1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 19. maddesi, iş sağlığı ve güvenliğini tek taraflı bir işveren yükümlülüğü olmaktan çıkarıp; çalışanları da kendi canlarını ve çalışma arkadaşlarının güvenliğini korumakla yükümlü kılan, işçi lehine olan koruyucu kalkanın "işçi tarafından da taşınmasını" emreden dengeli bir "Sorumluluk ve Yükümlülük" normudur. Madde, kanunun "İşveren ile Çalışanların Görev, Yetki ve Yükümlülükleri" başlıklı ikinci bölümünde yer almaktadır. Hükmün temel amacı (ratio legis), işçilerin işyerindeki makineleri, tehlikeli maddeleri ve kişisel koruyucu donanımları keyfi veya savruk kullanmasını engellemek; İSG kurallarına uyumu işçinin yasal bir "borcu" haline getirerek işverenin denetim yetkisini güçlendirmek; iş birliği kültürünü yasal zemine oturtmaktır.
Tarihsel açıdan m. 19, iş hukukundaki klasik "işçinin işi özenle yapma ve itaat borcunun" İSG alanındaki somut ve detaylı kodifikasyonudur. Yasa koyucu, işçiye haklar (kaçınma hakkı vb.) tanırken, bu hakların suistimal edilmesini önleyecek çok net ödevler de yüklemiştir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Diğer Çalışanları Tehlikeye Düşürmeme Yükümlülüğü (m. 19/1)
İşçinin sadece kendi canını değil, hareketlerinden etkilenen çalışma arkadaşlarını da koruma borcudur. Örneğin, şantiyede yukarıdan malzeme atarken aşağıyı kontrol etmeyen veya iş makinesini dikkatsiz kullanarak diğer işçileri tehlikeye atan kişi doğrudan m. 19 ihlali yapmaktadır.
2.2. Güvenlik Donanımlarını Çıkarmama Borcu (m. 19/2-a)
Makinelerin üzerindeki muhafazaların (örneğin pres makinesinin el koruma sensörünün) hızlı çalışmak amacıyla işçiler tarafından sökülmesini veya devre dışı bırakılmasını yasaklayan hayati kuraldır.
2.3. KKD'yi Doğru Kullanma ve Koruma (m. 19/2-b)
İşverenin verdiği baret, maske, iş ayakkabısı gibi kişisel koruyucu donanımları işçinin fiilen takması, temiz tutması ve koruması borcudur. İşçi "rahatsız ediyor" diyerek bu ekipmanları takmaktan kaçınamaz.
2.4. Haber Verme ve İş Birliği Yükümlülüğü (m. 19/2-c, ç, d)
İşyerinde bir tehlike veya koruma eksikliği (örneğin kablonun soyulması) görüldüğünde, durumun derhal işverene veya temsilciye bildirilmesi ve müfettiş denetimlerinde noksanlıkların giderilmesi için iş birliği yapılması ödevidir.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, 4857 sayılı İş Kanunu m. 25/II-h (İşçinin görevini yapmamakta ısrar etmesi), m. 25/II-ı (İşçinin güvenliği tehlikeye düşürmesi), 6098 sayılı TBK m. 395 (Özen ve sadakat borcu) ve TCK m. 85/89 (işçinin kendi taksirli hareketiyle kazaya yol açması) ile doğrudan sistematik ilişki içindedir.
İş hukukunda, m. 19'daki yükümlülüklerini yerine getirmekte direnen işçi hakkında işveren, İş Kanunu m. 25/II-ı uyarınca iş sözleşmesini tazminatsız ve derhal feshetme hakkına sahiptir.
4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve Ceza Dairelerinin yerleşik kaza ve fesih içtihatlarına göre;
- İşçinin Kusuru ve Tazminattan İndirim: Yaşanan iş kazasında işçinin m. 19 uyarınca kendisine verilen eğitimi ve KKD'yi (örneğin gözlüğü) kullanmayarak kendi kusuruyla yaralandığı saptanırsa, mahkeme Borçlar Kanunu uyarınca müterafık (ortak) kusur indirimi yapmakta ve işverenin ödeyeceği tazminat miktarını işçinin kusuru oranında düşürmektedir.
- Tazminatsız Haklı Fesih Şartları: İşverenin, KKD takmayan işçiyi tazminatsız işten atabilmesi (m. 25/II-ı) için Yargıtay şu şartları aramaktadır: 1. İşçiye bu konuda eğitim verilmiş olması, 2. Gerekli KKD'nin fiilen teslim edilmiş olması, 3. İşçinin uyarılmasına rağmen takmamakta direnmesi (tercihen yazılı uyarı/ihtar yapılmış olması). Bu adımlar atılmadan doğrudan yapılan fesihler haksız kabul edilmektedir.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): Bir tekstil fabrikasında dikiş makinesi operatörü olan (A), hızlı çalışıp prim kazanmak amacıyla makinenin iğne koruyucu şeffaf kapağını (güvenlik donanımını) tornavidayla sökerek kenara koymuştur. 2 gün sonra iğne kırılmış ve (A)'nın gözüne batarak ciddi görme kaybına yol açmıştır. (A), işverene karşı ağır tazminat davası açmıştır. İşveren ise kapağın söküldüğünü kaza anında öğrendiğini iddia etmiştir.
Hukuki Analiz: M. 19/2-a uyarınca işçinin makinelerin güvenlik donanımlarını keyfi olarak çıkarması veya değiştirmesi mutlak yasaktır. (A), bu emredici yasa kuralını ihlal ederek kendi yaralanmasına yol açmıştır. Mahkeme, (A)'ya bu konuda eğitim verilip verilmediğini denetleyecektir. Eğer eğitim verilmişse, (A)'nın bu eylemi ağır kusur (müterafık kusur) sayılacak ve işverenin tazminat sorumluluğu çok büyük oranda düşecektir. Ancak işverenin de fabrikada bu tür sökme işlemlerini tolere edip etmediği (izleme/denetleme borcu m. 4) kusur dağılımında dikkate alınacaktır.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Bir şantiyede çalışan demir işçisi (B), kendisine teslim edilen baret ve çelik burunlu ayakkabıyı "sıcak yapıyor ve ayağımı sıkıyor" diyerek takmamakta direnmiştir. İş güvenliği uzmanı durumu 2 kez yazılı tutanakla tespit etmiş ve (B)'yi uyarmıştır. (B) uyarılara rağmen baret takmamaya devam edince, işveren sözleşmesini tazminatsız olarak derhal feshetmiştir. (B), haksız fesih iddiasıyla kıdem ve ihbar tazminatı davası açmıştır.
Hukuki Analiz: M. 19/2-b uyarınca çalışanın kendisine sağlanan kişisel koruyucu donanımı doğru kullanma borcu vardır. (B), İSG eğitimi almasına ve yazılı uyarılmasına rağmen bareti takmamakta direnerek iş sağlığı ve güvenliğini tehlikeye düşürmüştür. Bu eylem, İş Kanunu m. 25/II-ı ve m. 25/II-h kapsamında işverene haklı nedenle tazminatsız derhal fesih yetkisi verir. İşverenin yaptığı fesih hukuka uygundur; (B)'nin tazminat davası reddedilecektir.
6. Pratik Uygulama Notları
- KKD Teslim Formu: İşveren, işçiye teslim ettiği her koruyucu donanımı "KKD Zimmet ve Tebellüğ Formu" ile imza karşılığı teslim etmeli, formda yasal kullanma zorunluluğu (m. 19) açıkça belirtilmelidir.
- Tutanak Düzeni: Kurallara uymayan işçiler hakkında İSG uzmanı veya şefler tarafından "İSG İhlal Tutanağı" düzenlenmeli, işçinin savunması alınmalı ve disiplin prosedürü işletilmelidir.
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 19, İSG'yi iki taraflı bir sorumluluk zırhı haline getiren, işçinin de kendi canı üzerinde sorumluluk taşımasını emreden son derece dengeli ve rasyonel bir normdur. Doktrinde Süzek ve Çelik / Caniklioğlu / Canbolat tarafından da, işçinin İSG kurallarına uymasının sadakat ve özen borcunun kaçınılmaz bir gereği olduğu ve işverenin yönetim hakkını desteklediği ifade edilmektedir.
Ancak sahadaki en büyük pratik tehlike, bu maddenin işverenler tarafından bir "kusurdan sıyrılma cübbesi" olarak suistimal edilmesidir. İşverenler, kazaların ardından hemen m. 19'a sığınmakta; "biz eğitim verdik, baret verdik, işçi takmamış, kaza tamamen onun suçudur" diyerek tüm sorumluluğu hayatını kaybetmiş veya sakat kalmış işçinin üzerine yıkmaya çalışmaktadırlar. Yargıtay'ın bu konudaki "denetim borcu" (m. 4) vurgusu çok hayati olup asla gevşetilmemelidir. İşçi bareti takmıyorsa, işveren sadece tutanak tutmakla yetinemez; m. 19 ihlali yapan işçiyi sahada çalıştırmamalı, gerekirse iş akdini feshetmelidir. İşçinin baretsiz çalışmasına göz yumup kaza anında işçiyi suçlamak hukuki ikiyüzlülüktür. Sorumluluk hiyerarşisi her zaman yukarıdan aşağıya doğru akmalıdır.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
- Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Nuri Çelik / Nurşen Caniklioğlu / Talat Canbolat (İş Hukuku Dersleri), Hamdi Mollamahmutoğlu / Muhittin Astarlı / Ulaş Baysal (İş Hukuku).
- Mevzuat: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m. 19, m. 4, m. 5, 4857 sayılı İş Kanunu m. 25, 6098 sayılı TBK m. 395.
Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 19. maddesi, iş sağlığı ve güvenliğini tek taraflı bir işveren yükümlülüğü olmaktan çıkarıp; çalışanları da kendi canlarını ve çalışma arkadaşlarının güvenliğini korumakla yükümlü kılan, işçi lehine olan koruyucu kalkanın "işçi tarafından da taşınmasını" emreden dengeli bir "Sorumluluk ve Yükümlülük" normudur. Madde, kanunun "İşveren ile Çalışanların Görev, Yetki ve Yükümlülükleri" başlıklı ikinci bölümünde yer almaktadır. Hükmün temel amacı (ratio legis), işçilerin işyerindeki makineleri, tehlikeli maddeleri ve kişisel koruyucu donanımları keyfi veya savruk kullanmasını engellemek; İSG kurallarına uyumu işçinin yasal bir "borcu" haline getirerek işverenin denetim yetkisini güçlendirmek; iş birliği kültürünü yasal zemine oturtmaktır.
Tarihsel açıdan m. 19, iş hukukundaki klasik "işçinin işi özenle yapma ve itaat borcunun" İSG alanındaki somut ve detaylı kodifikasyonudur. Yasa koyucu, işçiye haklar (kaçınma hakkı vb.) tanırken, bu hakların suistimal edilmesini önleyecek çok net ödevler de yüklemiştir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Diğer Çalışanları Tehlikeye Düşürmeme Yükümlülüğü (m. 19/1)
İşçinin sadece kendi canını değil, hareketlerinden etkilenen çalışma arkadaşlarını da koruma borcudur. Örneğin, şantiyede yukarıdan malzeme atarken aşağıyı kontrol etmeyen veya iş makinesini dikkatsiz kullanarak diğer işçileri tehlikeye atan kişi doğrudan m. 19 ihlali yapmaktadır.
2.2. Güvenlik Donanımlarını Çıkarmama Borcu (m. 19/2-a)
Makinelerin üzerindeki muhafazaların (örneğin pres makinesinin el koruma sensörünün) hızlı çalışmak amacıyla işçiler tarafından sökülmesini veya devre dışı bırakılmasını yasaklayan hayati kuraldır.
2.3. KKD'yi Doğru Kullanma ve Koruma (m. 19/2-b)
İşverenin verdiği baret, maske, iş ayakkabısı gibi kişisel koruyucu donanımları işçinin fiilen takması, temiz tutması ve koruması borcudur. İşçi "rahatsız ediyor" diyerek bu ekipmanları takmaktan kaçınamaz.
2.4. Haber Verme ve İş Birliği Yükümlülüğü (m. 19/2-c, ç, d)
İşyerinde bir tehlike veya koruma eksikliği (örneğin kablonun soyulması) görüldüğünde, durumun derhal işverene veya temsilciye bildirilmesi ve müfettiş denetimlerinde noksanlıkların giderilmesi için iş birliği yapılması ödevidir.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, 4857 sayılı İş Kanunu m. 25/II-h (İşçinin görevini yapmamakta ısrar etmesi), m. 25/II-ı (İşçinin güvenliği tehlikeye düşürmesi), 6098 sayılı TBK m. 395 (Özen ve sadakat borcu) ve TCK m. 85/89 (işçinin kendi taksirli hareketiyle kazaya yol açması) ile doğrudan sistematik ilişki içindedir.
İş hukukunda, m. 19'daki yükümlülüklerini yerine getirmekte direnen işçi hakkında işveren, İş Kanunu m. 25/II-ı uyarınca iş sözleşmesini tazminatsız ve derhal feshetme hakkına sahiptir.
4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve Ceza Dairelerinin yerleşik kaza ve fesih içtihatlarına göre;
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): Bir tekstil fabrikasında dikiş makinesi operatörü olan (A), hızlı çalışıp prim kazanmak amacıyla makinenin iğne koruyucu şeffaf kapağını (güvenlik donanımını) tornavidayla sökerek kenara koymuştur. 2 gün sonra iğne kırılmış ve (A)'nın gözüne batarak ciddi görme kaybına yol açmıştır. (A), işverene karşı ağır tazminat davası açmıştır. İşveren ise kapağın söküldüğünü kaza anında öğrendiğini iddia etmiştir.
Hukuki Analiz: M. 19/2-a uyarınca işçinin makinelerin güvenlik donanımlarını keyfi olarak çıkarması veya değiştirmesi mutlak yasaktır. (A), bu emredici yasa kuralını ihlal ederek kendi yaralanmasına yol açmıştır. Mahkeme, (A)'ya bu konuda eğitim verilip verilmediğini denetleyecektir. Eğer eğitim verilmişse, (A)'nın bu eylemi ağır kusur (müterafık kusur) sayılacak ve işverenin tazminat sorumluluğu çok büyük oranda düşecektir. Ancak işverenin de fabrikada bu tür sökme işlemlerini tolere edip etmediği (izleme/denetleme borcu m. 4) kusur dağılımında dikkate alınacaktır.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Bir şantiyede çalışan demir işçisi (B), kendisine teslim edilen baret ve çelik burunlu ayakkabıyı "sıcak yapıyor ve ayağımı sıkıyor" diyerek takmamakta direnmiştir. İş güvenliği uzmanı durumu 2 kez yazılı tutanakla tespit etmiş ve (B)'yi uyarmıştır. (B) uyarılara rağmen baret takmamaya devam edince, işveren sözleşmesini tazminatsız olarak derhal feshetmiştir. (B), haksız fesih iddiasıyla kıdem ve ihbar tazminatı davası açmıştır.
Hukuki Analiz: M. 19/2-b uyarınca çalışanın kendisine sağlanan kişisel koruyucu donanımı doğru kullanma borcu vardır. (B), İSG eğitimi almasına ve yazılı uyarılmasına rağmen bareti takmamakta direnerek iş sağlığı ve güvenliğini tehlikeye düşürmüştür. Bu eylem, İş Kanunu m. 25/II-ı ve m. 25/II-h kapsamında işverene haklı nedenle tazminatsız derhal fesih yetkisi verir. İşverenin yaptığı fesih hukuka uygundur; (B)'nin tazminat davası reddedilecektir.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 19, İSG'yi iki taraflı bir sorumluluk zırhı haline getiren, işçinin de kendi canı üzerinde sorumluluk taşımasını emreden son derece dengeli ve rasyonel bir normdur. Doktrinde Süzek ve Çelik / Caniklioğlu / Canbolat tarafından da, işçinin İSG kurallarına uymasının sadakat ve özen borcunun kaçınılmaz bir gereği olduğu ve işverenin yönetim hakkını desteklediği ifade edilmektedir.
Ancak sahadaki en büyük pratik tehlike, bu maddenin işverenler tarafından bir "kusurdan sıyrılma cübbesi" olarak suistimal edilmesidir. İşverenler, kazaların ardından hemen m. 19'a sığınmakta; "biz eğitim verdik, baret verdik, işçi takmamış, kaza tamamen onun suçudur" diyerek tüm sorumluluğu hayatını kaybetmiş veya sakat kalmış işçinin üzerine yıkmaya çalışmaktadırlar. Yargıtay'ın bu konudaki "denetim borcu" (m. 4) vurgusu çok hayati olup asla gevşetilmemelidir. İşçi bareti takmıyorsa, işveren sadece tutanak tutmakla yetinemez; m. 19 ihlali yapan işçiyi sahada çalıştırmamalı, gerekirse iş akdini feshetmelidir. İşçinin baretsiz çalışmasına göz yumup kaza anında işçiyi suçlamak hukuki ikiyüzlülüktür. Sorumluluk hiyerarşisi her zaman yukarıdan aşağıya doğru akmalıdır.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.