Karayolları Trafik Kanunu Madde 75 ve 76

1. Okul Taşıtlarının "DUR" İşareti Rejimi ve Çocuk Güvenliğinin Hukuki Önceliği

Karayolları Trafik Kanunu’nun 75. maddesi; karayollarındaki en hassas yol kullanıcıları olan öğrencilerin okul servislerine biniş ve iniş güvenliğini sağlamaya yönelik emredici kuralları tanzim eder. Okul taşıtlarının (servislerinin) arkasında bulunan ve yasal standartlara uygun kırmızı "DUR" ışıklı levhasının yanması, akan trafiği tamamen durduran mutlak bir idari komuttur.

Bu komut aktifken, okul taşıtının arkasından gelen veya karşı yönden yaklaşan (bölünmemiş yollarda) tüm araçların tamamen durması yasal zorunluluktur. Duran okul taşıtının yanından hızla geçmek veya sollamak kesinlikle yasaktır. "DUR" işaretinin sadece çocukların fiilen indiği veya bindiği anlarda yakılması zorunlu olup; sürüş esnasında veya boş araçta yakılması yasaklanmıştır.

2. Servis Şoförü ve Rehber Personelin (Servis Ablası/Ağabeyi) Özen ve Gözetim Yükümlülüğü

Okul Servis Araçları Yönetmeliği uyarınca, servis şoförü ile rehber personelin (rehber öğretmenin) öğrencilerin güvenliği konusunda ortak ve ağırlaştırılmış bir özen ve gözetim yükümlülüğü bulunmaktadır:

• Akdi ve Haksız Fiil Sorumluluğu (TBK m. 49 / m. 112): Servis taşımacılığı bir taşıma sözleşmesidir. Rehber personel, çocukların araca emniyetle binmesini, emniyet kemerlerinin takılmasını sağlamak ve özellikle araçtan indikten sonra yolun karşısına güvenle geçmelerine fiziken refakat etmekle yükümlüdür.
• Rehber Personel Kusuru: Servisten inen çocuğun elinden tutarak karşıya geçirmeyen ve çocuğun yola fırlayarak başka bir aracın altında kalmasına neden olan rehber personel ile şoför, kazada Asli Kusurlu kabul edilir. Sürücü ve taşımacı firma, yardımcı kişinin kusurundan dolayı TBK m. 66 ve m. 116 kapsamında kusursuz olarak müteselsilen sorumludur.

3. Demiryolu Hemzemin Geçitleri (Madde 76) ve Trenin Mutlak Geçiş Üstünlüğü

KTK'nın 76. maddesi, karayolu ile demiryolunun aynı seviyede kesiştiği yüksek riskli **"Hemzemin Geçitler"**deki geçiş disiplinini düzenler. Demiryolu araçlarının (tren, tramvay, lokomotif) ağırlıkları ve fren mesafelerinin uzunluğu (yüzlerce metre) göz önüne alındığında, karayolu araçlarına karşı mutlak ve tartışmasız geçiş üstünlüğü bulunmaktadır.

• Kontrollü Geçitler (76/a): Işıklı/sesli dur talimatı varken veya bariyerler kapatılmaktayken/kapatılmışken hemzemin geçide girmek kesinlikle yasaktır. Bariyerin altından geçmeye çalışmak veya zikzak çizerek rayların üzerine çıkmak ağır bir yasa ihlalidir.
• Kontrolsüz Geçitler (76/b): Bariyer veya ışık bulunmayan demiryolu geçitlerinde sürücülerin geçide girmeden önce tamamen durmaları, rayları her iki yönden çıplak gözle kontrol edip tren yaklaşmadığından emin olduktan sonra geçmeleri zorunludur. Durmadan "nasılsa tren yoktur" diyerek raylara dalmak asli kusurdur.

4. Hemzemin Geçit Kazalarında Kusur Dağılımı ve Devlet Demiryollarının (TCDD) Tazminat Sorumluluğu

• Sürücünün Tam Kusuru: Bariyer kapatılmışken veya uyarı sesi çalarken raylara giren ve trenin çarpmasıyla sonuçlanan kazalarda, araç sürücüsü Asli ve Tam Kusurlu (%100) sayılır. Kazada vefat eden sürücünün mirasçıları trendeki hasarlardan ve trenin gecikmesinden kaynaklanan ticari zararlardan ötürü TCDD'ye karşı tazminat sorumluluğu ile karşı karşıya kalırlar (mirasın reddi davası açılmamışsa).
• Sinyalizasyon Arızası ve İdari Hizmet Kusuru: Hemzemin geçitteki bariyerlerin teknik bir arıza nedeniyle açık kalması veya ışıkların yanmaması durumunda; geçide giren araca trenin çarpması halinde TCDD (idare) ağır "Hizmet Kusuru" gerekçesiyle tazminattan sorumlu tutulur. Ancak bu durumda dahi, Yargıtay sürücünün kontrolsüz geçitler gibi davranarak rayları gözle kontrol etmesi gerektiğini belirterek sürücüye de belli oranda tali kusur atfedebilmektedir.

5. Pratik Örnek Olay ve Hukuki Analiz

Olay: Okul servis şoförü (Ş), okul çıkışında öğrencileri evlerine bırakırken, ilkokul öğrencisi (Ö)'yü evinin bulunduğu caddenin karşısında indirmiştir. Servis şoförü (Ş), aracın arkasındaki "DUR" işaretini yakmış, ancak servis rehber personeli (R) araçtan inip çocuk (Ö)'yü karşıya geçirmek yerine koltuğunda oturmaya devam etmiştir. Servisten inen 7 yaşındaki (Ö), tek başına yolun karşısına geçmek için koştuğu sırada, duran okul taşıtının arkasından gelen ve "DUR" lambasına uymayarak yavaşlamadan servisi sollayan sürücü (S) idaresindeki otomobilin çarpması sonucu ağır yaralanmıştır.

Hukuki Analiz:

1. Sürücü (S)'nin Kusuru: Sürücü (S), okul taşıtının "DUR" işaretini yakmış olmasına rağmen KTK m. 75 uyarınca durmamış ve servisin yanından hızla geçerek çocuğa çarpmıştır. Bu eylem ağır bir yasa ihlalidir. Sürücü (S) kazada Asli Kusurludur (%50 oranında).
2. Rehber Personel (R) ve Şoför (Ş)'nin Kusuru: Okul Servis Araçları Yönetmeliği uyarınca rehber personel (R), küçük yaştaki öğrenciyi araçtan indirip yolun karşısına güvenle geçirmekle yükümlüdür. Bu gözetim yükümlülüğünü ihlal eden (R) ve şoför (Ş) kazanın oluşumunda Asli Kusurlu (%50 oranında) sayılacaktır. Servis şirketi de TBK m. 66 uyarınca müştereken ve müteselsilen sorumludur.
3. Tazminat Dinamikleri: Yaralanan (Ö)'nün ailesi, maddi ve manevi tazminat davasını hem çarpan sürücü (S)'ye hem de okul servisi işleticisine ve onların sigorta şirketlerine karşı müteselsilen açabilir. Sürücü (S)'nin ZMMS sigortacısı, yasal "DUR" lambasını ihlal etmesini ağır ihmal sayarak ödediği tazminatı (S)'ye rücu edebilir.

Metodolojik Not

Bu akademik yorum ve analiz; okul servislerinin "DUR" levhası yaptırımının çocuk hakları ve trafik hukuku boyutunu, servis şoförü ve rehber personelin TBK m. 66/116 kapsamındaki özen ve gözetim yükümlülüklerini, demiryolu hemzemin geçitlerinde trenin mutlak geçiş önceliği kurallarını, bariyer ihlallerinin haksız fiil kusur dağılımları ve TCDD'nin sinyalizasyon hatalarından doğan idari hizmet kusuru sorumluluğunu Av. Fethi Güzel'in kamu hukuku, tazminat davaları ve sigorta rücu uyuşmazlıklarındaki üstün uzmanlığıyla ele almaktadır.