1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 9. maddesi, işyerlerinde uygulanacak İSG standartlarının ağırlığını, uzmanların lisans sınıflarını (A, B, C) ve idari para cezalarının katlarını belirleyen "sınıflandırma ve eşik" normudur. Madde, kanunun "İşveren ile Çalışanların Görev, Yetki ve Yükümlülükleri" başlıklı ikinci bölümünde yer almaktadır. Hükmün temel amacı (ratio legis), işyerlerinin taşıdığı fiili tehlike ve kaza potansiyeline göre nesnel, bilimsel ve adil bir sınıflandırma sistemi kurmak; bu yolla devletin ve işverenin İSG yatırımlarını en yüksek riskli alanlara odaklamasını sağlamaktır.
Tarihsel gelişim açısından m. 9, Türkiye'deki işyerlerinin uluslararası "NACE" (Avrupa Topluluğunda Ekonomik Faaliyetlerin İstatistiki Sınıflandırılması) kodlama sistemine entegre edilmesinin yasal zeminidir. Yasa koyucu, statik bir sınıflandırma yerine; sosyal tarafların (işçi, işveren, kamu temsilcileri) katıldığı esnek bir komisyon yapısı öngörmüş ve güncel tehlikelere göre tebliğlerin hızlıca güncellenmesini hedeflemiştir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Üç Temel Tehlike Sınıfı
Yasa ve ilgili tebliğ uyarınca işyerleri üç gruba ayrılır:
- Çok Tehlikeli (Very Hazardous): Maden ocakları, inşaat şantiyeleri, kimya tesisleri, tersaneler vb.
- Tehlikeli (Hazardous): Metal imalatı, gıda fabrikaları, oteller, diş klinikleri vb.
- Az Tehlikeli (Less Hazardous): Ofisler, eczaneler, perakende mağazaları, okullar vb.
2.2. Asıl İş Esası (m. 9/2)
Sınıflandırmanın kalbidir. Bir işyerinin tehlike sınıfı belirlenirken, orada yürütülen yardımcı veya ikincil işlere değil, işyerinin kuruluş amacını oluşturan "asıl işe" bakılır. Örneğin, büyük bir demir-çelik fabrikasının (çok tehlikeli) muhasebe departmanında çalışanlar veya yemekhanesindeki işçiler de fabrikanın asıl işi çok tehlikeli olduğu için yasal olarak "çok tehlikeli" sınıfta kabul edilir ve o düzeyde İSG korumasından yararlanır.
2.3. Sınıflandırma Komisyonu
Çalışma Bakanlığı İSG Genel Müdürü başkanlığında, ilgili bakanlıklar, işçi ve işveren konfederasyonları ile meslek odalarının (TOBB, TTB, TMMOB) katılımıyla oluşan, NACE kodlarını inceleyen ve revize eden kolektif komisyondur.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, 5510 sayılı Kanun (kısa vadeli sigorta kolları ve NACE kodları), 4857 sayılı İş Kanunu, 6331 sayılı Kanun m. 6 (görevlendirilecek uzman sınıfı), m. 26 (idari para cezalarının tehlike sınıfına göre katlanarak uygulanması) ve "İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği" ile doğrudan sistematik ilişki içindedir.
Özellikle, işverenin ödeyeceği idari para cezaları m. 9'a göre belirlenen tehlike sınıfına göre: tehlikeli işyerlerinde %50, çok tehlikeli işyerlerinde %100 oranında artırılarak (katlanarak) uygulanır (m. 26).
4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Danıştay ve Bölge İdare Mahkemelerinin yerleşik NACE kodu uyuşmazlığı kararlarına göre;
- NACE Kodunun Yanlış Tespiti: SGK kayıtlarında işyerinin NACE kodunun hatalı girilmesi veya asıl işin değişmesine rağmen eski kodun devam etmesi durumunda, kesilen idari para cezalarına karşı açılan davalarda mahkemeler fiili duruma bakmaktadır. Mahkeme, işyerinde yapılan fiili keşifle "asıl işin" ne olduğunu tespit etmekte ve tehlike sınıfını buna göre yargısal olarak tayin etmektedir.
- Alt İşverenin Sınıfı: Yargıtay ve Danıştay içtihatlarına göre; asıl işverenin işyerinde faaliyet gösteren bir alt işverenin (taşeronun) tehlike sınıfı, yaptığı işin niteliğine göre bağımsız belirlenir. Ancak alt işverenin yaptığı iş, asıl işverenin asıl işiyle tamamen bütünleşmişse, asıl işverenin tehlike sınıfına tabi olur.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): Bir holdingin yönetim merkezi olan gökdelende (az tehlikeli sınıf), şirketin kendi bünyesinde çalışan bir temizlik personeli (A), camları silerken düşerek vefat etmiştir. Çalışma Bakanlığı müfettişleri, holding binasının az tehlikeli olduğunu ancak "dış cephe temizlik işinin" çok tehlikeli sınıfa girdiğini belirterek, işverene çok tehlikeli sınıf üzerinden İSG uzmanı görevlendirmeme cezası kesmiştir. İşveren ise holdingin asıl işinin finansal yönetim (az tehlikeli) olduğunu savunmuştur.
Hukuki Analiz: M. 9/2 uyarınca tehlike sınıfı tespitinde "asıl iş" dikkate alınır. Holdingin asıl işi ofis yönetimi olup "az tehlikeli" sınıftadır. Temizlik işi yardımcı bir iştir ve yardımcı işler asıl işin sınıfını değiştiremez. Dolayısıyla holdingin genel tehlike sınıfı az tehlikelidir ve Bakanlığın çok tehlikeli sınıf üzerinden kestiği idari para cezası hukuka aykırıdır. Mahkeme cezayı iptal etmelidir. (Ancak iş kazasındaki kusur ve tazminat sorumluluğu genel gözetme borcu uyarınca en ağır seviyeden devam eder).
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (X) Gıda Ltd. Şti. un fabrikası (tehlikeli sınıf) işletmektedir. Ancak fabrika bünyesinde kurulu olan lojistik departmanı için SGK'ya ayrı bir işyeri sicil numarası alarak "lojistik ve depolama" (az tehlikeli) kodu tanımlatmıştır. İSG müfettişleri, lojistik biriminin fabrikadan fiziken ayrılmadığını, aynı avluda olduğunu ve fabrikanın ununu taşıdığını tespit ederek bu ayrımı geçersiz saymış ve tehlikeli sınıf kurallarının uygulanmasını istemiştir.
Hukuki Analiz: M. 9/2 uyarınca "nitelik yönünden bağlılık ve aynı yönetim altında örgütlenme" unsurları (işyeri tanımı m. 3/h) ve asıl iş esası dikkate alınır. Un fabrikasının lojistik birimi fabrikaya göbekten bağlı bir yardımcı iş niteliğindedir. Kağıt üzerinde ayrı sicil numarası alınması tehlike sınıfını bölerek İSG standartlarını düşürme (muvazaa) amaçlıdır. Müfettişlerin tespiti hukuka uygundur; işyeri bir bütün olarak "tehlikeli" sınıf kurallarına tabidir.
6. Pratik Uygulama Notları
- NACE Kodu İtirazı: İşverenler, işyerlerinde yapılan asıl işin değişmesi durumunda, NACE kodunun değiştirilmesi için SGK'ya yazılı başvuruda bulunabilirler. Red halinde Çalışma Bakanlığı bünyesindeki Tehlike Sınıfı Belirleme Komisyonu'na itiraz hakkı vardır.
- En Yüksek Tehlike Kuralı: Bir işyerinde birden fazla asıl işin (örneğin hem plastik üretimi hem de metal montajı) birlikte yapılması ve bunların ayrıştırılamaması halinde, en yüksek tehlike sınıfına sahip olan iş esas alınır.
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 9, İSG önlemlerini mantıksal ve ekonomik bir rasyonaliteye oturtan son derece pratik ve başarılı bir normdur. Doktrinde Süzek ve Çelik / Caniklioğlu / Canbolat tarafından da, NACE kodlama sistemi sayesinde işyerlerinin risk profillerinin dünya standartlarında izlenebildiği ifade edilmektedir.
Ancak sahadaki en büyük sorun, "asıl iş-yardımcı iş" ayrımının yasa dışı yollarla sömürülmesidir. İşverenler, çok tehlikeli veya tehlikeli olan asıl işlerini, kağıt üzerinde kurdukları paravan şirketler veya taşeronlar vasıtasıyla "az tehlikeli" lojistik, danışmanlık veya paketleme işi gibi göstererek İSG uzmanı ve hekim istihdam maliyetlerinden kaçınmaya çalışmaktadırlar (muvazaalı bölünme).
Ayrıca, NACE kod listesini güncelleyen komisyonun bürokratik hantallığı nedeniyle, yeni gelişen teknolojik iş kolları (örneğin drone taşımacılığı, veri merkezleri soğutma işleri, motokuryelik vb.) listede gri alanlarda kalmakta ve hak ettikleri yüksek tehlike sınıfı korumasına geç kavuşmaktadırlar. Komisyon daha dinamik çalışmalı, sahadaki fiili İSG denetimleri kağıt üzerindeki SGK NACE kodlarının arkasına gizlenen hileleri tavizsiz bir biçimde cezalandırmalıdır.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
- Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Nuri Çelik / Nurşen Caniklioğlu / Talat Canbolat (İş Hukuku Dersleri), Hamdi Mollamahmutoğlu / Muhittin Astarlı / Ulaş Baysal (İş Hukuku).
- Mevzuat: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m. 9, m. 26, 5510 sayılı Kanun m. 83, İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği.
Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 9. maddesi, işyerlerinde uygulanacak İSG standartlarının ağırlığını, uzmanların lisans sınıflarını (A, B, C) ve idari para cezalarının katlarını belirleyen "sınıflandırma ve eşik" normudur. Madde, kanunun "İşveren ile Çalışanların Görev, Yetki ve Yükümlülükleri" başlıklı ikinci bölümünde yer almaktadır. Hükmün temel amacı (ratio legis), işyerlerinin taşıdığı fiili tehlike ve kaza potansiyeline göre nesnel, bilimsel ve adil bir sınıflandırma sistemi kurmak; bu yolla devletin ve işverenin İSG yatırımlarını en yüksek riskli alanlara odaklamasını sağlamaktır.
Tarihsel gelişim açısından m. 9, Türkiye'deki işyerlerinin uluslararası "NACE" (Avrupa Topluluğunda Ekonomik Faaliyetlerin İstatistiki Sınıflandırılması) kodlama sistemine entegre edilmesinin yasal zeminidir. Yasa koyucu, statik bir sınıflandırma yerine; sosyal tarafların (işçi, işveren, kamu temsilcileri) katıldığı esnek bir komisyon yapısı öngörmüş ve güncel tehlikelere göre tebliğlerin hızlıca güncellenmesini hedeflemiştir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Üç Temel Tehlike Sınıfı
Yasa ve ilgili tebliğ uyarınca işyerleri üç gruba ayrılır:
2.2. Asıl İş Esası (m. 9/2)
Sınıflandırmanın kalbidir. Bir işyerinin tehlike sınıfı belirlenirken, orada yürütülen yardımcı veya ikincil işlere değil, işyerinin kuruluş amacını oluşturan "asıl işe" bakılır. Örneğin, büyük bir demir-çelik fabrikasının (çok tehlikeli) muhasebe departmanında çalışanlar veya yemekhanesindeki işçiler de fabrikanın asıl işi çok tehlikeli olduğu için yasal olarak "çok tehlikeli" sınıfta kabul edilir ve o düzeyde İSG korumasından yararlanır.
2.3. Sınıflandırma Komisyonu
Çalışma Bakanlığı İSG Genel Müdürü başkanlığında, ilgili bakanlıklar, işçi ve işveren konfederasyonları ile meslek odalarının (TOBB, TTB, TMMOB) katılımıyla oluşan, NACE kodlarını inceleyen ve revize eden kolektif komisyondur.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, 5510 sayılı Kanun (kısa vadeli sigorta kolları ve NACE kodları), 4857 sayılı İş Kanunu, 6331 sayılı Kanun m. 6 (görevlendirilecek uzman sınıfı), m. 26 (idari para cezalarının tehlike sınıfına göre katlanarak uygulanması) ve "İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği" ile doğrudan sistematik ilişki içindedir.
Özellikle, işverenin ödeyeceği idari para cezaları m. 9'a göre belirlenen tehlike sınıfına göre: tehlikeli işyerlerinde %50, çok tehlikeli işyerlerinde %100 oranında artırılarak (katlanarak) uygulanır (m. 26).
4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Danıştay ve Bölge İdare Mahkemelerinin yerleşik NACE kodu uyuşmazlığı kararlarına göre;
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): Bir holdingin yönetim merkezi olan gökdelende (az tehlikeli sınıf), şirketin kendi bünyesinde çalışan bir temizlik personeli (A), camları silerken düşerek vefat etmiştir. Çalışma Bakanlığı müfettişleri, holding binasının az tehlikeli olduğunu ancak "dış cephe temizlik işinin" çok tehlikeli sınıfa girdiğini belirterek, işverene çok tehlikeli sınıf üzerinden İSG uzmanı görevlendirmeme cezası kesmiştir. İşveren ise holdingin asıl işinin finansal yönetim (az tehlikeli) olduğunu savunmuştur.
Hukuki Analiz: M. 9/2 uyarınca tehlike sınıfı tespitinde "asıl iş" dikkate alınır. Holdingin asıl işi ofis yönetimi olup "az tehlikeli" sınıftadır. Temizlik işi yardımcı bir iştir ve yardımcı işler asıl işin sınıfını değiştiremez. Dolayısıyla holdingin genel tehlike sınıfı az tehlikelidir ve Bakanlığın çok tehlikeli sınıf üzerinden kestiği idari para cezası hukuka aykırıdır. Mahkeme cezayı iptal etmelidir. (Ancak iş kazasındaki kusur ve tazminat sorumluluğu genel gözetme borcu uyarınca en ağır seviyeden devam eder).
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (X) Gıda Ltd. Şti. un fabrikası (tehlikeli sınıf) işletmektedir. Ancak fabrika bünyesinde kurulu olan lojistik departmanı için SGK'ya ayrı bir işyeri sicil numarası alarak "lojistik ve depolama" (az tehlikeli) kodu tanımlatmıştır. İSG müfettişleri, lojistik biriminin fabrikadan fiziken ayrılmadığını, aynı avluda olduğunu ve fabrikanın ununu taşıdığını tespit ederek bu ayrımı geçersiz saymış ve tehlikeli sınıf kurallarının uygulanmasını istemiştir.
Hukuki Analiz: M. 9/2 uyarınca "nitelik yönünden bağlılık ve aynı yönetim altında örgütlenme" unsurları (işyeri tanımı m. 3/h) ve asıl iş esası dikkate alınır. Un fabrikasının lojistik birimi fabrikaya göbekten bağlı bir yardımcı iş niteliğindedir. Kağıt üzerinde ayrı sicil numarası alınması tehlike sınıfını bölerek İSG standartlarını düşürme (muvazaa) amaçlıdır. Müfettişlerin tespiti hukuka uygundur; işyeri bir bütün olarak "tehlikeli" sınıf kurallarına tabidir.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 9, İSG önlemlerini mantıksal ve ekonomik bir rasyonaliteye oturtan son derece pratik ve başarılı bir normdur. Doktrinde Süzek ve Çelik / Caniklioğlu / Canbolat tarafından da, NACE kodlama sistemi sayesinde işyerlerinin risk profillerinin dünya standartlarında izlenebildiği ifade edilmektedir.
Ancak sahadaki en büyük sorun, "asıl iş-yardımcı iş" ayrımının yasa dışı yollarla sömürülmesidir. İşverenler, çok tehlikeli veya tehlikeli olan asıl işlerini, kağıt üzerinde kurdukları paravan şirketler veya taşeronlar vasıtasıyla "az tehlikeli" lojistik, danışmanlık veya paketleme işi gibi göstererek İSG uzmanı ve hekim istihdam maliyetlerinden kaçınmaya çalışmaktadırlar (muvazaalı bölünme).
Ayrıca, NACE kod listesini güncelleyen komisyonun bürokratik hantallığı nedeniyle, yeni gelişen teknolojik iş kolları (örneğin drone taşımacılığı, veri merkezleri soğutma işleri, motokuryelik vb.) listede gri alanlarda kalmakta ve hak ettikleri yüksek tehlike sınıfı korumasına geç kavuşmaktadırlar. Komisyon daha dinamik çalışmalı, sahadaki fiili İSG denetimleri kağıt üzerindeki SGK NACE kodlarının arkasına gizlenen hileleri tavizsiz bir biçimde cezalandırmalıdır.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.