1. Sorumluluk Hukukunda Motorsuz Taşıt ve Moped Rejimi: Kusur Sorumluluğuna Dönüş
Karayolları Trafik Kanunu’nun 103. maddesi, karayolunda seyreden ancak "motorlu araç" tehlike potansiyeline sahip olmayan motorsuz taşıtlar (bisikletler, at arabaları, el arabaları) ile motorlu bisikletlerin (mopedler, e-bisikletler ve güncel mikromobilite araçları olan e-skuterlerin) sürücülerinin hukuki sorumluluk rejimini belirler.
Kanun koyucu, bu araçların karayolundaki işletme tehlikesini ağır vasıta veya otomobillere göre çok daha hafif bulduğundan, bunların sebep olduğu kazalarda KTK m. 85'teki "Kusursuz Tehlike Sorumluluğunu" uygulamamıştır. Madde 103 uyarınca sorumluluk doğrudan "Genel Hükümlere" (Türk Borçlar Kanunu m. 49) tabidir. Bu da sorumluluğun temelinin "Kusur Sorumluluğu" (fault-based liability) olduğu anlamına gelir.
2. İspat Yükü Farklılıkları ve ZMMS Muafiyetinin Hukuki Sonuçları
Moped ve motorsuz taşıt kazalarında sorumluluk TBK m. 49 haksız fiil kurallarına göre belirlendiğinden:
- İspat Yükü Zarar Görendedir: Mağdur, kazada bisiklet veya moped sürücüsünün kusurlu olduğunu, kendisine zarar verdiğini ve kaza ile zarar arasında illiyet bağı bulunduğunu bizzat ispatlamak zorundadır (KTK m. 85'te ise işleten kusursuzluğunu ispat etmek zorundaydı).
- ZMMS Zorunluluğu Yoktur: KTK m. 103 kapsamındaki araçların (bisiklet, moped, e-skuter) Zorunlu Trafik Sigortası (ZMMS) yaptırma yükümlülüğü yoktur. Bu muafiyet, pratik hukukta çok ciddi mağduriyetler yaratmaktadır. Bu araçların çarptığı yayalar, arkalarında devasa bir sigorta güvencesi bulamazlar; tazminatı doğrudan doğruya sürücünün şahsi mal varlığından tahsil etmek zorundadırlar.
3. Küçüklerin Sorumluluğu ve TMK m. 369 Aile Başkanının Sorumluluğu
Moped ve bisikletler genellikle reşit olmayan küçükler (18 yaş altı) tarafından kullanılmaktadır. Küçüklerin sebep olduğu ağır yaralamalı kazalarda şahsi mal varlıkları yetersiz kalacağından, zarar görenlerin başvuracağı en temel hukuki güvence Türk Medeni Kanunu’nun 369. maddesinde düzenlenen "Aile Başkanının Kusursuz Sorumluluğu" müessesesidir.
- Kurtuluş Kanıtı: Anne veya baba (aile başkanı), çocuğun gözetiminde gerekli özeni gösterdiğini ispat edemediği sürece, çocuğun bisiklet veya mopedle üçüncü kişilere verdiği zararlardan kusursuz olarak doğrudan ve şahsen sorumludur.
4. 7261 Sayılı Kanun ve Modern E-Skuter (Mikromobilite) Paylaşım Şirketlerinin Sorumluluğu
Günümüzde yaygınlaşan paylaşımlı e-skuter (Martı, Binbin vb.) sistemleri, KTK m. 103 kapsamında yer alan "motorlu bisiklet" statüsündedir. Bireysel kullanımda kusur sorumluluğu geçerli olsa da, bu araçları ticari olarak kiralayan paylaşım şirketleri, trafiğe sundukları araçların teknik bakımlarından (örn: fren patlaması, yazılımsal kilitlenme) ötürü TBK m. 71 (Tehlike Sorumluluğu) veya TBK m. 66 (Adam Çalıştıranın/İstihdam Edenin Sorumluluğu) kapsamında kusursuz ürün sorumluluğu rejimine tabi tutulurlar.
5. Pratik Örnek Olay ve Hukuki Analiz
Olay:
15 yaşındaki (A), babasının kendisine karne hediyesi olarak aldığı elektrikli bisiklet (moped) ile kaldırımda hızla giderken, kaldırımda yürüyen yaya (B)'ye çarpmış ve (B)'nin kalçasının kırılmasına yol açmıştır. Kazada (A) tamamen kusurludur. (B), hastane masrafları ve iş gücü kaybı için tazminat talep etmektedir. Kazaya karışan aracın sigortası (ZMMS) bulunmadığı için (B)'nin avukatı doğrudan Güvence Hesabına başvurmuş; ancak Güvence Hesabı talebi reddetmiştir. Bunun üzerine (B)'nin avukatı (A)'nın babası (C)'ye karşı dava açmıştır.
Hukuki Analiz:
- Güvence Hesabının Reddi: Güvence Hesabı yalnızca "sigorta yaptırma zorunluluğu olan araçların" sigortasızlığı halinde devreye girer. KTK m. 103 uyarınca motorlu bisikletlerin ZMMS yaptırma zorunluluğu olmadığından, Güvence Hesabının ret kararı yasaya uygundur.
- Sorumluluk Rejimi: (A)'nın fiili KTK m. 103 yollamasıyla TBK m. 49 kapsamında kusur sorumluluğuna tabidir. Kaldırımda moped sürmek yasaktır ve (A) %100 kusurludur.
- Babanın Sorumluluğu: (A) 15 yaşında velayet altında bir küçük olduğundan, (B)'nin avukatı baba (C)'ye karşı TMK m. 369 uyarınca Aile Başkanının Kusursuz Sorumluluğu davası açabilir. Babasının "ben bisikleti aldım ama kaldırımda sürmemesini söylemiştim" savunması geçerli bir kurtuluş kanıtı teşkil etmez. Mahkeme, 15 yaşındaki çocuğa bu tehlikeli aracı tahsis eden ve denetim ödevini yerine getirmeyen baba (C)'yi (A) ile birlikte müteselsilen tazminata mahkum edecektir.
Metodolojik Not
Bu akademik yorum ve analiz; motorsuz taşıtların ve motorlu bisikletlerin (moped, e-skuter) karıştığı kazalardaki kusur sorumluluğu rejimini, ZMMS zorunluluğu bulunmamasının yarattığı hukuki sonuçları ve Güvence Hesabı muafiyetini, reşit olmayan sürücülerin kazalarında uygulanan TMK m. 369 Aile Başkanının Sorumluluğu ilkelerini ve ticari e-skuter firmalarının ürün sorumluluğu boyutlarını Av. Fethi Güzel'in mikromobilite hukuku, aile hukuku ve haksız fiil tazminat davaları alanındaki güncel içtihatları kapsayan üstün akademik birikimiyle analiz etmektedir.
1. Sorumluluk Hukukunda Motorsuz Taşıt ve Moped Rejimi: Kusur Sorumluluğuna Dönüş
Karayolları Trafik Kanunu’nun 103. maddesi, karayolunda seyreden ancak "motorlu araç" tehlike potansiyeline sahip olmayan motorsuz taşıtlar (bisikletler, at arabaları, el arabaları) ile motorlu bisikletlerin (mopedler, e-bisikletler ve güncel mikromobilite araçları olan e-skuterlerin) sürücülerinin hukuki sorumluluk rejimini belirler.
Kanun koyucu, bu araçların karayolundaki işletme tehlikesini ağır vasıta veya otomobillere göre çok daha hafif bulduğundan, bunların sebep olduğu kazalarda KTK m. 85'teki "Kusursuz Tehlike Sorumluluğunu" uygulamamıştır. Madde 103 uyarınca sorumluluk doğrudan "Genel Hükümlere" (Türk Borçlar Kanunu m. 49) tabidir. Bu da sorumluluğun temelinin "Kusur Sorumluluğu" (fault-based liability) olduğu anlamına gelir.
2. İspat Yükü Farklılıkları ve ZMMS Muafiyetinin Hukuki Sonuçları
Moped ve motorsuz taşıt kazalarında sorumluluk TBK m. 49 haksız fiil kurallarına göre belirlendiğinden:
3. Küçüklerin Sorumluluğu ve TMK m. 369 Aile Başkanının Sorumluluğu
Moped ve bisikletler genellikle reşit olmayan küçükler (18 yaş altı) tarafından kullanılmaktadır. Küçüklerin sebep olduğu ağır yaralamalı kazalarda şahsi mal varlıkları yetersiz kalacağından, zarar görenlerin başvuracağı en temel hukuki güvence Türk Medeni Kanunu’nun 369. maddesinde düzenlenen "Aile Başkanının Kusursuz Sorumluluğu" müessesesidir.
4. 7261 Sayılı Kanun ve Modern E-Skuter (Mikromobilite) Paylaşım Şirketlerinin Sorumluluğu
Günümüzde yaygınlaşan paylaşımlı e-skuter (Martı, Binbin vb.) sistemleri, KTK m. 103 kapsamında yer alan "motorlu bisiklet" statüsündedir. Bireysel kullanımda kusur sorumluluğu geçerli olsa da, bu araçları ticari olarak kiralayan paylaşım şirketleri, trafiğe sundukları araçların teknik bakımlarından (örn: fren patlaması, yazılımsal kilitlenme) ötürü TBK m. 71 (Tehlike Sorumluluğu) veya TBK m. 66 (Adam Çalıştıranın/İstihdam Edenin Sorumluluğu) kapsamında kusursuz ürün sorumluluğu rejimine tabi tutulurlar.
5. Pratik Örnek Olay ve Hukuki Analiz
Olay: 15 yaşındaki (A), babasının kendisine karne hediyesi olarak aldığı elektrikli bisiklet (moped) ile kaldırımda hızla giderken, kaldırımda yürüyen yaya (B)'ye çarpmış ve (B)'nin kalçasının kırılmasına yol açmıştır. Kazada (A) tamamen kusurludur. (B), hastane masrafları ve iş gücü kaybı için tazminat talep etmektedir. Kazaya karışan aracın sigortası (ZMMS) bulunmadığı için (B)'nin avukatı doğrudan Güvence Hesabına başvurmuş; ancak Güvence Hesabı talebi reddetmiştir. Bunun üzerine (B)'nin avukatı (A)'nın babası (C)'ye karşı dava açmıştır.
Hukuki Analiz:
Metodolojik Not
Bu akademik yorum ve analiz; motorsuz taşıtların ve motorlu bisikletlerin (moped, e-skuter) karıştığı kazalardaki kusur sorumluluğu rejimini, ZMMS zorunluluğu bulunmamasının yarattığı hukuki sonuçları ve Güvence Hesabı muafiyetini, reşit olmayan sürücülerin kazalarında uygulanan TMK m. 369 Aile Başkanının Sorumluluğu ilkelerini ve ticari e-skuter firmalarının ürün sorumluluğu boyutlarını Av. Fethi Güzel'in mikromobilite hukuku, aile hukuku ve haksız fiil tazminat davaları alanındaki güncel içtihatları kapsayan üstün akademik birikimiyle analiz etmektedir.