1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
4857 sayılı İş Kanunu’nun 90. maddesi, Türk iş hukukunda istihdam politikasını, iş gücü piyasasının regülasyonunu ve iş bulma hizmetlerinin kurumsal altyapısını düzenleyen altıncı bölümün ("İş ve İşçi Bulma") giriş normudur. Maddenin temel amacı (ratio legis), iş arayan bireylerin yetenek ve niteliklerine uygun işlere yerleştirilmesini, işverenlerin de ihtiyaç duydukları nitelikli iş gücüne ulaşmasını güvence altına alarak işsizliği azaltmak ve iş gücü piyasasındaki asimetrik bilgi problemini çözmektir. Bunu yaparken, iş arayanların savunmasız durumlarından yararlanarak haksız kazanç elde etmek isteyen yasa dışı aracıların (komisyoncuların) sömürüsünü engellemek de birincil kamu düzeni hedefidir.
Tarihsel gelişim açısından m. 90, Türk iş hukukunda devrim niteliğinde bir paradigma değişimini simgeler. 1961 Anayasası ve 1475 sayılı mülga İş Kanunu döneminde, iş ve işçi bulmaya aracılık faaliyeti mutlak olarak devletin (İş ve İşçi Bulma Kurumu’nun) tekelindeydi ve özel şahısların bu alanda faaliyet göstermesi kesinlikle yasaktı. Ancak küreselleşme, esneklik ihtiyacı ve iş gücü piyasasının karmaşıklaşması karşısında devlet tekelinin yetersiz kalması üzerine, 4857 sayılı Kanun ile bu tekel kaldırılmıştır. Madde uyarınca, kamu adına yetkili Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) yanında, İŞKUR'dan yasal izin (ruhsat) almak şartıyla "Özel İstihdam Büroları" da işe aracılık yapma yetkisine kavuşturulmuştur.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. İş ve İşçi Bulmaya Aracılık
İş arayanlar ile işçi arayanları bir araya getirerek iş sözleşmesinin kurulmasına zemin hazırlama faaliyetidir. Bu faaliyet fiziki bürolar vasıtasıyla yapılabileceği gibi günümüzde internet siteleri ve dijital platformlar üzerinden de gerçekleştirilmektedir.
2.2. Türkiye İş Kurumu (İŞKUR)
4904 sayılı Kanun ile kurulan, istihdam politikalarını belirleyen, işsizlik sigortasını yöneten ve özel istihdam bürolarını denetleyen ve ruhsatlandıran kamu otoritesidir.
2.3. Özel İstihdam Büroları (ÖİB)
İŞKUR tarafından belirlenen mali, hukuki ve mesleki şartları taşıyarak 3 yıllık sürelerle izin belgesi (ruhsat) alan, kâr amacı güden veya gütmeyen özel hukuk tüzel kişileridir.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, 4904 sayılı Türkiye İş Kurumu Kanunu (özellikle özel istihdam bürolarının faaliyetlerini ve cezalarını düzenleyen 17-21. maddeleri), İş Kanunu m. 91 (Teftiş ve denetim), m. 101 (Altıncı bölüm hükümlerine aykırılık cezaları) ve TBK m. 520 vd. (Simsarlık/Aracılık sözleşmesi) ile doğrudan sistematik ilişki içindedir.
Uluslararası düzeyde ise, bu düzenleme ILO’nun 181 sayılı Özel İstihdam Büroları Sözleşmesi ile tam bir uyum içindedir. Sistematik açıdan en kritik yasak, işçiden ücret alma yasağıdır. Özel istihdam büroları, sundukları aracılık hizmetinin bedelini sadece işverenden talep edebilir; iş arayan işçiden hiçbir isim altında (masraf, kayıt ücreti, komisyon) ücret alamazlar.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 9. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre; İŞKUR'dan izin almamış yasa dışı aracıların işçilerle yaptığı "iş bulma karşılığında komisyon veya senet verilmesi" yönündeki sözleşmeler, emredici kanun hükümlerine (m. 90 ve 4904 m. 17) ve kamu düzenine aykırılık nedeniyle kesin hükümsüzdür (butlan - TBK m. 27). Bu yasa dışı aracılara verilen senetler veya ödenen paralar sebepsiz zenginleşme hükümleri uyarınca geri istenebilir. Yargıtay, işçinin emeğinin sömürülmesini engellemek amacıyla ücret alma yasağını mutlak kamu düzeni kuralı olarak uygulamaktadır.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) Danışmanlık Limited Şirketi, İŞKUR'dan lisans almadan bir web sitesi kurmuş ve özellikle yurt dışındaki şantiyelere inşaat işçisi yerleştirmeye başlamıştır. Şirket, işe yerleştirdiği işçilerden masraf adı altında 500 Euro kayıt ücreti tahsil etmiştir. Durum İŞKUR müfettişlerince tespit edilmiştir.
Hukuki Analiz: M. 90 ve 4904 sayılı Kanun uyarınca İŞKUR'dan izin almadan işe aracılık faaliyeti yürütmek kesinlikle yasaktır ve ağır idari para cezası gerektirir. Ayrıca lisanslı bürolar dahi (istisnalar hariç) işçiden ücret alamaz. (A) Şirketinin faaliyeti yasa dışı olup web sitesine erişim engeli getirilecek, tahsil ettiği ücretler geçersiz sayılacak ve şirkete yüksek miktarda idari para cezası uygulanacaktır.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Ruhsatlı bir özel istihdam bürosu olan (B) Acentesi, bir holdinge üst düzey genel müdür (CEO) yerleştirmiş ve yapılan sözleşme gereği yerleştirilen genel müdürden yıllık brüt maaşının %10'u oranında danışmanlık ücreti tahsil etmiştir. Genel müdür, işçiden ücret alınmasının yasak olduğunu ileri sürerek ödemeyi reddetmiştir.
Hukuki Analiz: Özel istihdam bürolarının işçiden ücret alması kural olarak yasaktır. Ancak mevzuat bu kurala sınırlı bir istisna getirmiştir: Profesyonel sporcular, mankenler, modeller ve üst düzey yöneticiler ile uzman kadrolar için işe yerleştirme karşılığında işçiden ücret tahsil edilmesi yasal olarak mümkündür. Genel müdür üst düzey yönetici kadrosunda olduğundan, taraflar arasındaki ücret sözleşmesi geçerlidir; genel müdürün ödeme yapması gerekir.
6. Pratik Uygulama Notları
- Geçici İş İlişkisi Yetkisi: 2016 yılında yapılan yasal değişiklikle, izinli özel istihdam bürolarına holding bünyesindeki şirketler arasında veya belirli geçici işlerde (mevsimlik tarım, ev hizmetleri, hamilelik izni yerine ikame vb.) "Geçici İş İlişkisi" (iş gücü kiralama) kurma yetkisi de tanınmıştır.
- İŞKUR Logosu ve Denetim: Özel istihdam büroları, tüm ilanlarında ve işyerlerinde İŞKUR'un izin tarih ve numarasını belirtmek zorundadır. İŞKUR bu büroların portföyünü, yerleştirme sayılarını ve mali kayıtlarını düzenli olarak denetler.
- Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süre: Ruhsatsız aracılık faaliyetlerine karşı açılacak davalar genel zamanaşımı sürelerine tabi olup, İŞKUR tarafından kesilecek idari para cezaları kabahatler kanunu uyarınca 3 yıllık zamanaşımına tabidir.
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 90 ile devlet tekelinin gevşetilerek özel istihdam bürolarına yasal zemin kazandırılması, iş gücü piyasasının etkinleşmesi ve modern insan kaynakları yönetiminin (headhunting, seçme-yerleştirme) kurumsallaşması açısından doktrinde Süzek ve Mollamahmutoğlu / Astarlı / Baysal tarafından çok isabetli bir reform olarak nitelendirilir.
Ancak dijital çağda mevzuatın ciddi şekilde geride kaldığı iki temel alan mevcuttur. Birincisi; LinkedIn, Kariyer.net gibi küresel ve ulusal dijital iş platformlarının hukuki statüsüdür. Bu platformlar İŞKUR ruhsatı olmaksızın milyarlarca liralık veri analitiğiyle işe aracılık yapmakta ancak "sadece ilan yayımlıyoruz" savunmasıyla ÖİB yükümlülüklerinden kaçınmaktadırlar. İkincisi ve daha acı olanı ise; tarım sektöründe hâlâ feodal ve yasa dışı olarak işleyen "Dayıbaşılık / Elçilik" müessesesidir. Mevsimlik tarım işçilerini tarlalara götüren dayıbaşılar, İŞKUR izni olmadan işe aracılık yapmakta ve en yoksul tarım işçilerinin günlük yevmiyelerinden yasa dışı kesintiler (komisyon) yapmaktadırlar. Devlet, dijital iş platformlarını kapsayacak yeni bir "dijital aracılık" lisans modeli getirmeli; tarımdaki dayıbaşıları ise İŞKUR bünyesinde zorunlu olarak tescil edip sıkı bir finansal denetime tabi tutarak sömürü çarkını kırmalıdır.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
- Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Nuri Çelik / Nurşen Caniklioğlu / Talat Canbolat (İş Hukuku Dersleri), Hamdi Mollamahmutoğlu / Muhittin Astarlı / Ulaş Baysal (İş Hukuku).
- Mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu m. 90, m. 91, m. 101, 4904 sayılı Türkiye İş Kurumu Kanunu m. 17-21, 6098 sayılı TBK m. 27, m. 520.
Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
4857 sayılı İş Kanunu’nun 90. maddesi, Türk iş hukukunda istihdam politikasını, iş gücü piyasasının regülasyonunu ve iş bulma hizmetlerinin kurumsal altyapısını düzenleyen altıncı bölümün ("İş ve İşçi Bulma") giriş normudur. Maddenin temel amacı (ratio legis), iş arayan bireylerin yetenek ve niteliklerine uygun işlere yerleştirilmesini, işverenlerin de ihtiyaç duydukları nitelikli iş gücüne ulaşmasını güvence altına alarak işsizliği azaltmak ve iş gücü piyasasındaki asimetrik bilgi problemini çözmektir. Bunu yaparken, iş arayanların savunmasız durumlarından yararlanarak haksız kazanç elde etmek isteyen yasa dışı aracıların (komisyoncuların) sömürüsünü engellemek de birincil kamu düzeni hedefidir.
Tarihsel gelişim açısından m. 90, Türk iş hukukunda devrim niteliğinde bir paradigma değişimini simgeler. 1961 Anayasası ve 1475 sayılı mülga İş Kanunu döneminde, iş ve işçi bulmaya aracılık faaliyeti mutlak olarak devletin (İş ve İşçi Bulma Kurumu’nun) tekelindeydi ve özel şahısların bu alanda faaliyet göstermesi kesinlikle yasaktı. Ancak küreselleşme, esneklik ihtiyacı ve iş gücü piyasasının karmaşıklaşması karşısında devlet tekelinin yetersiz kalması üzerine, 4857 sayılı Kanun ile bu tekel kaldırılmıştır. Madde uyarınca, kamu adına yetkili Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) yanında, İŞKUR'dan yasal izin (ruhsat) almak şartıyla "Özel İstihdam Büroları" da işe aracılık yapma yetkisine kavuşturulmuştur.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. İş ve İşçi Bulmaya Aracılık
İş arayanlar ile işçi arayanları bir araya getirerek iş sözleşmesinin kurulmasına zemin hazırlama faaliyetidir. Bu faaliyet fiziki bürolar vasıtasıyla yapılabileceği gibi günümüzde internet siteleri ve dijital platformlar üzerinden de gerçekleştirilmektedir.
2.2. Türkiye İş Kurumu (İŞKUR)
4904 sayılı Kanun ile kurulan, istihdam politikalarını belirleyen, işsizlik sigortasını yöneten ve özel istihdam bürolarını denetleyen ve ruhsatlandıran kamu otoritesidir.
2.3. Özel İstihdam Büroları (ÖİB)
İŞKUR tarafından belirlenen mali, hukuki ve mesleki şartları taşıyarak 3 yıllık sürelerle izin belgesi (ruhsat) alan, kâr amacı güden veya gütmeyen özel hukuk tüzel kişileridir.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, 4904 sayılı Türkiye İş Kurumu Kanunu (özellikle özel istihdam bürolarının faaliyetlerini ve cezalarını düzenleyen 17-21. maddeleri), İş Kanunu m. 91 (Teftiş ve denetim), m. 101 (Altıncı bölüm hükümlerine aykırılık cezaları) ve TBK m. 520 vd. (Simsarlık/Aracılık sözleşmesi) ile doğrudan sistematik ilişki içindedir.
Uluslararası düzeyde ise, bu düzenleme ILO’nun 181 sayılı Özel İstihdam Büroları Sözleşmesi ile tam bir uyum içindedir. Sistematik açıdan en kritik yasak, işçiden ücret alma yasağıdır. Özel istihdam büroları, sundukları aracılık hizmetinin bedelini sadece işverenden talep edebilir; iş arayan işçiden hiçbir isim altında (masraf, kayıt ücreti, komisyon) ücret alamazlar.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 9. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre; İŞKUR'dan izin almamış yasa dışı aracıların işçilerle yaptığı "iş bulma karşılığında komisyon veya senet verilmesi" yönündeki sözleşmeler, emredici kanun hükümlerine (m. 90 ve 4904 m. 17) ve kamu düzenine aykırılık nedeniyle kesin hükümsüzdür (butlan - TBK m. 27). Bu yasa dışı aracılara verilen senetler veya ödenen paralar sebepsiz zenginleşme hükümleri uyarınca geri istenebilir. Yargıtay, işçinin emeğinin sömürülmesini engellemek amacıyla ücret alma yasağını mutlak kamu düzeni kuralı olarak uygulamaktadır.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) Danışmanlık Limited Şirketi, İŞKUR'dan lisans almadan bir web sitesi kurmuş ve özellikle yurt dışındaki şantiyelere inşaat işçisi yerleştirmeye başlamıştır. Şirket, işe yerleştirdiği işçilerden masraf adı altında 500 Euro kayıt ücreti tahsil etmiştir. Durum İŞKUR müfettişlerince tespit edilmiştir.
Hukuki Analiz: M. 90 ve 4904 sayılı Kanun uyarınca İŞKUR'dan izin almadan işe aracılık faaliyeti yürütmek kesinlikle yasaktır ve ağır idari para cezası gerektirir. Ayrıca lisanslı bürolar dahi (istisnalar hariç) işçiden ücret alamaz. (A) Şirketinin faaliyeti yasa dışı olup web sitesine erişim engeli getirilecek, tahsil ettiği ücretler geçersiz sayılacak ve şirkete yüksek miktarda idari para cezası uygulanacaktır.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Ruhsatlı bir özel istihdam bürosu olan (B) Acentesi, bir holdinge üst düzey genel müdür (CEO) yerleştirmiş ve yapılan sözleşme gereği yerleştirilen genel müdürden yıllık brüt maaşının %10'u oranında danışmanlık ücreti tahsil etmiştir. Genel müdür, işçiden ücret alınmasının yasak olduğunu ileri sürerek ödemeyi reddetmiştir.
Hukuki Analiz: Özel istihdam bürolarının işçiden ücret alması kural olarak yasaktır. Ancak mevzuat bu kurala sınırlı bir istisna getirmiştir: Profesyonel sporcular, mankenler, modeller ve üst düzey yöneticiler ile uzman kadrolar için işe yerleştirme karşılığında işçiden ücret tahsil edilmesi yasal olarak mümkündür. Genel müdür üst düzey yönetici kadrosunda olduğundan, taraflar arasındaki ücret sözleşmesi geçerlidir; genel müdürün ödeme yapması gerekir.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 90 ile devlet tekelinin gevşetilerek özel istihdam bürolarına yasal zemin kazandırılması, iş gücü piyasasının etkinleşmesi ve modern insan kaynakları yönetiminin (headhunting, seçme-yerleştirme) kurumsallaşması açısından doktrinde Süzek ve Mollamahmutoğlu / Astarlı / Baysal tarafından çok isabetli bir reform olarak nitelendirilir.
Ancak dijital çağda mevzuatın ciddi şekilde geride kaldığı iki temel alan mevcuttur. Birincisi; LinkedIn, Kariyer.net gibi küresel ve ulusal dijital iş platformlarının hukuki statüsüdür. Bu platformlar İŞKUR ruhsatı olmaksızın milyarlarca liralık veri analitiğiyle işe aracılık yapmakta ancak "sadece ilan yayımlıyoruz" savunmasıyla ÖİB yükümlülüklerinden kaçınmaktadırlar. İkincisi ve daha acı olanı ise; tarım sektöründe hâlâ feodal ve yasa dışı olarak işleyen "Dayıbaşılık / Elçilik" müessesesidir. Mevsimlik tarım işçilerini tarlalara götüren dayıbaşılar, İŞKUR izni olmadan işe aracılık yapmakta ve en yoksul tarım işçilerinin günlük yevmiyelerinden yasa dışı kesintiler (komisyon) yapmaktadırlar. Devlet, dijital iş platformlarını kapsayacak yeni bir "dijital aracılık" lisans modeli getirmeli; tarımdaki dayıbaşıları ise İŞKUR bünyesinde zorunlu olarak tescil edip sıkı bir finansal denetime tabi tutarak sömürü çarkını kırmalıdır.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.