Karayolları Trafik Kanunu Madde 68

1. Yaya Hakları ve Trafik Hukukundaki Çift Yönlü Güvenlik Dengesi

Karayolları Trafik Kanunu’nun 68. maddesi, trafikteki en korumasız ve zayıf halka olan yayaların uymakla yükümlü olduğu yasal kuralları tanzim eder. Trafik hukuku, motorlu araçların yarattığı yüksek risk karşısında yayaları öncelikli olarak korumayı hedefler (örn: KTK m. 74 yaya önceliği).

Ancak bu mutlak koruma, yayaların karayolunda tamamen kuralsız ve sorumsuz hareket edebileceği anlamına gelmez. Madde 68, yayaların da "Trafik Güvenliğine Katkı Sağlama ve Özen Gösterme Ödevi" altında olduğunu teyit eder. Yayaların bu kuralları ihlal etmesi, uğradıkları bedensel zararlarda tazminat miktarlarını düşüren veya tamamen ortadan kaldıran en asli savunma argümanıdır.

2. Kaldırımsız Yollarda Sol Kenardan Yürüme Zorunluluğu (68/a-3)

Yaya yolu ve banketi bulunmayan gelişli-gidişli karayollarında yayaların taşıt yolunun SOL kenarından yürümeleri yasal zorunluluktur. Bu kuralın teknik ve fiziksel gerekçesi hayati önemdedir:

• Cepheden Görüş: Sol kenardan yürüyen yaya, karşı yönden (kendi üzerine doğru) gelen araçları doğrudan cepheden görür ve tehlike anında bankete kaçma şansına sahip olur.
• Kusurluluk: Sağ kenardan yürüyen yaya ise arkasından yaklaşan araçlara karşı tamamen kördür. Bu nedenle, yaya yolu olmayan yolda sağ kenardan yürürken arkadan araç çarpması sonucu yaralanan yaya, KTK m. 68/a-3 ihlali nedeniyle Asli/Tali Kusurlu kabul edilir ve tazminatından TBK m. 52 kapsamında ciddi oranda müterafık kusur indirimi yapılır.

3. Karşıdan Karşıya Geçişlerde "100 Metre Kuralı" ve İhlal Sınırları

Maddenin (b) bendi, yayaların taşıt yolunun karşısına geçerken uyması gereken coğrafi sınırları belirlemiştir:

• Geçit ve Kavşak Kullanım Ödevi: Yayalar, karşıya geçişlerde yaya geçidi, üst/alt geçit veya kavşak alanlarını kullanmak zorundadırlar.
• 100 Metre İstisnası: Yaya, ancak 100 metre yakınında herhangi bir geçit veya kavşak bulunmuyorsa, taşıt trafiğini tehlikeye sokmamak, yolu kontrol etmek ve en kısa doğrultuda (dik açıyla) ve en kısa zamanda geçmek kaydıyla taşıt yolundan karşıya geçebilir.
• Yasak Alandan Geçiş (Fırlama): 100 metreden daha yakın bir mesafede yaya üst geçidi veya yaya geçidi varken, yayaların otoyoldan veya bölünmüş yoldan aniden yola fırlayarak karşıya geçmeye çalışmaları ağır bir yasa ihlalidir. Bu durumda meydana gelen kazalarda yaya Asli ve Baskın Kusurlu (%75 ila %100) kabul edilir. Yargıtay, üst geçit yakınındaki kaza noktalarında yayanın üst geçidi kullanmamasını "ağır kusur" saymakta ve araç sürücüsünün tehlike sorumluluğunu (illiyet bağı kesildiği için) bertaraf etmektedir.

4. Tazminat Hukukundaki Yansımaları ve Sürücünün Sorumluluk Sınırı

• İlliyet Bağının Kesilmesi: KTK m. 85 uyarınca araç işleteninin sorumluluğu kusursuz tehlike sorumluluğudur. İşleten, kazanın meydana gelmesinde kendi kusuru olmadığını ispat etse bile sorumluluktan kurtulamaz. Ancak, "zarar görenin (yayanın) ağır kusuru" illiyet bağını kesen sebeplerden biridir. Yayanın otoyolda refüjü aşıp bariyerlerin üzerinden yola fırlaması durumunda, yayanın ağır kusuru nedeniyle illiyet bağı kesilir ve sürücü/işleten tazminat ödemekten tamamen kurtulur.
• Müterafık Kusur (TBK m. 52): Kazada sürücünün de hız veya dikkat hatası varsa (tali kusur), yayanın geçit dışı geçiş ihlali (KTK m. 68/b) nedeniyle tazminatından kusur oranına göre indirim yapılır.

5. Pratik Örnek Olay ve Hukuki Analiz

Olay: Şehir içi bölünmüş çift yönlü bir caddede, kaza noktasının 40 metre ilerisinde modern bir yaya üst geçidi bulunmasına rağmen, yaya (Y) üst geçidi kullanmamış ve orta refüjdeki yeşillikleri aşarak caddeden karşıya geçmek üzere yola aniden adım atmıştır. O sırada caddede 60 km/s hızla (hız limiti 50 km/s) seyretmekte olan otomobil sürücüsü (O), yola fırlayan (Y)'yi son anda fark ederek fren yapmış ancak duramayarak çarpmıştır. Kazada yaya (Y) ağır yaralanmıştır.

Hukuki Analiz:

1. Yaya (Y)'nin Kusur Durumu: Kaza noktasının 100 metreden çok daha yakınında (40 m) yaya üst geçidi bulunmaktadır. Yaya (Y), KTK m. 68/b uyarınca bu üst geçidi kullanmak zorunda olmasına rağmen caddeden aniden yola fırlamıştır. Yayanın bu eylemi ağır bir kural ihlalidir. Bilirkişi raporunda yaya (Y) Asli ve Ağır Kusurlu (%75 - %80 oranında) kabul edilecektir.
2. Sürücü (O)'nun Kusur Durumu: Otomobil sürücüsü (O), şehir içi hız limitini (50 km/s) aşarak 60 km/s hızla gittiği ve kavşak/geçit yaklaşımlarında KTK m. 52/a uyarınca hızını düşürmediği için kazanın oluşumunda Tali Kusurlu (%20 - %25 oranında) sayılacaktır.
3. Tazminat Dinamikleri: Yaralanan yaya (Y), otomobil sürücüsü (O) ve onun ZMMS sigortacısına karşı maddi ve manevi tazminat davası açabilir. Ancak mahkeme, (Y)'nin üst geçidi kullanmayarak yola fırlamış olmasını TBK m. 52 kapsamında ağır müterafık kusur sayarak belirlenecek tazminat tutarından %80 oranında indirim yapacaktır. Sürücü (O)'nun cezai yargılamasında da yayanın ağır kusuru cezanın asgari sınıra indirilmesinde veya ertelenmesinde ana etken olacaktır.

Metodolojik Not

Bu akademik yorum ve analiz; yayaların karayollarındaki yasal yürüyüş ve karşıya geçiş disiplinini, kaldırımı olmayan yollarda sol kenardan yürüme zorunluluğunun fiziksel-hukuki gerekçelerini, "100 Metre Kuralı" ve yaya üst geçitlerinin kullanılmamasının haksız fiil illiyet bağı üzerindeki kesici etkisini Av. Fethi Güzel'in tazminat hukuku, bedensel zararlar ve sigorta rücu uyuşmazlıklarındaki geniş birikimiyle analiz etmektedir.