← Önceki Madde [4]
[6] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

Sınai mülkiyet haklarında istisna

MADDE 5/B-(Ek: 6/2/2014-6518/82 md.) 2/7/2018 tarihli ve 700 sayılı KHK’nin 173 üncü maddesiyle, bu fıkrada yer alan “Bakanlar Kurulu” ibaresi “Cumhurbaşkanı” şeklinde değiştirilmiştir. 16

(1) Türkiye’de gerçekleştirilen araştırma, geliştirme ve yenilik faaliyetleri ile yazılım faaliyetleri neticesinde ortaya çıkan buluşların; a) Kiralanması neticesinde elde edilen kazanç ve iratların, b) Devri veya satışı neticesinde elde edilen kazançların, c) Türkiye’de seri üretime tabi tutularak pazarlanmaları hâlinde elde edilen kazançların, ç) Türkiye’de gerçekleştirilen üretim sürecinde kullanılması sonucu üretilen ürünlerin satışından elde edilen kazançların patentli veya faydalı model belgeli buluşa atfedilen kısmının, % 50’si kurumlar vergisinden müstesnadır. Bu istisna, buluşa yönelik hakların ihlal edilmesi neticesinde elde edilen gelirler ile buluş nedeniyle alınan sigorta veya diğer tazminatlar için de uygulanır. (2) İstisnanın uygulanabilmesi için;17 a) İstisna uygulamasına konu buluşun, 24/6/1995 tarihli ve 551 sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname veya 22/12/2016 tarihli ve 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında patent veya faydalı model belgesi verilerek koruma altına alınan buluşlar arasında yer alması ve buluşa ilişkin incelemeli sistem ile patent veya araştırma raporu sonucunda faydalı model belgesi alınması, b) İstisna uygulamasından yararlanabilecek kişilerin, 551 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 2 nci maddesinde veya 6769 sayılı Kanunun 3 üncü maddesinde belirtilen nitelikleri taşıması ve bu kişilerin patentli veya faydalı model belgeli buluşu geliştirme yetkisini haiz bulunması şartıyla, patent veya faydalı model belgesinin sahibi ya da patent veya faydalı model belgesi üzerinde tekel niteliğinde özel bir ruhsata sahip olması, c) (Mülga: 15/7/2016-6728/57 md.) gerekmektedir. (3) (Değişik: 15/7/2016-6728/57 md.) İstisna uygulamasına patent veya faydalı model belgesinin verildiği tarihten itibaren başlanır ve ilgili patent veya faydalı model belgesi için sağlanan koruma süresi aşılmamak kaydıyla bu istisnadan yararlanılabilir. Buluşun üretim sürecinde kullanılması sonucu üretilen ürünlerin satışından elde edilen kazançların, patentli veya faydalı model belgeli buluşa atfedilen kısmı, ayrıştırılmak suretiyle transfer fiyatlandırması esaslarına göre tespit edilir. (4) Bu madde gelir vergisi mükellefleri hakkında da uygulanır. (5) İstisna uygulamasının kesinti suretiyle alınan vergilere şümulü yoktur. Ancak, bu madde kapsamında istisnadan yararlanan serbest meslek kazançları ile gayrimenkul sermaye iratları üzerinden yapılacak vergi kesintisi % 50 oranında indirimli uygulanır. Kazanç ve iradı kesinti yoluyla vergilenen ve beyanname vermesi gerekmeyen mükellefler için indirimli vergi kesintisi en fazla 5 yıl süre ile uygulanır. (6) Bu madde kapsamında istisna uygulamasından yararlanan mükellefler, 26/6/2001 18/1/2019 tarihli ve 7162 sayılı Kanunun 11 inci maddesiyle (a) bendine “Kanun Hükmünde Kararname” ibaresinden sonra gelmek üzere “veya 22/12/2016 tarihli ve 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu” ibaresi ve (b) bendine “2 nci maddesinde” ibaresinden sonra gelmek üzere “veya 6769 sayılı Kanunun 3 üncü maddesinde” ibaresi eklenmiştir. 17

tarihli ve 4691 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu kapsamında yer alan istisna uygulamasından ayrıca yararlanamaz. (7) (Değişik: 15/7/2016-6728/57 md.) Birinci ve beşinci fıkralarda yer alan %50 oranını ayrı ayrı ya da birlikte sıfıra kadar indirmeye, %100’e kadar artırmaya, bu oranları sektörler ile birinci fıkrada yer alan gelir, kazanç ve iratlar itibarıyla ya da patent veya faydalı model belgesine göre farklılaştırmaya, tekrar kanuni seviyesine indirmeye, beşinci fıkrada yer alan süreyi bir yıla kadar indirmeye, tekrar kanuni seviyesine kadar çıkarmaya Cumhurbaşkanı; üçüncü fıkrada yer alan transfer fiyatlandırması suretiyle ayrıştırma yöntemi yerine satış, hasılat, gider, harcama, maliyet veya benzeri unsurları dikkate alarak kazancın ayrıştırılmasında basitleştirilmiş yöntemler tespit etmeye ve bu maddenin uygulamasına ilişkin usul ve esasları belirlemeye Maliye Bakanlığı yetkilidir.18 İKİNCİ KISIM Tam Mükellefiyet Esasında Verginin Tarhı ve Ödenmesi BİRİNCİ BÖLÜM Matrahın Tayini Safî kurum kazancı

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Bu madde, Türkiye'de gerçekleştirilen Ar-Ge, yenilik ve yazılım faaliyetlerini desteklemek, yerli teknolojik buluşların ticarileşmesini teşvik etmek amacıyla ihdas edilmiş son derece prestijli bir "Patent Box" (IP Box / Fikri Mülkiyet Vergi Kalkanı) düzenlemesidir.

Madde 5/B, yüksek katma değerli ürün üreten sanayi ve teknoloji şirketleri için benzersiz mali avantajlar sunar. Buluşların sadece kiralanması veya satılması değil; Türkiye’de seri üretime tabi tutularak satılması veya üretim sürecinde kullanılması sonucu elde edilen kazançların %50'sini kurumlar vergisinden istisna tutar. Madde, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ile vergi hukuku arasında kopmaz bir mülkiyet hakları köprüsü kurmaktadır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

  • İstisna Kapsamındaki Gelir Türleri (m. 5/B-1): Türkiye’de geliştirilen buluşların vergi dışı bırakılan dört temel gelir akışı vardır:

    1. Kiralama (Lisanslama): Patentin başka firmalara lisanslanmasından elde edilen royalti gelirleri.
    2. Devir ve Satış: Patent haklarının tamamen satılmasından doğan kazanç.
    3. Seri Üretim: Buluşun bizzat patent sahibi tarafından Türkiye'de seri üretime dönüştürülerek satılmasından elde edilen kâr.
    4. Üretim Sürecinde Kullanım (Buluşa Atfedilen Kısım): Patentli bir teknolojinin, daha karmaşık bir nihai ürünün (örn: bir otomobilin veya tıbbi cihazın) üretim sürecinde kullanılması halinde, nihai ürünün satış kârının bizzat patente atfedilen (atribüsyon) kısmının %50'si vergiden istisnadır.

  • İstisna Şartları ve Patent SMK/551 Sayılı KHK Kriteri (m. 5/B-2): Buluşun mutlaka Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) nezdinde "incelemeli sistem" ile patent almış olması veya araştırma raporu sonucunda faydalı model belgesi ile koruma altına alınmış olması şarttır. İncelemesiz patentler bu istisnadan yararlanamaz. Bu şart, istisnanın gerçekten yüksek nitelikli buluşlara verilmesini sağlar.

  • Buluşa Atfedilen Kazancın Ayrıştırılması (m. 5/B-3): Patentin bir ürünün üretiminde kullanılması halinde, toplam kârın ne kadarının patente ait olduğunun tespiti son derece zordur. Kanun, bu ayrıştırmanın "Transfer Fiyatlandırması Esaslarına" (emsallere uygunluk ilkesi) göre yapılmasını emretmektedir. Gerekirse basitleştirilmiş formüller uygulanabilir.

  • Çift Yönlü Yararlanma Yasağı (Double-Dipping Ban - m. 5/B-6): Bu istisnadan yararlanan mükellefler, aynı buluş için 4691 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu (Teknokent/Teknopark) kapsamındaki kurumlar vergisi istisnasından ayrıca yararlanamazlar. Mükellef, iki büyük teşvik sisteminden (Teknokent kurumlar vergisi muafiyeti vs. KVK 5/B Patent Box) birini tercih etmek zorundadır.

3. Sistematik İlişkiler

KVK Madde 5/B; 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, 4691 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu, 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun ve Vergi Usul Kanunu’nun transfer fiyatlandırması (VUK m. 59-67) hükümleriyle doğrudan entegredir.

4. Uygulama: "Buluşa Atfedilen Kazancın" Raporlanması Zorluğu

Uygulamada en çok uyuşmazlık yaratan konu, 3. fıkradaki "ayrıştırma" işlemidir. Bir savunma sanayii veya beyaz eşya firması, geliştirdiği patentli bir kartı buzdolabında kullandığında, buzdolabının satışından elde ettiği kârın ne kadarının karta (buluşa) ait olduğunu kanıtlamak için bağımsız değerleme raporları ve transfer fiyatlandırması analizleri (örn: "kalan kâr yöntemi" veya "işlemsel net kâr yöntemi") sunmak zorundadır. Aksi takdirde vergi müfettişleri istisnayı reddetmektedir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Örnek 1 (Seri Üretimde Patent Box Avantajı): Bir Türk ilaç firması İ, kanser tedavisinde kullanılan yerli bir molekül geliştirmiş ve TÜRKPATENT'ten "incelemeli patent" almıştır. İ firması, bu molekülü seri üretime sokmuş ve 2025 yılında yaptığı ilaç satışlarından 100.000.000 TL kâr elde etmiştir. İ firması, KVK m. 5/B uyarınca bu kârın %50'si olan 50.000.000 TL'yi kurumlar vergisinden istisna ederek beyan etmiştir. Böylece firma, 50.000.000 TL üzerinden vergi ödemekten kurtulmuş ve bu parayı yeni Ar-Ge projelerine aktarmıştır.

Örnek 2 (İki İstisna Arasında Yanlış Tercih Cezası): T yazılım şirketi, Yıldız Teknik Üniversitesi Teknokent bünyesinde (4691 sayılı Kanun kapsamında) geliştirdiği patentli bir veri analiz yazılımından 10.000.000 TL kazanç elde etmiştir. Şirket, Teknokent kazanç istisnasından yararlanarak bu geliri beyan dışı tutmuştur. Ancak şirket, aynı zamanda bu patentin satışından doğan kâr için KVK m. 5/B'deki %50'lik istisnayı da mükerrer olarak uygulamak istemiştir. Vergi denetiminde, m. 5/B-6 uyarınca mükerrer yararlanma yasağının ihlal edildiği tespit edilmiş, 5/B istisnası iptal edilerek vergi cezalı olarak geri alınmıştır.

6. Pratik Uygulama Notları

  • Değerleme ve Yöntem Seçimi: Patente atfedilen kazancı ayrıştırırken kullanılan transfer fiyatlandırması yönteminin seçimi ve gerekçeleri, şirketin yıllık transfer fiyatlandırması raporunda çok detaylı açıklanmalıdır. Maliye Bakanlığı'nın basitleştirilmiş yöntem tebliğleri takip edilerek idari riskler minimize edilmelidir.
  • İstisnanın Başlangıcı: İstisna hakkı, patent başvurusunun yapıldığı tarihten değil, patentin resmi olarak verildiği (tescil edildiği) tarihten itibaren başlar. Başvuru aşamasındaki kazançlar istisna edilemez; ancak tescil sonrasında geçmiş başvuru dönemine isabet eden kazançlar için düzeltme beyannamesi verilebilir.

7. Eleştirel Değerlendirme

  • Faydalı Modellerde %50 Oranının Adaletsizliği: Kanun koyucu, dünya çapında bir yenilik ve yüksek Ar-Ge gerektiren "Patent" ile sadece yerel düzeyde teknik gelişme sağlayan "Faydalı Model" (utility model) belgelerini aynı %50 istisna oranıyla ödüllendirmiştir. Oysa patent almak ortalama 3-5 yıl süren yoğun bir bilimsel çaba gerektirirken, faydalı model almak çok daha kolay ve ucuzdur. Bu durum, Ar-Ge yoğun devasa teknoloji yatırımları yapan firmalar nezdinde teşvik adaletini zedelemektedir. Gelecekte, incelemeli patentler için istisna oranının %80 veya %100 seviyelerine çıkarılması, faydalı modellerin ise %30-40 bandında tutulması, Türkiye'nin küresel teknoloji liginde gerçek "deha buluşlarını" teşvik etmesi açısından çok daha isabetli bir regülasyon modeli olacaktır.

Metodolojik Not

Bu akademik yorum ve analiz; 5520 sayılı Kanun’un 5/B maddesinde düzenlenen Patent Box (Sınai Mülkiyet) vergi kalkanını, buluşa atfedilen kazançların transfer fiyatlandırması prensipleriyle ayrıştırılması metodolojisini, Teknokent istisnalarıyla olan bağdaşmazlık rejimini ve SMK korumalarının vergi hukuku yansımalarını Av. Fethi Güzel'in teknoloji hukuku ve vergi uyuşmazlıkları alanındaki öncü teorik ve pratik uzmanlığıyla analiz etmektedir.

← Önceki Madde [4]
[6] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.