← Önceki Madde [34]
[36] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

Muayeneye yetkili kuruluşlar

Madde 35 – (Değişik : 16/7/2004-5228/45 md.) Araçların muayeneleri Ulaştırma Bakanlığına ait muayene istasyonlarında veya bu Bakanlık tarafından işletme yetki belgesi ile yetki verilmesi halinde ise, yetki verilen gerçek veya tüzel kişilere ait muayene istasyonlarında yapılır. Yetki verilen gerçek veya tüzel kişiler, bu yetkilerini Ulaştırma Bakanlığının onayı ile alt işleticilere aynı standartları sağlamak koşulu ile devredebilirler. Bu devir, yetki verilen gerçek ve tüzel kişilerin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Bu istasyonların yönetmelikler doğrultusunda aranan nitelik ve şartlara uygunluğunun saptanması sonucunda işletme belgesi Ulaştırma Bakanlığı tarafından verilir.34 Muayene istasyonlarınca; otobüs, kamyon, çekici ve tanker için 100 milyon lira, otomobil, minibüs, kamyonet, özel amaçlı taşıt, arazi taşıtı, römork ve yarı römork için 75 milyon lira, traktör (römorklu-römorksuz) motosiklet, motorlu bisiklet için 40 milyon lira muayene ücreti (katma değer vergisi hariç) alınır. Bu maddede sayılanların dışındaki araçların hangi gruba gireceği Ulaştırma Bakanlığınca belirlenir. Bu ücretler ile bu maddede yer alan para cezaları, her takvim yılı başından geçerli olmak üzere, her yıl sonunda o yıl için Vergi Usul Kanunu hükümleri uyarınca tespit ve ilân olunan yeniden değerleme oranında artırılarak belirlenir. Bu suretle hesaplanan ücret tutarlarında 1.000.000 liranın altındaki tutarlar dikkate alınmaz. Muayene süresi geçirilen her ay için muayene ücreti, yetki verilen gerçek veya tüzelkişi ya da alt işleticiler tarafından, % 5 fazlası ile tahsil edilir. Ay kesirleri tam ay olarak Bu fıkranın birinci cümlesinde yer alan "Araçların muayeneleri" ibaresinden sonra gelmek üzere "Ulaştırma Bakanlığına ait muayene istasyonlarında veya bu Bakanlık tarafından işletme yetki belgesi ile yetki verilmesi halinde ise" ibaresi, ikinci cümlesinde yer alan "Yetki verilen gerçek veya tüzel kişiler, bu yetkilerini" ibaresinden sonra gelmek üzere "Ulaştırma Bakanlığının onayı ile" ibaresi, 3/7/2005 tarihli ve 5398 sayılı Kanunun 20 inci maddesiyle eklenmiştir. 34

hesap edilir. Cumhurbaşkanı, uygulanmakta olan muayene ücretlerini her beş yılda bir % 20'ye kadar artırmaya veya eksiltmeye yetkilidir.35 Yetki verilen gerçek veya tüzel kişilerce bir ay içinde muayene ücreti olarak doğrudan elde edilen hasılat ile yetki devrettikleri alt işleticilerce muayene ücreti olarak elde edilen hasılat tutarı toplamının (katma değer vergisi hariç) ilk üç yıl % 30'u, sonraki yedi yıl % 40'ı, daha sonraki on yıl % 50'si ile % 5 oranında fazla tahsil edilen tutarın tamamı Hazine payı olarak, izleyen ayın yedinci günü akşamına kadar, yetki verilen gerçek veya tüzel kişi tarafından, yıllık gelir veya kurumlar vergisi yönünden bağlı olduğu vergi dairesine şekli ve içeriği Maliye Bakanlığınca belirlenen bir bildirim ile birlikte ödenir. Bu madde gereğince ödenmesi gereken Hazine payını süresinde ödemeyen ya da eksik ödeyen yetki verilen gerçek veya tüzel kişilerden, söz konusu tutarlar 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre ilgili vergi dairesince tahsil edilir. Muayene edilen araç sayısı ve muayene ücretinin eksik bildirilmesi veya hiç bildirilmemesi nedeniyle süresinde ödenmeyen Hazine payı, ödenmesi gerektiği tarihten itibaren aynı Kanunun 51 inci maddesine göre uygulanacak gecikme zammı ile birlikte tahsil edilir. Ayrıca, eksik bildirilen veya hiç bildirilmeyen muayene ücretine ilişkin Hazine payının üç katı tutarında idarî para cezası uygulanır. Söz konusu ceza tutarı ilgilisine yapılacak tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde ödenir. Para cezasına dava açılması tahsilatı durdurmaz. Askeri araçlarla, raylı sistemle çalışan veya iş makinesi türünden araçların muayeneleri yönetmelikte belirlenen esaslara göre tescilini yapan kuruluşlarca yapılır. (Ek cümle: 2/1/2017-KHK-680/57 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7072/56 md.) Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığına ait taşıtların muayeneleri ilgisine göre Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı tarafından yapılır. (Ek cümle: 15/8/2017-KHK-694/59 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7078/55 md.) Milli İstihbarat Teşkilatı Müsteşarlığına ait taşıtların muayeneleri Milli İstihbarat Teşkilatı Müsteşarlığı tarafından yapılabileceği gibi anılan Müsteşarlık tarafından talep edilmesi durumunda Milli Savunma Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü veya Jandarma Genel Komutanlığı tarafından da yapılabilir. Muayene istasyonlarında bulunacak makine, araç, gereç ile personelin nitelikleri, işletme, çalışma ve denetleme usulleri ve işletme belgesi ile diğer şartlar ve esaslar Ulaştırma Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikte gösterilir. Ulaştırma Bakanlığı tarafından işletme belgesi ile yetki verildiği halde, yönetmelikte belirtilen işletme şartlarına uymayan ve muayeneleri gerektiği şekilde yapmayan gerçek ve tüzel kişilere ilk seferinde bu istasyon için üçmilyar lira para cezası ile onbeş gün eksikliklerini düzeltme müddeti verilir. İkinci tekrarında aynı istasyon için beşmilyar lira para cezası ile onbeş gün eksikliklerini düzeltme müddeti verilir. Bir yıl içerisinde üçüncü tekrarında onmilyar lira para cezası verilir ve bu istasyonun işletme belgesi iptal edilir. Bu 2/7/2018 tarihli ve 703 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 188 inci maddesiyle bu fıkrada yer alan “Bakanlar Kurulu” ibaresi “Cumhurbaşkanı” şeklinde değiştirilmiştir. 35

para cezaları ilgilisine tebliğ edildiği tarihten itibaren onbeş gün içinde işletmecinin gelir veya kurumlar vergisi yönünden bağlı olduğu vergi dairesine ödenir, süresinde ödenmeyen tutarlar 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre tahsil edilir. Para cezasına dava açılması tahsilatı durdurmaz. Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından yürütülmekte olan Araç Muayene İstasyonları/ Hizmetinin özelleştirilmesinde değer tespit işlemleri indirgenmiş nakit akımları (net bugünkü değer) yöntemine göre yürütülür.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Muayene Hizmetinin Hukuki Niteliği, İmtiyaz Devri ve TÜVTÜRK Modeli

Karayolları Trafik Kanunu’nun 35. maddesi, karayolu can ve mal güvenliğini doğrudan ilgilendiren araç teknik denetim yetkisinin kamusal niteliğini, idari teşkilat yapısını ve bu kamu hizmetinin özel hukuk süjelerine gördürülmesi rejimini düzenler. Araçların teknik şartlara uygunluğunun periyodik denetimi, devletin egemenlik yetkisinden kaynaklanan, kamu düzeni ve güvenliğiyle doğrudan ilgili asli bir **"Kamu Hizmeti"**dir.

Yasa koyucu, 5228 ve 5398 sayılı Kanunlarla yaptığı değişikliklerle, bu kamu hizmetinin bizzat Ulaştırma Bakanlığı (güncel adıyla Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı) tarafından yürütülmesi kuralının yanına, bu hizmetin "İşletme Yetki Belgesi" verilmek suretiyle özel hukuk tüzel kişilerine devredilmesine olanak tanıyan bir imtiyaz ve özelleştirme modeli eklemiştir. Nitekim Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından yürütülen ihale süreci sonucunda, Türkiye genelindeki tüm araç muayene hizmeti tek elden TÜVTÜRK konsorsiyumuna devredilmiştir.

Bu idari modelin temel hukuki özellikleri şunlardır:

  • Tekel Yetkisi ve Standardizasyon: Kamu hizmetinin bütüncül ve standart bir şekilde yürütülmesi amacıyla coğrafi ve teknik tekel yetkisi verilmiştir. Rekabet hukuku açısından bu durum, tekel gücünün kötüye kullanılmaması ve sıkı bir idari denetim altında tutulması şartıyla anayasal kamu yararına uygun bulunmuştur.
  • Alt İşleticiye Devir ve Müteselsil Sorumluluk: İmtiyaz sahibi kuruluş, Bakanlık onayıyla bu istasyonları alt işleticilere (sub-franchise/alt yüklenici) devredebilir. Ancak yasa, "Bu devir, yetki verilen gerçek ve tüzel kişilerin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz" diyerek, ana imtiyaz sahibinin alt işleticilerin eylemlerinden ötürü idari, cezai ve hukuki yönlerden müştereken ve müteselsilen sorumlu olacağını amir hükme bağlamıştır.

2. Mali Rejim: Muayene Ücretlerinin Hukuki Niteliği, Yeniden Değerleme ve Hazine Payı

Madde 35, muayene hizmetinin finansmanını ve bu hizmetten devlete aktarılacak gelir payını son derece katı bir mali disiplin içinde düzenlemiştir:

  • Ücretlerin Hukuki Niteliği: Muayene ücretleri, idare hukuku anlamında bir vergi veya harç olmayıp, kamusal bir hizmetten yararlanmanın karşılığı olarak ödenen bir **"Katılma Payı / Kamu Hizmeti Ücreti"**dir. Bu ücretlerin tabanı kanunda belirlenmiş olup, her yıl sonu Vergi Usul Kanunu uyarınca ilan edilen Yeniden Değerleme Oranında (YDO) kendiliğinden artırılır. Cumhurbaşkanı'na bu ücretleri her 5 yılda bir %20 oranında artırma veya eksiltme yetkisi verilerek esneklik sağlanmıştır.
  • Gecikme Zammı ve Ceza Rejimi (%5 Kuralı): Muayenesini süresinde yaptırmayan araç sahiplerinden, gecikilen her ay için ücretin %5 fazlası tahsil edilir. Bu %5'lik fazlalık, cezai şart niteliğinde olup, toplanan tutarın tamamı hiçbir kesintiye uğramaksızın Hazine'ye aktarılır.
  • Hasılat Paylaşımı ve Kademeli Hazine Payı: Yetkilendirilmiş kuruluşun doğrudan veya alt işleticiler vasıtasıyla elde ettiği KDV hariç toplam hasılatın ilk 3 yıl %30'u, sonraki 7 yıl %40'ı, daha sonraki 10 yıl %50'si Hazine Payı olarak devlete aktarılır. Bu paylaşım modeli, kamu malvarlığının ve hizmet imtiyazının devrinden kamu yararına yüksek bir finansal getiri sağlama amacına matuftur.
  • Sıkı Amme Alacağı Takibi ve 3 Kat İdari Para Cezası: Süresinde ödenmeyen Hazine Payı, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun uyarınca takip ve tahsil edilir. Eksik bildirim halinde ödenmeyen Hazine Payının üç katı tutarında idari para cezası uygulanması, devletin mali çıkarlarını korumak için öngörülmüş son derece caydırıcı bir vergi hukuku yaptırımıdır.

3. Muayene İstasyonlarının Hukuki Sorumluluğu: Tazminat ve Hizmet Kusuru

En kritik hukuki mesele, araç muayene istasyonlarının hatalı veya eksik denetimler sebebiyle üçüncü kişilere verdikleri zararlardan doğan tazminat sorumluluğudur.

  • Sözleşmesel ve Haksız Fiil Sorumluluğu (TBK m. 49 ve 112): Araç muayene istasyonunda yapılan işlem, araç sahibi ile istasyon işleticisi arasında kurulan bir teknik denetim hizmet sözleşmesidir. İstasyon görevlisinin gözden kaçırdığı, muayene standartlarında bakılması zorunlu olan asli bir teknik kusur (örn: fren hortumlarındaki derin yırtık, rot başlarındaki aşırı boşluk, lastik tabanındaki tehlikeli yarıklar) sebebiyle araç muayeneden "Kusursuz" veya "Hafif Kusurlu" olarak geçirilmiş ve bu kusur nedeniyle kaza meydana gelmişse; istasyon işleticisi, TBK m. 112 (gereği gibi ifa etmeme) ve TBK m. 49 (haksız fiil sorumluluğu) kapsamında ağır tazminat sorumluluğu ile karşı karşıya kalır.
  • Organizasyon Sorumluluğu ve İstihdam Edenin Kusursuz Sorumluluğu (TBK m. 66): İstasyon işleticisi, muayene teknisyenlerinin eylemlerinden ötürü TBK m. 66 uyarınca istihdam eden sıfatıyla kusursuz sorumludur. Teknisyenin tecrübesizliği, dalgınlığı veya rüşvet/iltimas ilişkisi gibi nedenlerle tehlikeli bir aracın trafiğe salınmasının faturası doğrudan muayene şirketine kesilir.
  • İdarenin Hizmet Kusuru ve Rücu Dinamikleri: Hizmetin denetimi ve yetkilendirmesi Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı'nda olduğundan, bu istasyonların ağır denetim eksikliği sebebiyle meydana gelen kazalarda devlete karşı da "Hizmet Kusuru" gerekçesiyle idari yargıda tazminat davası açılabilir. Devlet, ödediği tazminatı kusurlu özel işleticiye rücu eder.

4. İdari Denetim, Yaptırım Rejimi ve İptal Süreçleri

Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, yetkilendirdiği istasyonların teknik, idari ve etik standartlara uyup uymadığını sürekli denetlemekle yükümlüdür. Yönetmeliğe aykırılık halinde kanun kademeli bir yaptırım merdiveni öngörmüştür:

  1. Birinci Tespit: İdari para cezası (güncellenen YDO tutarı üzerinden) ve eksikliklerin giderilmesi için 15 günlük kesin süre.
  2. İkinci Tespit (Tekrar halinde): Daha yüksek idari para cezası ve yine 15 günlük düzeltme süresi.
  3. Üçüncü Tespit (Aynı yıl içinde üçüncü ihlal): En yüksek idari para cezası uygulanır ve "İstasyonun İşletme Belgesi İptal Edilir."

Kanun koyucu, mali kaynakların akışını ve idari otoritenin etkinliğini korumak amacıyla "Para cezasına dava açılması tahsilatı durdurmaz" kuralını getirmiştir. Bu kural, idari yargıdaki genel yürütmenin durdurulması mekanizmasını daraltan, kamu düzenini öncelikleyen istisnai bir usul normudur.

5. İstisnai Muayene Rejimleri (Askeri, Kolluk ve MİT Taşıtları)

Askeri araçlar, raylı sistemler, iş makineleri ile emniyet, jandarma, sahil güvenlik ve MİT'e ait taşıtlar sivil muayene rejiminden muaf tutulmuştur. Bu muafiyetin hukuki gerekçesi; ulusal güvenlik, askeri sırların korunması, operasyonel gizlilik ve bu özel araçların (örn: zırhlı personel taşıyıcılar, taktik araçlar) sivil muayene istasyonlarının teknik altyapısıyla ölçülemeyecek özel donanımlara sahip olmasıdır. Bu araçların muayeneleri, tescilini yapan kendi kurumları bünyesindeki askeri/kolluk mühendis ve teknisyenlerince, kendi iç mevzuatlarına göre icra edilir.

6. Pratik Örnek Olay

Olay: TÜVTÜRK alt işleticisi B tarafından işletilen bir muayene istasyonunda görevli teknisyen T, muayeneye gelen ağır vasıta çekiciye ait fren disklerindeki aşırı incelmeyi ve fren balatasının tamamen bittiğini görmesine rağmen, yoğun iş yükü nedeniyle aceleci davranarak veya hatır ilişkisi sebebiyle araca "Kusursuzdur, trafiğe çıkabilir" raporu düzenlemiştir. Çekici, muayeneden çıktıktan 3 gün sonra, frenlerinin patlaması nedeniyle kırmızı ışıkta bekleyen araçların arasına dalmış, 4 kişinin ölümüne ve 10 kişinin yaralanmasına yol açmıştır.

Hukuki Analiz:

  1. İşletenin ve Sürücünün Kusuru: Çekici işleteni (sahibi) KTK m. 85 uyarınca tehlike sorumluluğuna tabidir. Kazaya bozuk frenler neden olduğundan, işletenin ve sürücünün kusuru tam ve aslidir.
  2. Muayene Şirketinin Sorumluluğu: Hayatını kaybedenlerin yakınları ile yaralananlar, sadece çekici işletenine değil, aynı zamanda hatalı rapor düzenleyen muayene şirketi (TÜVTÜRK) ve alt işletici B'ye karşı da müştereken ve müteselsilen tazminat davası açabilirler. Muayene şirketi, TBK m. 112 (hizmet sözleşmesine aykırılık) ve TBK m. 66 (yardımcı kişinin kusuru) kapsamında zarardan doğrudan ve müteselsilen sorumlu tutulur. Mahkemece yaptırılacak bilirkişi incelemesinde, muayeneden 3 gün sonra meydana gelen fren patlamasında muayene istasyonuna ciddi bir kusur payı (%30 - %40 oranında) yüklenecektir.
  3. Rücu ve Ceza Davası: Muayene şirketi, ödemek zorunda kaldığı tazminatı kusurlu personeli T'ye rücu edebilir. Teknisyen T ve istasyon müdürleri hakkında ise, görevi ihmal suretiyle ölüme sebebiyet verme (TCK m. 85) kapsamında ceza davası açılacaktır.

Metodolojik Not

Bu akademik yorum ve analiz; araç muayene kamu hizmetinin imtiyaz devri (TÜVTÜRK) modelini, alt işleticiler ile ana şirketin müteselsil sorumluluk sınırlarını, yeniden değerleme oranı (YDO) ve Hazine Payı paylaşım mali rejimini, denetim eksikliği ve hatalı muayene raporu düzenlenmesi halinde istasyon işleticisinin TBK m. 66 (adam çalıştıranın sorumluluğu) ve TBK m. 112 (sözleşmeye aykırılık) kapsamındaki ağır hukuki sorumluluğunu Av. Fethi Güzel'in kamu hukuku, sözleşmeler hukuku ve sigorta rücu uyuşmazlıklarındaki derin teorik ve pratik uzmanlığıyla ele almaktadır.

← Önceki Madde [34]
[36] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.