sahibi olmak. b) 14/7/1965 tarihli ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 48 inci maddesinin birinci fıkrasının (A) bendinin (1), (4), (5), (6) ve (7) numaralı alt bentlerinde belirtilen nitelikleri taşımak. c) Herhangi bir siyasi parti üyesi olmamak. ç) En az dört yıllık lisans düzeyinde yükseköğrenim görmüş olmak. d) (Mülga: 2/7/2018-KHK-703/163 md.) (4) (Mülga: 2/7/2018-KHK-703/163 md.) (5) Türkiye Büyük Millet Meclisi, Kurula üye seçimini aşağıdaki usulle yapar: a) Seçim için, siyasi parti gruplarının üye sayısı oranında belirlenecek üye sayısının ikişer katı aday gösterilir ve Kurul üyeleri bu adaylar arasından her siyasi parti grubuna düşen 2/7/2018 tarihli ve 703 sayılı KHK’nin 163 üncü maddesiyle, bu fıkrada yer alan “Başbakanlıkla” ibaresi “Cumhurbaşkanının görevlendireceği bakan ile” şeklinde değiştirilmiştir. 3 2/7/2018 tarihli ve 703 sayılı KHK’nin 163 üncü maddesiyle, bu bentte yer alan “ ve Başbakanlığa” ibaresi yürürlükten kaldırılmıştır. 4 2/7/2018 tarihli ve 703 sayılı KHK’nin 163 üncü maddesiyle, bu maddenin ikinci fıkrasında yer alan “iki üyesi Cumhurbaşkanı, iki üyesi Bakanlar Kurulu” ibaresi “dört üyesi Cumhurbaşkanı” şeklinde değiştirilmiştir. 2
üye sayısı esas alınmak suretiyle Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunca seçilir. Ancak, siyasi parti gruplarında, Türkiye Büyük Millet Meclisinde yapılacak seçimlerde kime oy kullanılacağına dair görüşme yapılamaz ve karar alınamaz. b) Kurul üyelerinin seçimi, adayların belirlenerek ilanından sonra on gün içinde yapılır. Siyasi parti grupları tarafından gösterilen adaylar için ayrı ayrı listeler hâlinde birleşik oy pusulası düzenlenir. Adayların adlarının karşısındaki özel yer işaretlenmek suretiyle oy kullanılır. Siyasi parti gruplarının ikinci fıkraya göre belirlenen kontenjanlarından Kurula seçilecek üyelerin sayısından fazla verilen oylar geçersiz sayılır. c) Karar yeter sayısı olmak şartıyla seçimde en çok oyu alan boş üyelik sayısı kadar aday seçilmiş olur. ç) Üyelerin görev sürelerinin bitiminden iki ay önce; üyeliklerde herhangi bir sebeple boşalma olması hâlinde, boşalma tarihinden veya boşalma tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde ise tatilin bitiminden itibaren bir ay içinde aynı usulle seçim yapılır. Bu seçimlerde, boşalan üyeliklerin siyasi parti gruplarına dağılımı, ilk seçimde siyasi parti grupları kontenjanından seçilen üye sayısı ve siyasi parti gruplarının hâlihazırdaki oranı dikkate alınmak suretiyle yapılır. (6) Cumhurbaşkanı (…)5 tarafından seçilen üyelerden birinin görev süresinin bitiminden kırk beş gün önce veya herhangi bir sebeple görevin sona ermesi hâlinde durum, on es gün içinde Kurum tarafından, Cumhurbaşkanlığına (…)5 bildirilir. Üyelerin görev süresinin dolmasına bir ay kala yeni üye seçimi yapılır. Bu üyeliklerde, görev süresi dolmadan herhangi bir sebeple boşalma olması hâlinde ise bildirimden itibaren on beş gün içinde seçim yapılır. (7) Kurul, üyeleri arasından Başkan ve İkinci Başkanı seçer. Kurulun Başkanı, Kurumun da başkanıdır. (8) Kurul üyelerinin görev süresi dört yıldır. Süresi biten üye yeniden seçilebilir. Görev süresi dolmadan herhangi bir sebeple görevi sona eren üyenin yerine seçilen kişi, yerine seçildiği üyenin kalan süresini tamamlar. (9) Seçilen üyeler Yargıtay Birinci Başkanlık Kurulu huzurunda “Görevimi Anayasaya ve kanunlara uygun olarak, tam bir tarafsızlık, dürüstlük, hakkaniyet ve adalet anlayışı içinde yerine getireceğime, namusum ve şerefim üzerine yemin ederim.” şeklinde yemin ederler. Yargıtaya yemin için yapılan başvuru acele işlerden sayılır. (10) Kurul üyeleri özel bir kanuna dayanmadıkça, Kuruldaki resmî görevlerinin yürütülmesi dışında resmî veya özel hiçbir görev alamaz, dernek, vakıf, kooperatif ve benzeri yerlerde yöneticilik yapamaz, ticaretle uğraşamaz, serbest meslek faaliyetinde bulunamaz, hakemlik ve bilirkişilik yapamazlar. Ancak, Kurul üyeleri, asli görevlerini aksatmayacak şekilde bilimsel amaçlı yayın yapabilir, ders ve konferans verebilir ve bunlardan doğacak telif hakları ile ders ve konferans ücretlerini alabilirler. 2/7/2018 tarihli ve 703 sayılı KHK’nin 163 üncü maddesiyle, bu fıkrada yer alan “veya Bakanlar Kurulu” ve “veya Bakanlar Kuruluna sunulmak üzere Başbakanlığa” ibareleri madde metninden çıkarılmıştır. 5
(11) Üyelerin görevleri sebebiyle işledikleri iddia edilen suçlara ilişkin soruşturmalar 2/12/1999 tarihli ve 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanuna göre yapılır ve bunlar hakkında soruşturma izni Cumhurbaşkanı tarafından verilir.6 (12) Kurul üyeleri hakkında yapılacak disiplin soruşturması ve kovuşturmasında 657 sayılı Kanun hükümleri uygulanır. (13) Kurul üyelerinin süreleri dolmadan herhangi bir nedenle görevlerine son verilemez. Kurul üyelerinin; a) Seçilmek için gereken şartları taşımadıklarının sonradan anlaşılması, b) Görevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlardan dolayı haklarında verilen mahkûmiyet kararının kesinleşmesi, c) Görevlerini yerine getiremeyeceklerinin sağlık kurulu raporuyla kesin olarak tespit edilmesi, ç) Görevlerine izinsiz, mazeretsiz ve kesintisiz olarak on beş gün ya da bir yılda toplam otuz gün süreyle devam etmediklerinin tespit edilmesi, d) Bir ay içinde izinsiz ve mazeretsiz olarak toplam üç, bir yıl içinde toplam on Kurul toplantısına katılmadıklarının tespit edilmesi, hâllerinde Kurul kararıyla üyelikleri sona erer. (14) Kurul üyeliğine seçilenlerin Kurulda görev yaptıkları sürece önceki görevleri ile olan ilişikleri kesilir. Kamu görevlisi iken üyeliğe seçilenler, memuriyete giriş şartlarını kaybetmemeleri kaydıyla, görev sürelerinin sona ermesi veya görevden ayrılma isteğinde bulunmaları ve otuz gün içinde eski kurumlarına başvurmaları durumunda atamaya yetkili makam tarafından bir ay içinde mükteseplerine uygun bir kadroya atanır. Atama gerçekleşinceye kadar, bunların almakta oldukları her türlü ödemelerin Kurum tarafından ödenmesine devam olunur. Bir kamu kurumunda çalışmayanlardan üyeliğe seçilip yukarıda belirtilen şekilde görevi sona erenlere herhangi bir görev veya işe başlayıncaya kadar, almakta oldukları her türlü ödemeler Kurum tarafından ödenmeye devam edilir ve bu şekilde üyeliği sona erenlere Kurum tarafından yapılacak ödeme üç ayı geçemez. Bunların Kurumda geçirdiği süreler, özlük ve diğer hakları açısından önceki kurum veya kuruluşlarında geçirilmiş sayılır.
Metodolojik Not
Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Bu madde, Kişisel Verileri Koruma Kurumu’nun beyin ve nihai karar organı olan Kişisel Verileri Koruma Kurulu’nun (Kurul) organik yapısını, üyelerinin seçim usulünü, bağımsızlık güvencelerini, görev yasaklarını ve cezai/disiplin rejimini düzenleyen son derece kapsamlı ve anayasal ağırlıklı bir teşkilat normudur.
Bağımsız idari otoritelerin en hassas noktası, yürütme organından ve siyasi dalgalanmalardan bağımsız kalabilmeleridir. Yasa koyucu bu bağımsızlığı fiilen tesis etmek adına, Kurul üyelerine mahkemelerin bağımsızlığına (Anayasa m. 138) benzer, doktrinde "görev güvencesi" (security of tenure) olarak adlandırılan çok güçlü bir hukuki kalkan öngörmüştür. Kurul üyelerinin seçiminde yasama (TBMM) ve yürütme (Cumhurbaşkanı) arasında dengeli bir çift kaynaklı meşruiyet modeli kurgulanmıştır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
Mutlak Bağımsızlık ve Talimat Yasağı (m. 21/1): Maddenin birinci fıkrası, adeta hakimlerin bağımsızlığını düzenleyen Anayasa’nın 138. maddesinin Kurul’a uyarlanmış halidir. "Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, Kurula emir ve talimat veremez, tavsiye veya telkinde bulunamaz." Bu hüküm, Kurul’un kararlarının siyasi veya ticari çıkarlardan tamamen ari, sadece hukuk kuralları ve veri koruma ilkeleri doğrultusunda alınmasını güvence altına alır.
Seçim Usulü ve Siyasi Temsil Dengesi (m. 21/2 & m. 21/5): Kurul, 9 üyeden oluşur.
Yargıtay Huzurunda Yemin (m. 21/9): Kurul üyelerinin göreve başlarken Yargıtay Birinci Başkanlık Kurulu huzurunda anayasal ve yasal tarafsızlık yemini etmesi, Kurul’a idari bir organ olmanın ötesinde adeta yarı-yargısal (quasi-judicial) bir nitelik kazandırmaktadır. Bu yemin, üyelerin hukuki sorumluluğunu en üst düzeye çıkarır.
Sıkı Görev Yasakları ve Bağdaşmazlık (Incompatibility) Rejimi (m. 21/10): Üyelerin tarafsızlığını korumak adına kamu veya özel sektörde herhangi bir görev almaları, ticaret yapmaları, serbest meslek icra etmeleri, dernek veya vakıflarda yöneticilik yapmaları tamamen yasaklanmıştır. Tek istisna, asli görevi aksatmayan bilimsel yayınlar, ders ve konferanslardır. Bu durum, üyelerin kararlarını verirken ticari ve sosyal nüfuz alanlarından etkilenmesini engeller.
Görevden Alınamama Güvencesi ve Sona Erme Halleri (m. 21/13): Kurul üyelerinin görev süresi 4 yıldır. Bu süre dolmadan üyelerin görevine idari veya siyasi bir tasarrufla son verilemez. Üyeliğin sona ermesi sadece kanunda sınırlı sayıda (numerus clausus) sayılan hallerde (kesinleşmiş mahkumiyet, ağır hastalık, devamsızlık vb.) bizzat Kurul’un kendi alacağı kararla mümkündür. Yürütme organının hoşuna gitmeyen kararlar alan bir Kurul üyesini görevden alması yasal olarak imkansızdır.
Suç Soruşturması Usulü: Soruşturma İzni (m. 21/11): Kurul üyelerinin görevleri sebebiyle işledikleri iddia edilen suçlarda 4483 sayılı Kanun uygulanır. Soruşturma izni verme yetkisi doğrudan Cumhurbaşkanına aittir. Bu usul, üyelerin mesnetsiz ve taciz edici ceza şikayetleriyle baskı altına alınmasını engelleyen bir koruma kalkanıdır.
3. Sistematik İlişkiler
Madde 21; Anayasa’nın 123. (İdarenin bütünlüğü), 128. (Kamu görevlileri) ve 138. (Mahkemelerin bağımsızlığı) maddeleriyle doğrudan sistematik bağlara sahiptir. Kanun kapsamında ise Kurum’un kuruluşu (m. 19), Kurul’un görevleri (m. 22) ve personel statüsü (m. 27) hükümleriyle bir bütünlük oluşturur.
4. Kurul Yapısı Üzerine Anayasa Mahkemesi (AYM) ve Hukuki Değerlendirmeler
5. Pratik Örnek Olaylar
Örnek 1 (Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Görevden Alma Teşebbüsü): Bir kamu tartışmasında, Kurul'un aldığı bir ilke kararı yürütme organının ekonomi politikalarıyla çelişmiştir. Bazı bürokratlar, ilgili Kurul üyelerinin görevden alınması yönünde bir idari tasarruf taslağı hazırlamışlardır. Ancak KVKK m. 21/13’teki mutlak "görevden alınamama güvencesi" karşısında, üyelerin görev süresi dolmadan ve kanundaki sınırlı şartlar gerçekleşmeden görevden alınmalarının açıkça kanuna aykırı ve sakıt bir idari işlem olacağı anlaşılmış ve teşebbüsten vazgeçilmiştir.
Örnek 2 (Bilirkişilik ve Telif Ücreti Uyuşmazlığı): Kurul üyesi K, görev süresi devam ederken büyük bir ticari uyuşmazlıkta mahkeme tarafından bilirkişi olarak atanmış ve ücret almıştır. Bu durum Kurum içi denetimde tespit edilmiştir. KVKK m. 21/10’da yer alan "bilirkişilik yapamazlar" yasağının açık ihlali nedeniyle, K hakkında disiplin soruşturması yürütülmüş ve seçilme şartlarını/mesleki bağdaşmazlık kurallarını ihlal etmesi sebebiyle m. 21/13-a uyarınca Kurul kararıyla üyeliği sona erdirilmiştir.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
Metodolojik Not
Bu akademik yorum ve analiz; Kişisel Verileri Koruma Kurulu’nun anayasal bağımsızlık rejimini, yasama ve yürütme organları arasındaki seçim dengesini, 703 sayılı KHK sonrasındaki kurumsal dönüşümünü, üyelerin yasaklılık ve teminat statüsünü 6698 sayılı Kanun’un 21. maddesi ve karşılaştırmalı idare hukuku prensipleri çerçevesinde Av. Fethi Güzel'in anayasa ve idari teşkilat hukuku alanındaki akademik titizliğiyle tahlil etmektedir.