← Önceki Madde [84]
[86] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

İşleten ve araç işleticisinin bağlı olduğu teşebbüs sahibinin hukuki sorumluluğu:69

Madde 85 – (Değişik birinci fıkra: 17/10/1996-4199/28 md.) Bir motorlu aracın işletilmesi bir kimsenin ölümüne veya yaralanmasına yahut bir şeyin zarara uğramasına sebep olursa, motorlu aracın bir teşebbüsün unvanı veya işletme adı altında veya bu teşebbüs tarafından kesilen biletle işletilmesi halinde, motorlu aracın işleteni ve bağlı olduğu teşebbüsün sahibi, doğan zarardan müştereken ve müteselsilen sorumlu olurlar. (Ek: 17/10/1996-4199/28 md.) Motorlu araç ölüme veya yaralanmaya sebebiyet vermiş ise, kazaya karışan aracın başkalarına devir ve temliki veya üzerinde bir hak tesisini önlemek amacıyla olaya el koyan Cumhuriyet Savcılıklarınca, aracın tescilli olduğu tescil kuruluşuna trafik kaydı üzerine şerh düşülmesi için talimat verilir. Kaza anı ile Cumhuriyet Savcılığınca trafik kaydı üzerine şerh düşülmesi arasında geçen süreler içinde kötü niyetle yapılan araç tescilleri hükümsüz sayılır. Şerhin konulduğu tarihten itibaren bir ay içerisinde, şerhin kaldırıldığına veya devamına ilişkin mahkeme kararı ibraz edilmediği takdirde bu şerh hükümsüz sayılır. Sekizinci Kısım Birinci Bölüm başlığı ile 85 inci maddenin madde başlığı 17/10/1996 tarih ve 4199 sayılı Kanunun 28 inci maddesiyle değiştirilmiştir. 69

İşletilme halinde olmayan bir motorlu aracın sebep olduğu trafik kazasından dolayı işletenin sorumlu tutulabilmesi için, zarar görenin, kazanın oluşumunda işleten veya eylemlerinden sorumlu tutulduğu kişilere ilişkin bir kusurun varlığını veya araçtaki bozukluğun kazaya sebep olduğunu ispat etmesi gerekir. (Değişik: 17/10/1996-4199/28 md.) İşleten ve araç işleticisi teşebbüs sahibi, hakimin takdirine göre kendi aracının katıldığı bir kazadan sonra yapılan yardım çalışmalarından dolayı yardım edenin maruz kaldığı zarardan da sorumlu tutulabilir. Ancak, bu durumda işletici teşebbüs sahibinin sorumlu kılınabilmesi için kazadan kendisinin sorumlu olması veya yardımın doğrudan doğruya kendisine veya araçta bulunanlara yahut kazaya taraf olan üçüncü kişilere yapılması gerekir. (Değişik: 17/10/1996-4199/28 md.) İşleten ve araç işleticisi teşebbüsün sahibi, aracın sürücüsünün veya aracın kullanılmasına katılan yardımcı kişilerin kusurundan kendi kusuru gibi sorumludur. İşletenin veya araç işleticisinin bağlı olduğu teşebbüs sahibinin, sorumluluktan

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Türk Sorumluluk Hukukunun Zirvesi: Motorlu Araç İşletenin Tehlike Sorumluluğu

Karayolları Trafik Kanunu’nun 85. maddesi, Türk özel hukukunun en gelişmiş ve en katı sorumluluk türlerinden birini düzenler: "Kusursuz Tehlike Sorumluluğu" (Strict/Hazardous Liability). Klasik borçlar hukuku doktrininde sorumluluk kural olarak "kusur" esasına dayanırken, motorlu araçların toplum ve çevre için taşıdığı yüksek ve kaçınılmaz tehlike potansiyeli (işletme tehlikesi), kanun koyucuyu kusur şartı aranmaksızın sorumluluk öngörmeye sevk etmiştir.

Buna göre, bir motorlu aracın işletilmesi ölüm, yaralanma veya maddi bir zarara yol açarsa, araç sahibi/işleteni "hiçbir kusuru olmasa dahi" doğan zarardan birinci derecede sorumludur. Bu sorumluluktan kurtulmanın yolları son derece dar olup KTK’nın 86. maddesinde özel olarak düzenlenmiştir. Madde ayrıca, aracın bir işletme unvanı veya bilet kesen bir teşebbüs (örn: seyahat firması) altında çalıştırılması halinde, işleten ile teşebbüs sahibinin müştereken ve müteselsilen sorumlu olacağını hükme bağlamıştır.

2. "İşleten" Kavramının Belirlenmesi: Fiili ve Farazi İşleten Ayrımı

Tazminat davalarında husumetin kime yöneltileceğinin tespiti bakımından "işleten" sıfatı hayati önem taşır. KTK m. 3'teki yasal tanım ve Yargıtay içtihatları çerçevesinde üç tür işleten bulunur:

  1. Yasal (Tescilli) İşleten: Trafik sicilinde adına tescil yapılmış olan kişidir (mülkiyet karinesi).
  2. Fiili İşleten: Aracın kullanım hakkını uzun süreli kira (leasing), ariyet veya rehin sözleşmesi gibi hukuki nedenlerle devralan, aracın yarar ve giderlerini üstlenen, üzerinde fiili hakimiyet kuran kişidir. Kısa süreli kiralamalarda (örn: günlük kiralama) işleten sıfatı kiralama şirketinde kalmaya devam ederken, uzun süreli kiralamalarda (örn: 6 ay ve üzeri) fiili işleten kiracı olur.
  3. Farazi (Sayılabilen) İşleten: Aracın çalınması halinde hırsız (KTK m. 107), motorlu araç ticaretiyle uğraşan galeri ve tamirhane sahipleri (KTK m. 104) veya kamu hizmeti gören devlet organları gibi kanunen işleten gibi sorumlu tutulan üçüncü kişilerdir.

3. Araç Üzerine Savcılık Tedbir Şerhi ve Anayasal Mülkiyet Hakkı Dengesi

Maddenin ikinci fıkrası, 1996 reformuyla (4199 S.K.) eklenen son derece özgün bir koruma tedbirini içerir. Ölümlü veya yaralanmalı trafik kazalarında, zarar görenlerin tazminat alacaklarını güvence altına almak amacıyla Cumhuriyet Savcılıklarına, kazaya karışan aracın sicil kaydına devir ve temliki önleyici şerh (satılamazlık şerhi) koyma yetkisi tanınmıştır.

  • Süre Sınırı: Bu şerh geçici bir idari tedbir niteliğindedir. Şerhin konulduğu tarihten itibaren 1 ay içerisinde hukuk mahkemesinden (Genel Mahkeme veya Asliye Hukuk Mahkemesi) şerhin kaldırıldığına veya ihtiyati tedbir olarak devamına dair bir karar ibraz edilmezse, şerh kendiliğinden (ex officio) hükümsüz kalır.
  • Kötü Niyetli Devirlerin Önlenmesi: Kaza anı ile şerh konulması arasındaki kısa sürede borçtan kaçmak amacıyla yapılan devirler kanunen geçersiz sayılır.

4. Sürücünün Kusurundan Sorumluluk ve İstihdam Edenin Kusursuz Sorumluluğu İlişkisi

Maddenin dördüncü fıkrası net bir kural getirir: “İşleten, aracın sürücüsünün veya yardımcı kişilerin kusurundan kendi kusuru gibi sorumludur.” Bu hüküm, Türk Borçlar Kanunu’nun 116. maddesindeki (yardımcı kişilerin fiilinden sorumluluk) ve TBK m. 66'daki (adam çalıştıranın sorumluluğu) ilkelerin trafik hukukundaki özel görünümüdür. İşletenin, sürücünün kusursuz olduğunu veya işe alırken gerekli özeni gösterdiğini (kurtuluş kanıtı) ileri sürerek sorumluluktan kaçma hakkı yoktur. Sürücünün kusuru, doğrudan doğruya işletenin kusuru olarak hukuki sonuç doğurur.

5. Pratik Örnek Olay ve Hukuki Analiz

Olay: (A) Turizm A.Ş.'ye ait ve (B) Seyahat acentesinin unvanı/bileti altında çalışan bir şehirlerarası otobüs, sürücü (C)'nin aşırı hız yapması sonucu virajı alamayarak devrilmiş, kazada 3 yolcu ölmüş ve 10 yolcu ağır yaralanmıştır. Cumhuriyet Savcısı derhal otobüsün trafik tescil kaydı üzerine devir yasağı şerhi konulması için tescil şube müdürlüğüne talimat vermiştir. Kazadan 15 gün sonra (A) Turizm A.Ş., mülkiyet hakkının ihlal edildiğini, kazada otobüsün teknik bir arızasının bulunmadığını ve sürücünün şahsi hatasından şirketin doğrudan sorumlu tutulamayacağını belirterek şerhin kaldırılmasını talep etmiştir. Ayrıca zarar gören yolcular, tazminat davasını hem (A) Turizm A.Ş.'ye hem de (B) Seyahat firmasına açmışlardır.

Hukuki Analiz:

  1. Müşterek ve Müteselsil Sorumluluk: KTK m. 85/1 uyarınca, aracın işleteni ((A) Turizm A.Ş.) ile taşıma biletini kesen/teşebbüs sahibi ((B) Seyahat acentesi), zarar görenlere karşı müteselsilen sorumludur. Yolcular zararın tamamını diledikleri taraftan talep edebilirler.
  2. Sürücü Kusurunun Şirkete Sirayeti: Şirketin "sürücünün şahsi kusurundan sorumlu değiliz" savunması KTK m. 85/4 uyarınca geçersizdir. Sürücü (C)'nin aşırı hız kusuru, doğrudan (A) Turizm A.Ş.'nin kusuru gibi kabul edilir.
  3. Savcılık Şerhinin Akıbeti: Savcılık tarafından konulan tedbir şerhi yasaya uygundur. Ancak şerhin 1 aylık hak düşürücü süresi vardır. Kazazedelerin avukatları kaza tarihinden itibaren 1 ay içinde Asliye Hukuk Mahkemesi'nden tazminat davası açarak ihtiyati tedbir kararı almazlarsa, savcılık şerhi 1 ayın sonunda kendiliğinden düşecektir. Dolayısıyla (A) Turizm'in itirazı reddedilecek, şerhin kaderi 1 aylık sürede mahkemeden alınacak tedbir kararına bağlı olacaktır.

Metodolojik Not

Bu akademik yorum ve analiz; motorlu araç işleteninin kusursuz tehlike sorumluluğu rejimini, fiili-yasal-farazi işleten ayrımını, savcılıklarca sicil kaydına işlenen geçici devir engelleme şerhinin anayasal ve yasal sınırlarını ve sürücü kusurunun işletene mutlak sirayet etmesi ilkelerini Av. Fethi Güzel'in sorumluluk hukuku, sigorta tazminatları ve karayolu taşımacılık uyuşmazlıkları alanındaki engin dava tecrübesi ve akademik derinliğiyle analiz etmektedir.

← Önceki Madde [84]
[86] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.