1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 5. maddesi, iş sağlığı ve güvenliği felsefesinin teknik, bilimsel ve idari metodolojisini belirleyen, işverene İSG önlemleri alırken izlemesi gereken mantıksal ve hiyerarşik sırayı dayatan "Anayasa niteliğinde" bir ilkeler listesidir. Madde, kanunun "İşveren ile Çalışanların Görev, Yetki ve Yükümlülükleri" başlıklı ikinci bölümünde yer almaktadır. Hükmün temel amacı (ratio legis), işverenin körü körüne veya en ucuz yöntemi seçerek önlem almasını engellemek; can güvenliğini bilimsel bir hiyerarşi içinde (önce riski yok et, yok edemiyorsan kaynağında sınırla, en son çare olarak işçiye maske/baret ver) yönetmesini emretmektir.
Bu ilkeler, Avrupa Birliği'nin 89/391/EEC sayılı Çerçeve Direktifi'nin 6. maddesindeki "Genel Önleme İlkeleri" (General Principles of Prevention) ile birebir uyumludur. Madde, modern iş sağlığı ve güvenliğinin reaktif bir yapıdan (kaza sonrası tazminat) proaktif bir yapıya (kaza öncesi mutlak önleme) geçişinin en net rehberidir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Risklerle Kaynağında Mücadele Etmek (m. 5/1-c)
Tehlikenin henüz yayılmadan, doğduğu noktada bloke edilmesidir. Örneğin, toz çıkaran bir makinenin bulunduğu tüm fabrikayı havalandırmak yerine, doğrudan o makinenin ağzına vakumlu toz emme sistemi kurmak kaynağında mücadeledir.
2.2. İkame İlkesi (Substitution - m. 5/1-e)
"Tehlikeli olanı, tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek" ilkesidir. Örneğin, tekstil üretiminde kanserojen solvent içeren bir boya yerine, su bazlı ve zararsız bir boyanın kullanılması ikame ilkesinin somut bir yansımasıdır.
2.3. Toplu Korunma Tedbirlerinin Kişisel Korunmaya Önceliği (m. 5/1-g)
İSG hukukunun en kutsal kurallarından biridir. İşveren, tehlikeyi bertaraf etmek için öncelikle tüm işyerini kapsayan toplu koruma (örneğin iskeleye korkuluk yapılması, gürültü panelleri kurulması) yöntemlerini uygulamalıdır. İşçiye sadece emniyet kemeri veya kulaklık verilerek toplu korumadan kaçınılamaz. KKD (Kişisel Koruyucu Donanım) her zaman en son çaredir (ultima ratio).
2.4. İşin Kişilere Uygun Hale Getirilmesi (Ergonomi - m. 5/1-ç)
Tekdüze çalışmanın, aşırı hızın ve ergonomik olmayan makine tasarımlarının çalışan sağlığı üzerindeki tahribatını önlemeyi amaçlayan, insanı makineye değil, makineyi insana uydurmayı emreden modern ergonomi kuralıdır.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, 6331 sayılı Kanun m. 4 (Genel yükümlülük), m. 10 (Risk değerlendirmesi), Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik ve 6098 sayılı TBK m. 417 ile doğrudan sistematik ilişki içindedir.
Hukuki niteliği itibarıyla m. 5, işverenin m. 4'teki genel özen yükümlülüğünün "nasıl" yerine getirileceğini gösteren emredici bir metodolojik kılavuzdur. Bu hiyerarşiye uyulmaması, kazalarda işverenin kusur oranının artırılmasında birincil gerekçedir.
4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 21. Hukuk Dairesi ve Bölge Adliye Mahkemelerinin yerleşik iş kazası kusur içtihatlarına göre;
- KKD Dağıtımının Yetersizliği: Yargıtay, yüksekten düşerek ölen işçinin davasında işverenin "biz işçiye emniyet kemeri vermiştik, kendisi bağlamamış" savunmasını reddetmektedir. Mahkeme, "iskeleye korkuluk yapılması, güvenlik ağı gerilmesi gibi toplu koruma önlemleri alınmadan sadece emniyet kemeri verilmesinin" m. 5/1-g'deki toplu korunma önceliği ilkesinin açık ihlali olduğuna ve işverenin tam kusurlu olduğuna hükmetmektedir.
- Teknik Gelişmelere Uyum: Yargıtay, eski tip korumasız pres makinelerinde eli sıkışan işçinin davasında, işverenin "makine zaten eski model, fabrikasyon koruması yoktu" savunmasını kabul etmemekte; teknik gelişmeler ışığında makineye fotosel veya çift el kumanda butonu eklenmemesini m. 5/1-d ihlali sayarak işvereni kusurlu bulmaktadır.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): Bir kimya fabrikasında hammadde tanklarından sızan zehirli gaz nedeniyle işçilerde kronik akciğer rahatsızlıkları baş göstermiştir. İşveren, tüm çalışanlara en üst kalite gaz maskesi dağıttığını ve maske takma zorunluluğu getirdiğini belirterek sorumluluktan kaçınmıştır. Yapılan incelemede, tanklardaki sızıntının yeni nesil sızdırmazlık contalarıyla (teknik gelişmelere uyumla) sıfırlanabileceği veya daha az zararlı kimyasallarla (ikameyle) üretim yapılabileceği tespit edilmiştir.
Hukuki Analiz: M. 5 uyarınca, kişisel korunma (maske dağıtımı) her zaman en son çaredir. İşveren öncelikle "ikame" (m. 5/1-e), "kaynağında mücadele" (m. 5/1-c) ve "teknik gelişmelere uyum" (m. 5/1-d) ilkelerini işletmek zorundadır. Tank sızıntısını kesmek veya zehirsiz kimyasala geçmek mümkünken sadece maske dağıtarak işçileri riske maruz bırakan işveren, korunma ilkelerini ağır şekilde ihlal ettiği için meslek hastalıklarından doğrudan sorumlu olacaktır.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Bir kargo dağıtım merkezinde günde 10 saat boyunca sürekli aynı hareketle ağır kolileri banttan alıp istifleyen işçi (B)'de, ağır bel fıtığı ve kas-iskelet sistemi bozukluğu gelişmiştir. İşveren, kolileri taşırken bel korsesi verdiğini ve işçinin belini bükmeden kaldırması yönünde talimat (m. 5/1-ğ) verdiğini savunmuştur.
Hukuki Analiz: M. 5/1-ç uyarınca işveren "işin kişilere uygun hale getirilmesi için işyerlerinin tasarımı ile iş ekipmanı, çalışma şekli ve üretim metotlarının seçiminde özen göstermek, özellikle tekdüze çalışmanın olumsuz etkilerini önlemek" zorundadır. İşçiyi rotasyonsuz şekilde sürekli tekdüze ve ağır çalışmaya zorlamak, ergonomik yük asansörleri veya konveyör sistemleri kurmamak m. 5/1-ç'nin açık ihlalidir. Korseli koruma ve kuru talimat işvereni kurtarmaz; bel fıtığı iş kazası/meslek hastalığı sayılarak işverenin tazminat sorumluluğu doğacaktır.
6. Pratik Uygulama Notları
- Metodolojik Sıralama: Bir İSG uzmanı risk analizinde önlem önerirken şu hiyerarşik sırayı takip etmelidir: 1. Riski ortadan kaldır (Eliminasyon), 2. Tehlikeliyi tehlikesizle değiştir (İkame), 3. Mühendislik önlemleriyle izole et (Toplu koruma), 4. İdari önlemler al (Vardiya rotasyonu vb.), 5. En son çare olarak Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) kullandır.
- Eğitim ve Talimat: Alınan tüm tedbirlerin başarısı, işçilere m. 5/1-ğ uyarınca "anlaşılır ve uygulanabilir uygun talimatlar" verilmesine ve bu konuda uygulamalı eğitimler (m. 17) düzenlenmesine bağlıdır.
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 5, iş sağlığı ve güvenliğini mühendislik ve tıp bilimleriyle birleştiren, hukuka teknik bir rasyonellik kazandıran son derece başarılı ve modern bir düzenlemedir. Doktrinde Süzek tarafından da korunma ilkelerinin hiyerarşik yapısı, işverenin keyfi ve ucuzcu önlemlere sığınmasını engelleyen en büyük güvence olarak nitelendirilir.
Ancak sahadaki en büyük sorun, "maliyet-fayda" analizinin insan hayatının önüne geçmesidir. İşverenler, pahalı olan "toplu koruma" veya "ikame" yöntemlerini seçmek yerine, son derece ucuz olan "baret ve maske dağıtıp imza alma" yöntemini tercih etmektedirler. Kişisel koruyucular, işçinin inisiyatifine bırakıldığı için her zaman kaza riski taşır. Korkuluk veya sızdırmaz tank ise insandan bağımsız olarak korur.
Bu sorunu aşmak adına; iş müfettişleri denetimlerde sadece KKD dağıtım defterlerini değil, işverenin toplu koruma yatırımlarını denetlemeli; toplu koruma önlemi almayan işyerlerine doğrudan "işin durdurulması" (m. 25) yaptırımı uygulanmalıdır. İnsan hayatı, en ucuz kişisel koruyucu donanımın arkasına gizlenemeyecek kadar kutsaldır.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
- Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Nuri Çelik / Nurşen Caniklioğlu / Talat Canbolat (İş Hukuku Dersleri), Hamdi Mollamahmutoğlu / Muhittin Astarlı / Ulaş Baysal (İş Hukuku).
- Mevzuat: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m. 5, 89/391/EEC sayılı AB Çerçeve Direktifi m. 6, KKD Yönetmeliği.
Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 5. maddesi, iş sağlığı ve güvenliği felsefesinin teknik, bilimsel ve idari metodolojisini belirleyen, işverene İSG önlemleri alırken izlemesi gereken mantıksal ve hiyerarşik sırayı dayatan "Anayasa niteliğinde" bir ilkeler listesidir. Madde, kanunun "İşveren ile Çalışanların Görev, Yetki ve Yükümlülükleri" başlıklı ikinci bölümünde yer almaktadır. Hükmün temel amacı (ratio legis), işverenin körü körüne veya en ucuz yöntemi seçerek önlem almasını engellemek; can güvenliğini bilimsel bir hiyerarşi içinde (önce riski yok et, yok edemiyorsan kaynağında sınırla, en son çare olarak işçiye maske/baret ver) yönetmesini emretmektir.
Bu ilkeler, Avrupa Birliği'nin 89/391/EEC sayılı Çerçeve Direktifi'nin 6. maddesindeki "Genel Önleme İlkeleri" (General Principles of Prevention) ile birebir uyumludur. Madde, modern iş sağlığı ve güvenliğinin reaktif bir yapıdan (kaza sonrası tazminat) proaktif bir yapıya (kaza öncesi mutlak önleme) geçişinin en net rehberidir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Risklerle Kaynağında Mücadele Etmek (m. 5/1-c)
Tehlikenin henüz yayılmadan, doğduğu noktada bloke edilmesidir. Örneğin, toz çıkaran bir makinenin bulunduğu tüm fabrikayı havalandırmak yerine, doğrudan o makinenin ağzına vakumlu toz emme sistemi kurmak kaynağında mücadeledir.
2.2. İkame İlkesi (Substitution - m. 5/1-e)
"Tehlikeli olanı, tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek" ilkesidir. Örneğin, tekstil üretiminde kanserojen solvent içeren bir boya yerine, su bazlı ve zararsız bir boyanın kullanılması ikame ilkesinin somut bir yansımasıdır.
2.3. Toplu Korunma Tedbirlerinin Kişisel Korunmaya Önceliği (m. 5/1-g)
İSG hukukunun en kutsal kurallarından biridir. İşveren, tehlikeyi bertaraf etmek için öncelikle tüm işyerini kapsayan toplu koruma (örneğin iskeleye korkuluk yapılması, gürültü panelleri kurulması) yöntemlerini uygulamalıdır. İşçiye sadece emniyet kemeri veya kulaklık verilerek toplu korumadan kaçınılamaz. KKD (Kişisel Koruyucu Donanım) her zaman en son çaredir (ultima ratio).
2.4. İşin Kişilere Uygun Hale Getirilmesi (Ergonomi - m. 5/1-ç)
Tekdüze çalışmanın, aşırı hızın ve ergonomik olmayan makine tasarımlarının çalışan sağlığı üzerindeki tahribatını önlemeyi amaçlayan, insanı makineye değil, makineyi insana uydurmayı emreden modern ergonomi kuralıdır.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, 6331 sayılı Kanun m. 4 (Genel yükümlülük), m. 10 (Risk değerlendirmesi), Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik ve 6098 sayılı TBK m. 417 ile doğrudan sistematik ilişki içindedir.
Hukuki niteliği itibarıyla m. 5, işverenin m. 4'teki genel özen yükümlülüğünün "nasıl" yerine getirileceğini gösteren emredici bir metodolojik kılavuzdur. Bu hiyerarşiye uyulmaması, kazalarda işverenin kusur oranının artırılmasında birincil gerekçedir.
4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 21. Hukuk Dairesi ve Bölge Adliye Mahkemelerinin yerleşik iş kazası kusur içtihatlarına göre;
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): Bir kimya fabrikasında hammadde tanklarından sızan zehirli gaz nedeniyle işçilerde kronik akciğer rahatsızlıkları baş göstermiştir. İşveren, tüm çalışanlara en üst kalite gaz maskesi dağıttığını ve maske takma zorunluluğu getirdiğini belirterek sorumluluktan kaçınmıştır. Yapılan incelemede, tanklardaki sızıntının yeni nesil sızdırmazlık contalarıyla (teknik gelişmelere uyumla) sıfırlanabileceği veya daha az zararlı kimyasallarla (ikameyle) üretim yapılabileceği tespit edilmiştir.
Hukuki Analiz: M. 5 uyarınca, kişisel korunma (maske dağıtımı) her zaman en son çaredir. İşveren öncelikle "ikame" (m. 5/1-e), "kaynağında mücadele" (m. 5/1-c) ve "teknik gelişmelere uyum" (m. 5/1-d) ilkelerini işletmek zorundadır. Tank sızıntısını kesmek veya zehirsiz kimyasala geçmek mümkünken sadece maske dağıtarak işçileri riske maruz bırakan işveren, korunma ilkelerini ağır şekilde ihlal ettiği için meslek hastalıklarından doğrudan sorumlu olacaktır.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Bir kargo dağıtım merkezinde günde 10 saat boyunca sürekli aynı hareketle ağır kolileri banttan alıp istifleyen işçi (B)'de, ağır bel fıtığı ve kas-iskelet sistemi bozukluğu gelişmiştir. İşveren, kolileri taşırken bel korsesi verdiğini ve işçinin belini bükmeden kaldırması yönünde talimat (m. 5/1-ğ) verdiğini savunmuştur.
Hukuki Analiz: M. 5/1-ç uyarınca işveren "işin kişilere uygun hale getirilmesi için işyerlerinin tasarımı ile iş ekipmanı, çalışma şekli ve üretim metotlarının seçiminde özen göstermek, özellikle tekdüze çalışmanın olumsuz etkilerini önlemek" zorundadır. İşçiyi rotasyonsuz şekilde sürekli tekdüze ve ağır çalışmaya zorlamak, ergonomik yük asansörleri veya konveyör sistemleri kurmamak m. 5/1-ç'nin açık ihlalidir. Korseli koruma ve kuru talimat işvereni kurtarmaz; bel fıtığı iş kazası/meslek hastalığı sayılarak işverenin tazminat sorumluluğu doğacaktır.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 5, iş sağlığı ve güvenliğini mühendislik ve tıp bilimleriyle birleştiren, hukuka teknik bir rasyonellik kazandıran son derece başarılı ve modern bir düzenlemedir. Doktrinde Süzek tarafından da korunma ilkelerinin hiyerarşik yapısı, işverenin keyfi ve ucuzcu önlemlere sığınmasını engelleyen en büyük güvence olarak nitelendirilir.
Ancak sahadaki en büyük sorun, "maliyet-fayda" analizinin insan hayatının önüne geçmesidir. İşverenler, pahalı olan "toplu koruma" veya "ikame" yöntemlerini seçmek yerine, son derece ucuz olan "baret ve maske dağıtıp imza alma" yöntemini tercih etmektedirler. Kişisel koruyucular, işçinin inisiyatifine bırakıldığı için her zaman kaza riski taşır. Korkuluk veya sızdırmaz tank ise insandan bağımsız olarak korur.
Bu sorunu aşmak adına; iş müfettişleri denetimlerde sadece KKD dağıtım defterlerini değil, işverenin toplu koruma yatırımlarını denetlemeli; toplu koruma önlemi almayan işyerlerine doğrudan "işin durdurulması" (m. 25) yaptırımı uygulanmalıdır. İnsan hayatı, en ucuz kişisel koruyucu donanımın arkasına gizlenemeyecek kadar kutsaldır.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.