RESMİ METİN

Muafiyetler


MADDE 4- (1) Aşağıda sayılan kurumlar, kurumlar vergisinden muaftır: a) Kamu idare ve kuruluşları tarafından tarım ve hayvancılığı, bilimi, fennî ve güzel sanatları öğretmek, yaymak, geliştirmek ve teşvik etmek amacıyla işletilen okullar, okul atölyeleri, konservatuvarlar, kütüphaneler, tiyatrolar, müzeler, sergiler, numune fidanlıkları, tohum ve hayvan geliştirme ve üretme istasyonları, yarış yerleri, kitap, gazete, dergi yayınevleri ve benzeri kuruluşlar. b) Kamu idare ve kuruluşları tarafından genel insan ve hayvan sağlığını korumak ve tedavi amacıyla işletilen hastane, klinik, dispanser, sanatoryum, huzurevi, çocuk bakımevi, hayvan hastanesi ve dispanseri, hayvan bakımevi, veteriner bakteriyoloji, seroloji, distofajin kuruluşları ve benzeri kuruluşlar. (Ek cümle: 23/7/2010-6009/43 md.) (Bunlardan sağlık hizmeti sunanların teşhis ve tedaviye yönelik olarak birbirlerine yapacakları mal ve hizmet satışları ile Sağlık Bakanlığına bağlı hastane, klinik, dispanser, sanatoryum gibi kurum ve kuruluşların yapacağı Gelir Vergisi Kanununun 70 inci maddesinde belirtilen mal ve hakların kiralanması işlemleri bu muafiyeti ortadan kaldırmaz.)2 c) Kamu idare ve kuruluşları tarafından sosyal amaçlarla işletilen şefkat, rehin ve yardım sandıkları, sosyal yardım kurumları, yoksul aşevleri, ceza ve infaz kurumları ile tutukevlerine ait işyurtları, darülaceze atölyeleri, öğrenci yurtları, pansiyonları ve benzeri kuruluşlar.

ç) Kamu idare ve kuruluşları tarafından yetkili idarî makamların izniyle açılan yerel, ulusal veya uluslararası nitelikteki sergiler, fuarlar ve panayırlar. d) Genel yönetim kapsamındaki kamu idarelerine ait olup sadece kamu görevlilerine hizmet veren, kâr amacı gütmeyen ve üçüncü kişilere kiralanmayan kreş ve konukevleri ile askerî kışlalardaki kantinler. e) Kanunla kurulan emekli ve yardım sandıkları ile sosyal güvenlik kurumları. f) Yaptıkları iş veya hizmet karşılığında resim ve harç alan kamu kuruluşları. g) Özelleştirme İdaresi Başkanlığı ile Özelleştirme Fonu, Toplu Konut İdaresi Başkanlığı ve Şans oyunları lisans veya işletim hakkının hasılatın belli oranında hesaplanan pay karşılığında verilmesi halinde bu hakkı devralan kurumlar hariç olmak üzere, 14/3/2007 tarihli ve 5602 sayılı Şans Oyunları Hasılatından Alınan Vergi, Fon ve Payların Düzenlenmesi Hakkında Kanunun 3 üncü maddesinde tanımlanan ilgili kurum ve kuruluşlar.3 h) Kuruluşlarındaki amaca uygun işlerle sınırlı olmak şartıyla, Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü ile askerî fabrika ve atölyeler. ı) İl özel idareleri, belediyeler ve köyler ile bunların oluşturdukları birlikler veya 6/4/2011 tarihli ve 6225 sayılı Kanunun 7 nci maddesiyle, bu bentte yer alan “mal ve hizmet satışları” ibaresi “mal ve hizmet satışları ile Sağlık Bakanlığına bağlı hastane, klinik, dispanser, sanatoryum gibi kurum ve kuruluşların yapacağı Gelir Vergisi Kanununun 70 nci maddesinde belirtilen mal ve hakların kiralanması işlemleri” şeklinde değiştirilmiştir. 3 18/2/2009 tarihli ve 5838 sayılı Kanunun 32 nci maddesiyle; bu bentte yer alan “Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü.” ibaresi “Şans oyunları lisans veya işletim hakkının hasılatın belli oranında hesaplanan pay karşılığında verilmesi halinde bu hakkı devralan kurumlar hariç olmak üzere, 14/3/2007 tarihli ve 5602 sayılı Şans Oyunları Hasılatından Alınan Vergi, Fon ve Payların Düzenlenmesi Hakkında Kanunun 3 üncü maddesinde tanımlanan ilgili kurum ve kuruluşlar.” şeklinde değiştirilmiştir. 2

bunlara bağlı kuruluşlar tarafından işletilen;

  1. Kanal, boru ve benzeri yollarla dağıtım yapan su işletmeleri,
  2. Belediye sınırları içinde faaliyette bulunan yolcu taşıma işletmeleri,
  3. Kesim, taşıma ve muhafaza işleriyle sınırlı olmak üzere mezbahalar. i) Köyler veya köy birlikleri tarafından köylünün genel ve ortak ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla işletilen hamam, çamaşırhane, değirmen, soğuk hava deposu ve bağlı oldukları il sınırı içinde faaliyette bulunmaları şartıyla yolcu taşıma işletmeleri ile köylere veya köy birliklerine ait tarım işletmeleri. j) Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü ile özerk spor federasyonlarına tescil edilmiş spor kulüplerinin idman ve spor faaliyetlerinde bulunan iktisadî işletmeleri ile sadece idman ve spor faaliyetlerinde bulunan anonim şirketler. k) Tüketim ve taşımacılık kooperatifleri hariç olmak üzere, ana sözleşmelerinde sermaye üzerinden kazanç dağıtılmaması, yönetim kurulu başkan ve üyelerine kazanç üzerinden pay verilmemesi, yedek akçelerin ortaklara dağıtılmaması ve sadece ortaklarla iş görülmesine (…)4 ilişkin hükümler bulunup, bu hükümlere fiilen uyan kooperatifler ile bu kayıt ve şartlara ek olarak kuruluşundan inşaatın bitim tarihine kadar yönetim ve denetim kurullarında, söz konusu inşaat işlerini kısmen veya tamamen üstlenen gerçek kişilerle tüzel kişi temsilcilerine veya Kanunun 13 üncü maddesine göre bunlarla ilişkili olduğu kabul edilen kişilere veya yukarıda sayılanlarla işçi ve işveren ilişkisi içinde bulunanlara yer vermeyen ve yapı ruhsatı ile arsa tapusu kooperatif tüzel kişiliği adına tescil edilmiş olan yapı kooperatifleri. (Ek parantez içi hüküm: 28/11/2017-7061/88 md.) (Kooperatiflerin ortakları dışındaki kişilerle yaptıkları işlemler ile kooperatif ana sözleşmesinde yer almayan konularda ortakları ile yaptıkları işlemler “ortak dışı” işlemlerdir. Kooperatiflerin faaliyetin icrasına tahsis ettikleri ve ekonomik ömrünü tamamlamış olan demirbaş, makine, teçhizat, taşıt ve benzeri amortismana tabi iktisadi kıymetleri elden çıkarmaları ile yapı kooperatiflerinin kendilerine ait arsalarını kat karşılığı vererek her bir hisse için bir işyeri veya konut elde etmeleri ortak dışı işlem sayılmaz. Kooperatiflerin ortak dışı işlemleri nedeniyle kooperatif tüzel kişiliğine bağlı ayrı bir iktisadi işletme oluşmuş kabul edilir. Kooperatiflerin, iktisadi işletmelerinden ve tam mükellefiyete tabi başka bir kurumun sermayesine katılımlarından kazanç elde etmelerinin ve bu kazançların daha sonra ortaklara dağıtılmasının muafiyete etkisi yoktur. Ortak dışı işlemlerden elde edilen kazançların vergilendirilmesine ilişkin usul ve esaslar Maliye Bakanlığınca belirlenir.) l) (Değişik: 23/7/2010-6009/43 md.) Yabancı ülkeler veya uluslararası finans kuruluşları ile yapılan malî ve teknik işbirliği anlaşmaları çerçevesinde yalnızca kredi teminatı sağlamak üzere kurulmuş olup bu faaliyetlerinden elde ettikleri kazançları teminat sorumluluk fonlarına ekleyen ve sahip oldukları fonları ortaklarına dağıtmaksızın, kredi sağlayan banka ve kuruluşlara yatıran kurumlar. m) Münhasıran bilimsel araştırma ve geliştirme faaliyetlerinde bulunan kurum ve kuruluşlar (Bunların vergi muafiyetinden yararlanmasına ve muafiyetlerinin kaybedilmesine 28/11/2017 tarihli ve 7061 sayılı Kanunun 88 inci maddesi ile bu bentte yer alan parantez içi hüküm yürürlükten kaldırılmıştır. 4

ilişkin şartlar Maliye Bakanlığınca belirlenir.). n) Organize sanayi bölgeleri ile küçük sanayi sitelerinin alt yapılarını hazırlamak ve buralarda faaliyette bulunanların; arsa, elektrik, gaz, buhar ve su gibi ortak ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kamu kurumları ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişilerce birlikte oluşturulan ve kazancının tamamını bu yerlerin ortak ihtiyaçlarının karşılanmasında kullanan iktisadî işletmeler. o) (Ek: 3/4/2013-6456/42 md.) 28/3/2002 tarihli ve 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanunun 7/A maddesine göre kurulan ve tamamı Hazine Müsteşarlığına ait olan varlık kiralama şirketleri. ö) (Ek: 15/7/2016-6728/55 md.) (Mülga:21/3/2018-7103/74 md.) p) (Ek:4/11/2021-7341/12 md.) 18/6/2009 tarihli ve 5910 sayılı Türkiye İhracatçılar Meclisi ile İhracatçı Birliklerinin Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanunun 18 inci maddesi kapsamında ihracatçılar lehine münhasıran ihracat kredileri için kefalet vermek amacıyla kurulan kurumlar ile katılım bankalarının ortağı olduğu ve katılım bankacılığı ilke ve esaslarına uygun her türlü finansman için kefalet vermek amacıyla kurulan Katılım Finans Kefalet Anonim Şirketi.5 (2) Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usuller Maliye Bakanlığınca belirlenir.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Bu madde, Kurumlar Vergisi Kanunu’nun vergi dışı bırakma rejiminin en temel sütununu oluşturan "Sübjektif Muafiyetler" (Tax Exemptions) normudur. Vergi hukukunun en temel ve klasik ayrımlarından biri "Muafiyet" ile "İstisna" arasındaki dogmatik farktır:

  • Muafiyet (Sübjektif): Doğrudan "mükellefin şahsına/tüzel kişiliğine" yöneliktir. Muafiyet kapsamındaki bir kurum, vergi mükellefiyeti sınırlarının dışına çıkarılır. Madde 4, tamamen bu sübjektif muafiyetleri düzenler.
  • İstisna (Objektif): Doğrudan "kazancın/gelirin türüne" yöneliktir. Kurum normalde mükelleftir ancak elde ettiği belirli kazançlar (örn: iştirak kazançları, yurt dışı şube kazançları) vergi dışı tutulur (bkz. m. 5).

Madde 4, kamu yararı, sosyal politika destekleri, sporun teşviki, kooperatifçiliğin korunması ve yerel yönetimlerin temel hizmetlerini desteklemek amacıyla yirmiye yakın spesifik kurumu vergi dışı bırakmaktadır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

  • Belediyelerin ve Yerel Yönetimlerin Muafiyet Sınırları (ı bendi): Belediyelerin veya il özel idarelerinin işlettiği her işletme muaf değildir. Kanun koyucu muafiyeti sadece üç kritik kamu hizmetiyle sınırlamıştır:

    1. Su Dağıtım İşletmeleri: Kanal veya borularla dağıtım yapan su işletmeleri (İSKİ, ASKİ vb.).
    2. Yolcu Taşıma İşletmeleri: Sadece belediye sınırları içinde çalışan ESHOT, İETT gibi otobüs/metro işletmeleri (Sınırları aşan taşımacılık muafiyeti bozar).
    3. Mezbahalar: Sadece kesim, taşıma ve muhafaza işleriyle sınırlı kalmak kaydıyla. Eğer belediye bir ekmek fabrikası (halk ekmek), otopark işletmesi veya beton santrali işletiyorsa, bu işletmeler kurumlar vergisine tabidir. Sosyal politika amacı muafiyeti genişletmeye yetmez.
  • Spor Kulüplerinin Muafiyet Rejimi ve Sınırları (j bendi): Özerk federasyonlara tescilli spor kulüplerinin sadece "idman ve spor faaliyetlerinde bulunan iktisadi işletmeleri ile A.Ş.'leri" kurumlar vergisinden muaftır (bilet satışları, sporcu transferleri, üye aidatları vb.). Ancak kulüplerin spor dışı ticari faaliyetleri (örn: lisanslı ürün satışı yapan GS Store, Kartal Yuvası, Fenerium mağazaları veya kulüp lokalleri) tamamen vergiye tabidir. Bu ince çizgi, spor kulüplerinin ticari rekabet alanına girdiklerinde normal mükellef gibi muamele görmelerini sağlar.

  • Kooperatiflerde 2017 Yılı Tarihi Reformu ("Ortak Dışı İşlem" - k bendi): Kooperatiflerin muaf kalabilmesi için ana sözleşmelerinde; sermaye üzerinden kazanç dağıtmama, yöneticilere pay vermeme, yedek akçeleri dağıtmama ve "sadece ortaklarla iş görme" şartları bulunmalı ve buna fiilen uyulmalıdır.

    • Eski Yıkıcı Uygulama: 2017 yılı öncesinde, bir kooperatif tek bir kez dahi ortağı olmayan bir kişiye mal veya hizmet satsa (ortak dışı işlem), kooperatifin tüm vergi muafiyeti geçmişe dönük olarak tamamen iptal edilmekteydi ve tüm kazançlar vergilendirilmekteydi. Bu durum kooperatifçiliği yok etme noktasına getirmişti.
    • 7061 Sayılı Kanun (2017) Reformu: Yasa koyucu bu yıkıcı uygulamaya son vermiştir. Eklenen parantez içi hükümle; kooperatiflerin ortak dışı işlemleri nedeniyle kooperatif tüzel kişiliğinin muafiyetinin kaybolmayacağı, ortak dışı işlemlerin kooperatife bağlı bağımsız bir "iktisadi işletme" doğuracağı ve sadece bu ortak dışı işlemlerden elde edilen kârın kurumlar vergisine tabi tutulacağı kuralı getirilmiştir. Bu reform, kooperatifçilik hukuku açısından devasa bir güvence olmuştur.
  • İhracat ve Finansal Destek Muafiyetleri (p bendi - 2021 Ek): İhracatı teşvik etmek amacıyla kurulan İhracatı Geliştirme A.Ş. (İGE) ile faizsiz bankacılık ilkeleri doğrultusunda kefalet veren Katılım Finans Kefalet A.Ş., finansal istikrarı tahkim etmek amacıyla sübjektif muafiyet kapsamına alınmıştır.

3. Sistematik İlişkiler

KVK Madde 4; Gelir Vergisi Kanunu, Belediye Kanunu, Dernekler ve Vakıflar Kanunu, Spor Genel Müdürlüğü Mevzuatı, Kooperatifler Kanunu ve Vergi Usul Kanunu’nun "mükellefiyet" ve "muafiyet" hükümleriyle doğrudan temas halindedir.

4. Uygulama: Danıştay ve Vergi İdaresinin "Sadece Ortaklarla İş Görme" Denetimi

  • Kat Karşılığı İnşaatta Ortak Dışı İşlem Muafiyeti: 7061 sayılı Kanun reformuyla, yapı kooperatiflerinin kendilerine ait arsaları kat karşılığı vererek her bir hisse için bir konut/işyeri elde etmeleri, teknik olarak müteahhitle (ortak dışı kişiyle) işlem yapılmış olsa dahi "ortak dışı işlem sayılmayacağı" kanun hükmü haline getirilmiştir. Bu pratik düzenleme, kentsel dönüşüm süreçlerindeki kooperatifleri büyük ceza risklerinden korumaktadır.
  • Huzurevi ve Kreş Muafiyeti: Kamu kurumlarına ait kreş ve konukevlerinin muaf kalabilmesi için sadece kendi personeline hizmet vermesi ve kesinlikle dışarıdan (üçüncü kişilerden) müşteri almaması şarttır. Dışarıya oda kiralayan bir kamu konukevi muafiyetini kaybeder.

5. Pratik Örnek Olaylar

Örnek 1 (Yapı Kooperatifinin Ortak Dışı İşlem Cezası ve Yeni Rejim): Bir konut yapı kooperatifinin inşaatı devam ederken, şantiye alanındaki bazı demirbaşlar ve fazla tuğlalar çevre esnafa nakit karşılığı satılmıştır. Vergi müfettişleri yaptıkları denetimde bu satışı "ortak dışı işlem" olarak tespit etmiştir.

  • Eski kanun dönemi olsaydı: Kooperatifin tüm muafiyeti iptal edilir ve tüm daire inşaat maliyetleri üzerinden kurumlar vergisi tarh edilirdi.
  • Yeni KVK m. 4/k uyarınca: Müfettiş, kooperatifin muafiyetine dokunmamış; ancak bu tuğla satışı faaliyeti için kooperatife bağlı bağımsız bir "iktisadi işletme" kurdurarak sadece tuğla satışından elde edilen 50.000 TL'lik kârı kurumlar vergisine tabi tutmuştur.

Örnek 2 (Belediyenin Çöp Toplama Araçları Kiralama Şirketi): B Belediyesi, ilçe genelinde çöp toplama işlerini yürütmek üzere bir temizlik şirketi kurmuştur. Şirket belediyeye aittir ve sadece belediyeye hizmet vermektedir. Belediye, bu şirketin belediye hizmeti yürüttüğünü iddia ederek muafiyet talep etmiştir. Vergi Mahkemesi, KVK m. 4/ı’da sayılan muaf belediye işletmeleri arasında "çöp toplama/temizlik şirketlerinin" yer almadığını, belediyeye bağlı da olsa sermaye şirketi şeklinde kurulan bu yapının kurumlar vergisine tabi olduğunu belirterek muafiyet talebini reddetmiştir.

6. Pratik Uygulama Notları

  • Kooperatiflerde Ayrı Defter Tutulması: Ortak dışı işlem yapan kooperatifler, bu işlemlerden doğan gelir ve giderlerini ana kooperatif defterlerinden ayrı olarak takip etmeli veya muhakemat sisteminde net olarak ayrıştırmalıdır. Bu ayrım, vergi incelemelerinde matrahın doğru tespiti ve ceza risklerinin önlenmesi açısından hayati bir idari tedbirdir.
  • Spor Anonim Şirketleri: Sadece "idman ve spor" faaliyetinde bulunan spor kulübü anonim şirketleri de muafiyete tabidir. Ancak bu şirketlerin spor dışı reklam, yayın veya mağazacılık gelirlerini spordan tamamen ayırması gerekir.

7. Eleştirel Değerlendirme

  • Kamu İdarelerinin Kreş ve Konukevlerindeki Haksız Rekabet: Genel yönetim kapsamındaki kamu kurumlarına ait kreş ve konukevlerinin sadece kamu personeline hizmet vermek kaydıyla vergi dışı bırakılması, özel kreş ve otel işletmeleri karşısında ciddi bir "haksız rekabet" yaratmaktadır. Kamu kreşleri vergisiz çalıştıkları için çok daha düşük fiyatlarla hizmet sunabilmekte, bu da piyasadaki özel girişimcileri finansal olarak ezmektedir. Sosyal politika hedefleri korunmakla birlikte, bu tip kamu işletmelerinin de en azından piyasa fiyatlandırma politikalarına tabi kılınması veya muafiyet sınırlarının daraltılması, serbest piyasa dengeleri ve anayasal teşebbüs hürriyeti açısından daha adil olacaktır.

Metodolojik Not

Bu akademik yorum ve analiz; 5520 sayılı Kanun’un 4. maddesinde düzenlenen kurumlar vergisi muafiyet rejimini, yerel yönetimlerin ve spor kulüplerinin vergi dışı sınırlarını, 7061 sayılı Kanun’un kooperatifleri kurtaran "Ortak Dışı İşlem" reformunun hukuki anatomisini ve muafiyet-istisna arasındaki temel dogmatik farkları Av. Fethi Güzel'in vergi hukuku ve idare hukuku alanındaki derin teorik uzmanlığıyla tahlil etmektedir.

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.