IS-KANUNU 72 — IS-KANUNU Madde 72 (IS-KANUNU m. 72)

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

İş Kanunu'nun 72. maddesi, kanunun "İşin Düzenlenmesi" başlıklı dördüncü bölümünde, 71. maddeyle birlikte "hassas çalışan gruplarının korunması" ekseninde yer almaktadır. Hüküm, ağır ve tehlikeli çalışma ortamları arasında en yıkıcı olanı sayılan yer altı ve su altı işyerlerinde, fizyolojik ve gelişimsel açıdan savunmasız iki gruba — 18 yaş altı erkekler ve her yaştaki kadınlar — yönelik mutlak çalıştırma yasağı öngörmektedir.

Maddenin temel amacı (ratio legis) çok boyutludur: Bir yandan genç erkeklerin iskelet-kas sisteminin, solunumunun ve nörolojik gelişiminin henüz tamamlanmamış olması nedeniyle yer altının aşırı basıncına, toz ve gaz maruziyetine karşı özel kırılganlık taşımaları; öte yandan kadınların üreme sağlığına, gebelik süreçlerine ve biyolojik yapıya yönelik riskler, bu korumanın biyomedikal gerekçelerini oluşturmaktadır. Uluslararası çerçevede ILO'nun 45 sayılı Yer Altı Çalışmalarında Kadınların İstihdamına İlişkin Sözleşmesi, söz konusu yasağın kaynak normunu oluşturmuştur; ancak bu sözleşme, ilerleyen dönemde pek çok ülkede yeniden değerlendirme süreçlerine girmiştir.

Tarihsel olarak 72. madde, mülga 1475 sayılı İş Kanunu döneminden bu yana değişmeksizin korunmaktadır. Bu süreklilik, yasa koyucunun yer altı iş ortamının yarattığı tehlikeleri mutlak düzeyde kabul ettiğini ve bu alandaki tercihinin zamana karşı dayanıklılığına olan inancını yansıtmaktadır.

2. Maddedeki Kavramların Analisis

2.1. "Yer Altında veya Su Altında Çalışılacak İşler" Kavramı

Hükmün uygulama alanı, yer altı ve su altı çalışma ortamlarıyla sınırlıdır. Kanun bu ortamları örnekseme yöntemiyle belirlemiştir:
- Maden ocakları: Kömür, demir, bakır, bor gibi her türlü yer altı maden işletmesi.
- Kablo döşemesi: Yer altında gerçekleştirilen elektrik, telekomünikasyon veya altyapı kablo çalışmaları.
- Kanalizasyon: Atıksu ve yağmursuyu sistemlerinin yer altı hatlarında yürütülen inşaat, bakım ve onarım faaliyetleri.
- Tünel inşaatı: Kara ve demir yolu, metro, su iletim hattı gibi tünel açma ve inşaat çalışmaları.

Bu sayım numerus clausus (sınırlı sayı) niteliğinde değildir; "gibi" ibaresinin kullanılması, aynı tehlike düzeyindeki benzer ortamların da (örneğin su altı boru hattı döşemesi veya baraj tünel çalışmaları) kapsama dahil edileceğini göstermektedir.

2.2. "Onsekiz Yaşını Doldurmamış Erkek" Unsuru

18 yaşını doldurmamış erkekler bakımından yasak, yalnızca yer altı/su altı ortamlarına özgüdür. Aynı kişiler, yer üstündeki işlerde çalıştırılabilir; hatta genel tehlikeli ve çok tehlikeli işler bakımından bu gruba yönelik 71. madde çerçevesinde başka sınırlamalar da söz konusu olabilir. 72. maddenin getirdiği özgün yasak, gelişim dönemindeki erkeği bu spesifik koşullara maruz bırakmamak amacına yöneliktir.

2.3. "Her Yaştaki Kadın" Unsuru

72. maddenin en tartışmalı boyutu, kadınlar bakımından yaş sınırı öngörülmeksizin getirilen mutlak yasaktır. Bir 35 yaşındaki erkek mühendis bir maden ocağında rahatlıkla çalışabilirken, aynı yaştaki kadın mühendis yer altına inemez. Bu düzenleme doktrinde iki farklı perspektiften ele alınmaktadır:
- Koruyucu perspektif: Kadının üreme sağlığını, gebelik sürecini ve biyolojik yapısını yer altının tahrip edici etkilerinden koruyan, Anayasa m. 50'nin somutlaşması olan meşru bir normdur.
- Eşitlikçi perspektif: Hekimlik, mühendislik, jeoloji ve denetim gibi mesleki rollerde yer altına erişimin bir cinsiyet yasağıyla engellenmesi, kadın istihdamını kısıtlayan ve ayrımcılık tartışması yaratan bir uygulamadır.

Bu gerilim, maddenin eleştirel değerlendirmesinin de merkezini oluşturmaktadır.

3. Sistematik İlişkiler

Madde 72, organik bağlar kurduğu kanun hükümleri bakımından zengin bir sistematik çerçeve içindedir:
- İş Kanunu m. 71: Çocuk ve genç işçilerin çalıştırılma yaşı ve koşullarını genel olarak düzenler; 72. maddeyle birlikte okunduğunda 18 yaş altı korumanın bütününü oluşturur.
- İş Kanunu m. 73: Sanayi işlerinde 18 yaş altının ve kadınların gece çalışmasını yasaklar; gece yasağı ile yer altı yasağı işçi korumasının iki ayrı boyutunu oluşturur.
- İş Kanunu m. 104: Yer altı yasağının ihlali halinde işverene uygulanacak idari para cezasını düzenleyen yaptırım normu.
- 6331 sayılı İSG Kanunu m. 10 ve 11: Yer altı işyerlerini özel riskli alan olarak tanımlayan ve bu ortamlarda daha kapsamlı risk değerlendirmesi, sağlık gözetimi ve acil eylem planı zorunluluğu öngören hükümler.
- Anayasa m. 17 ve m. 50: Yaşam ve beden bütünlüğünün korunması ile çalışanların özel korunması yükümlülüğünü anayasal düzeyde güvenceye alan hükümler.
- ILO 45 sayılı Sözleşme: Yer altında kadın istihdamını kısıtlayan uluslararası norm; ancak bu sözleşme günümüzde çok sayıda ülke tarafından fesh edilmiş veya güncellenmekte olan bir statüye sahiptir.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.

Bununla birlikte, Yargıtay 21. Hukuk Dairesi'nin (sosyal güvenlik ve iş kazası ağırlıklı çalışan eski daire) ve Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre:
- Yasak ihlalinde işveren kusuru: Yer altında kadın veya 18 yaş altı çalıştıran işverenin, meydana gelen iş kazasında kaçınılmazlık veya işçinin kusuru savunması tamamen reddedilmektedir. İşverenin kusur oranı üst sınırdan tayin edilmektedir.
- Fiili iş ilişkisi teorisi: İşçinin yer altında fiilen çalışmış olması, hukuka aykırılığa rağmen geçmiş çalışma dönemine ait ücret, ikramiye ve iş kazası tazminatı taleplerini ortadan kaldırmamaktadır. İşveren sözleşmenin yasadışılığını ileriye değil, yalnızca ileriye dönük olarak ileri sürebilir; geriye dönük iş güvencesi ve alacak talepleri korunmaktadır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Kurmaca Senaryo): Yeni açılan bir kömür madeninde, 17 yaşındaki çırak (A), madende yer altında çalıştırılmaktadır. İşveren, (A)'nın velisinin yazılı onayı olduğunu ve maden okulunda öğrenci olduğunu öne sürerek çalıştırmanın yasal olduğunu savunmaktadır. İş müfettişi bir denetimde bu durumu tespit etmiştir.

Hukuki Analiz: M. 72 uyarınca maden ocaklarında 18 yaşını doldurmamış erkek çalıştırmak mutlak yasak kapsamındadır. Veli onayı, mesleki eğitim statüsü veya herhangi bir bireysel rıza bu kamu düzeni yasağını kaldıramaz. İşverene m. 104 kapsamında ağır idari para cezası uygulanır. Madende çalışan çırağın varsa iş kazası sigortasından yararlanma ve tazminat hakları korunur.

Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Deneyimli bir maden mühendisi olan (B), bir maden şirketinde çalışmakta ve kariyer gelişimi için yer altı sahalarını bizzat incelemek istemektedir. Şirket, m. 72 gereğince (B)'nin yer altına inmesine izin vermemektedir. (B), bu uygulamanın cinsiyet ayrımcılığı oluşturduğunu ve eşit muamele ilkesini ihlal ettiğini ileri sürerek dava açmaktadır.

Hukuki Analiz: M. 72'nin metni açık ve nettir; her yaştaki kadının yer altı işlerinde çalıştırılması yasaktır. Mahkeme, bu düzenlemenin Anayasa m. 50'deki kadınların özel korunması ilkesine dayandığını ve kanun koyucunun bu alandaki takdir yetkisi içinde kaldığını tespit ederek davayı reddeder. Bununla birlikte, doktrindeki eşitlik tartışması göz önüne alındığında, (B)'nin farklı yargısal yollarda (AYM bireysel başvuru veya AB hukukuyla uyum sürecinde) argümanlarının inceleme potansiyeli taşıdığı kabul edilmelidir.

6. Pratik Uygulama Notları

- Denetim ve Ceza: İş müfettişleri rutin denetimlerinde yer altı personel listesini cinsiyet ve yaş bazında inceler. İhlal tespitinde m. 104 kapsamındaki idari para cezaları işçi sayısına göre katlanarak artmaktadır.
- Ziyaret ve Teftiş Ayrımı: Maden sahasını denetleme yetkisine sahip kamu görevlileri (maden mühendisleri, iş müfettişleri) ile süreli ziyaret amacıyla yer altına giren kişilerin durumu tartışmalıdır. Doktrinde kalıcı ve sürekli çalışma ile teknik teftiş amaçlı geçici bulunuşun ayrı değerlendirilmesi gerektiği savunulmaktadır; ancak mevcut yasa metni bu ayrımı açıkça yapmamaktadır.
- İş Kazası Sorumluluğu: Yasağa aykırı biçimde yer altında çalıştırılan kişinin iş kazası geçirmesi halinde, işverenin tüm özel hukuk (maddi ve manevi tazminat) ve sosyal güvenlik hukuku (rücu) sorumlulukları tam ağırlığıyla doğar.

7. Eleştirel Değerlendirme

İş Kanunu m. 72, koruduğu değerler bakımından işçi sağlığı ve güvenliği hukukunun en meşru düzenlemelerinden biridir. Bununla birlikte, hükmün kadınlar bakımından yaş sınırı tanımaksızın getirdiği mutlak yasak, modern hukuk sistemlerinde giderek artan bir gerilime neden olmaktadır.

Doktrinde Süzek ve Mollamahmutoğlu / Astarlı / Baysal, yasağın biyolojik gerekçesini kabul etmekle birlikte, uygulamanın mühendislik, denetim, jeoloji, araştırma gibi mesleki rollerde kadın istihdamını engellediğini, zira yer altı ortamına hiç inemeyen bir maden mühendisinin mesleki gelişiminin zedeleneceğini vurgulamaktadır. Nitekim ILO 45 sayılı Sözleşme, günümüzde onlarca ülke tarafından feshedilmiş veya uygulaması daraltılmış durumdadır.

Kanaatimizce reform önerisi iki yönlü olmalıdır: (i) Ağır fiziksel üretim faaliyetleri (kazı, dinamitleme, taşıma) ile teknik ve yönetsel roller (mühendislik, denetim, araştırma) arasındaki ayrım netleştirilerek teknik rollerde kadın katılımının önü açılmalı; (ii) 18 yaş altı erkekler bakımından mesleki eğitim kapsamındaki denetimli çalışmaya kademeli istisnalar getirilmelidir. Bu reform, hem uluslararası standartlarla uyumu sağlayacak hem de biyolojik korumanın meşru özünü zedelemeden eşitlik ilkesiyle dengelenmiş bir sisteme kapı aralayacaktır.

---

Metodolojik Not

Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan Kaynaklar:
- Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Nuri Çelik / Nurşen Caniklioğlu / Talat Canbolat (İş Hukuku Dersleri), Hamdi Mollamahmutoğlu / Muhittin Astarlı / Ulaş Baysal (İş Hukuku), Haluk Hadi Sümer (İş Hukuku Dersleri).
- Yargıtay Kararları: Yargıtay 9. ve 21. Hukuk Dairelerinin yer altı iş kazalarında işveren kusuru ve fiili iş ilişkisi teorisine dair içtihatları (bkz. § 4).
- Mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu m. 72, m. 71, m. 73, m. 104; 6331 sayılı İSG Kanunu m. 10-11; ILO 45 sayılı Sözleşme.

Güncellik: 02.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.