Karayolları Trafik Kanunu Madde 77

1. Kırılgan Yol Kullanıcılarının Özel Koruma Rejimi ve Anayasal Temeller

Karayolları Trafik Kanunu’nun 77. maddesi; fiziki veya duyusal engelleri nedeniyle trafikte kendilerini koruma gücü en zayıf olan süjeleri (çocuklar, hastalar, engelliler, görme engelliler ve organize yürüyüş kolları) kapsayan özel bir koruma normudur. Anayasa’nın 10. maddesindeki kanun önünde eşitlik ilkesinin ikinci fıkrasında yer alan "engelliler için alınacak tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı yorumlanamayacağı" (Pozitif Ayrımcılık) hükmünün trafik hukuku düzeyindeki en açık yansıması bu maddedir.

Yasa koyucu, bu gruptaki yayaların korunması için sürücülere sadece dikkatli olma değil, "gerektiğinde tamamen durma ve aktif yardım etme" şeklinde pozitif bir yükümlülük yüklemiştir.

2. Motorsuz Tekerlekli Sandalyelerin "Yaya" Statüsü (77/a)

Maddenin (a) bendi uyarınca; çocuk arabaları, hasta sedyeleri ve manuel veya akülü (motorsuz taşıt sayılan) tekerlekli sandalyeleri kullanan engelli ve hastalar hukuken "yaya" statüsündedir. Bu düzenlemenin pratik hukuki sonuçları şunlardır:

• Tekerlekli sandalye kullanıcıları, KTK'nın yayalar için öngördüğü yaya geçitlerini, kaldırımları ve öncelik haklarını aynen kullanırlar.
• Taşıt yolu üzerinde seyretmek zorunda kaldıklarında, araç sürücüleri onlara karşı yaya önceliği kurallarına göre (KTK m. 74 ve m. 77) hareket etmekle yükümlüdür. Tekerlekli sandalyeye çarpan araç sürücüsü "bu bir araçtı, yaya değildi" diyerek yaya korumasından kaçınamaz.

3. Beyaz Baston (White Cane) Kuralı ve Görme Engelli Önceliği (77/b)

Görme engelli bireylerin bağımsız hareket etmelerinin yasal simgesi olan "Beyaz Baston", trafik hukukunda mutlak bir durma emri niteliğindedir:

• Yavaşlama ve Durma Zorunluluğu: Taşıt yolu üzerinde elinde beyaz bastonuyla veya rehber köpeğiyle ilerlemeye çalışan, karşıya geçmek isteyen görme engelli bir yaya görüldüğü anda, yaya geçidi olup olmadığına bakılmaksızın tüm sürücülerin derhal yavaşlaması, gerekiyorsa tamamen durması ve yayanın geçişine yardımcı olması zorunludur.
• Asli Kusur ve Bilinçli Taksir: Beyaz bastonunu havaya kaldırarak veya yolda kullanarak ilerleyen bir görme engelliye çarpan araç sürücüsü, KTK m. 77/b'yi ihlal ettiği için kazada Asli ve Tam Kusurlu (%100) sayılır. Ceza hukukunda ise sürücünün bu eylemi, mutlak koruma altındaki engellinin varlığını öngörüp dikkat etmemesi sebebiyle doğrudan TCK m. 22/3 uyarınca "Bilinçli Taksir" kapsamında değerlendirilir ve hapis cezası artırılır.

4. Yetkili Yönetimindeki Yürüyüş Kolları Arasından Geçme Yasağı (77/c)

Öğrenci kafileleri, askeri birlik yürüyüş kolları, resmi tören veya cenaze kortejleri gibi bir yetkili idaresinde düzenli olarak yürüyen toplulukların arasından araçla geçmek, bu kolları yarmak kesinlikle yasaktır. Bu yasağın amacı, toplu halde yürüyen kafilelerin bütünlüğünü korumak ve panik veya şerit daralması nedeniyle oluşabilecek kitlesel kazaları önlemektir. Kafile arasından geçmeye çalışarak kazaya yol açan sürücüler asli kusurlu addedilir.

5. Pratik Örnek Olay ve Hukuki Analiz

Olay: Görme engelli yaya (G), elinde özel kırmızı-beyaz şeritli "Beyaz Baston"u ile yaya geçidi bulunmayan ancak 100 metre yakınında da geçit olmayan iki yönlü bir cadde kenarında karşıya geçmek için beklemektedir. Bastonunu öne doğru uzatarak yola adım atmıştır. O sırada caddede seyretmekte olan otomobil sürücüsü (S), yayanın görme engelli olduğunu ve elindeki beyaz bastonu fark etmesine rağmen, "yayanın yaya geçidinde olmadığını" ileri sürerek hızını düşürmemiş ve korna çalarak geçmek istemiştir. Sürücü (S)'nin kornasından ürken ve yönünü şaşıran yaya (G), yolda duraksamış, (S) ise fren yapmasına rağmen duramayarak (G)'ye çarpmış ve ağır yaralanmasına neden olmuştur.

Hukuki Analiz:

1. Maddi Yasa İhlali: Kaza yerinde yaya geçidi olmaması, görme engelli yayanın korumasını ortadan kaldırmaz. KTK m. 77/b gereğince, beyaz baston taşıyan bir görme engellinin taşıt yolunda bulunması halinde, yaya geçidi aranmaksızın tüm sürücülerin yavaşlaması ve gerekiyorsa durması zorunludur. Sürücü (S) bu emredici kuralı açıkça ihlal etmiştir.
2. Kusur Dağılımı: Görme engelli yaya (G)'nin elinde beyaz baston olması sürücüler için mutlak dikkat ihbarıdır. (G)'nin karşıya geçmek için yola çıkmasında herhangi bir kusur bulunmamaktadır. Otomobil sürücüsü (S), durmak yerine korna çalarak engelliyi ürkütmüş ve kazaya doğrudan sebebiyet vermiştir. Bilirkişi raporunda sürücü (S) Asli ve Tam Kusurlu (%100) sayılacaktır.
3. Cezai Sorumluluk: Sürücü (S) hakkında TCK m. 89 uyarınca taksirle yaralama davası açılacaktır. Beyaz bastonun varlığına rağmen durulmaması eylemi, sürücünün öngördüğü tehlikeli neticeyi umursamadığını gösterdiğinden TCK m. 22/3 uyarınca "Bilinçli Taksir" kapsamında ceza artırımına yol açacaktır.
4. Tazminat Dinamikleri: Görme engelli (G), maddi ve manevi zararlarını sürücü (S)'den ve sigorta şirketinden müteselsilen talep edebilir. Kusur tamamen sürücüde olduğundan, tazminat indirim yapılmaksızın ödenecektir.

Metodolojik Not

Bu akademik yorum ve analiz; tekerlekli sandalye kullanıcılarının yaya statüsünün hukuki sonuçlarını, "Beyaz Baston" kuralının görme engellilere sağladığı mutlak durma önceliği rejimini, yürüyüş kollarını yarma yasağının kamu düzeni boyutunu ve bu kuralların ihlali durumundaki ceza hukuku bilinçli taksir artırımı ile haksız fiil tam kusur mekanizmalarını Av. Fethi Güzel'in anayasa hukuku, bedensel zararların tazmini ve sigorta rücu uyuşmazlıklarındaki üstün uzmanlığıyla ele almaktadır.